Համանուագ

Համանուագ, ծաւալուն բազմամաս նուագախմբային ստեղծագործութիւն է:

16-17-րդ դարերուն Իտալիոյ մէջ «Sinfonia» կը կոչուէին մեծ խմբերգերու եւ պարային Suite-ներու նախանուագները, իսկ 18-րդ դարու սկիզբը՝ Opera-ի նախերգանքը:

Դասական շրջանի սկզբնաւորութեան Symphonie-ն կը դառնայ համերգային ինքնուրոյն սեռ: Symphonie-ն մեծ մասամբ բաղկացած է 4 մասէ՝ արագ-դանդաղ-պարային-արագ (կան նաեւ չորսէն քիչ կամ աւելի մասեր ունեցող Symphonie-ներ): Համանուագի զարգացման համար կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած են՝ Հայտըն, Մոցարթ եւ յատկապէս Պեթհովըն: Հայտըն մշակած է դասական համանուագի հիմնական սկզբունքները (գրած է 104 համանուագ), սակայն Պեթհովըն խորացուցած է անոր բովանդակութիւնը եւ ընդլայնած է ծաւալը՝ դարձնելով զայն նուագարանային երաժշտութեան ամէնէն կատարեալ ձեւը:

Ստուգաբանութիւն եւ ծագում

«Սիմֆոնիա» (symphony) բառը յառաջացած է յունարէն συμφωνία (symphōnía) բառէն, որ կը նշանակէ «ձայնային համաձայնութիւն կամ ներդաշնակութիւն», «ձայնային կամ գործիքային երաժշտութեան համերգ»՝ կազմուած σύμφωνος (sýmphōnos)՝ «ներդաշնակ» բառէն: Նախքան իր ներկայիս իմաստին՝ որպէս երաժշտական ձեւի սահմանումին հասնիլը, բառը վերաբերած է տարբեր հասկացողութիւններու:

Ուշ յունական եւ միջնադարեան տեսութեան մէջ, բառը կ’օգտագործուէր բարեհնչիւնութեան (consonance) համար՝ իբրեւ հակադրութիւն διαφωνία (diaphōnía) բառին, որ կը նշանակէր «անհամահնչիւնութիւն» (dissonance): Միջնադարուն եւ աւելի ուշ, լատիներէն symphonia ձեւը կը գործածուէր զանազան նուագարաններ նկարագրելու համար, յատկապէս անոնց, որոնք կարողութիւնը ունէին միաժամանակ մէկէ աւելի ձայն արտադրելու: Իսիտոր Սեւիլացին առաջինն էր, որ «symphonia» բառը օգտագործեց որպէս երկկողմանի թմբուկի մը անուն. իսկ մօտաւորապէս 1155-էն 1377 թուականներուն, ֆրանսերէն symphonie ձեւը «օրկանիսդրում»-ի (organistrum) կամ «հըրտի-կըրտի»-ի (hurdy-gurdy) անուանումն էր: Ուշ միջնադարեան Անգլիոյ մէջ «symphony»-ն կը գործածուէր այս երկու իմաստներով ալ, մինչդեռ 16-րդ դարուն այն արդէն կը նոյնացուէր սանթուրի (dulcimer) հետ: Գերմաներէնի մէջ Symphonie-ն ընդհանուր եզր մըն էր սփինեթ (spinet) եւ վիրճինալ (virginal) տեսակի դաշնամուրային նախատիպ նուագարաններու համար՝ 16-րդ դարու վերջաւորութենէն մինչեւ 18-րդ դար:

«Միասին հնչելու» իմաստով, բառը կը սկսի յայտնուիլ 16-րդ եւ 17-րդ դարերու երգահաններու որոշ գործերու վերնագիրներուն մէջ, ներառեալ՝ Ճիովաննի Կապրիելիի «Sacrae symphoniae» (1597 թ.) եւ «Symphoniae sacrae, liber secundus» (1615 թ.), Ատրիանօ Պանքիերիի «Eclesiastiche sinfonie...» (1607 թ.), Լոտովիքօ Կրոսսի տա Վիատանայի «Sinfonie musicali» (1610 թ.) եւ Հայնրիխ Շիւթցի «Symphoniae sacrae» (1629 թ.) ու «Symphoniarum sacrarum secunda pars» (1647 թ.): Բացի Վիատանայի ժողովածուէն, որ կը պարունակէր զուտ գործիքային եւ աշխարհիկ երաժշտութիւն, մնացեալ բոլորը հոգեւոր ձայնային գործերու հաւաքածուներ էին, որոնցմէ ոմանք ունէին գործիքային նուագակցութիւն:

Աղբիւրներ

• «Երաժշտութիւն, Պատմութիւն եւ Տեսութիւն»,Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան, 2017, Պէյրութ։