Մինաս Աւետիսեան (գեղանկարիչ)

Jump to navigation Jump to search
Մինաս Աւետիսեան
Մինաս Ավետիսյան.jpg
Ծնած է 20 Յուլիս 1928
Ծննդավայր Ջաջուռ
Մահացած է 23 Փետրուար 1975
Մահուան վայր Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն
Քաղաքացիութիւն Flag of the Soviet Union.svg Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն
Ազգութիւն Հայ
Ուսումնավայր Կայսերական Արուեստի Ակադեմիա
Մասնագիտութիւն գեղանկարիչ
Ամուսին Գայեանէ Մամաջանեան
Երեխաներ Նարեկ Աւետիսեան

Մինաս Կարապետ Աւետիսեան (20 Յուլիս 1928(1928-07-20)[1][2][3], Ջաջուռ, Ախուրեանի շրջան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն - 23 Փետրուար 1975(1975-02-23), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն), հայ նշանաւոր գեղանկարիչ։ Ի. դարու երկրորդ կէսին, հայ կերպարուեստի ամէնէն կարկառուն ներկայացուցիչներէն մէկը։

Ծնած է 20 Յուլիս 1928-ին, Ջաջուռ (այժմ՝ ՀՀ Շիրակի մարզին մէջ)։ Պատանի հասակին տարուած է Մարտիրոս Սարեանի արուեստով։ Առաջին անգամ նկարիչին հետ ծանօթացած է 18 տարեկանին (վերջինիս կենդանութեան)[4]։

Մինասին գեղարուեստական եւ գեղագիտական զարգացման գործին մէջ մեծ ազդեցութիւն ունեցած են Հայկական մանրանկարչութիւնը, եւ իտալական վերածնունդի նկարչութիւնը, որուն ծանօթացած է Լենինկրատ եղած ընթացքին՝ ուսանողութեան տարիներուն[4]։

Մինաս ստեղծած է հայկական գիւղաշխարհը արտացոլող համադրութիւններ, բնանկարներ, ինչպէս նաեւ՝ դիմանկարներ եւ որմնանկարներ։ Մինասին ստեղծագործութիւնները իւրայատուկ են իրենց գունային ուժեղ հակադրութիւններով, որոնք կ'արտայայտեն լուսաւոր, քնարական տրամադրութիւններ, երբեմն՝ ողբերգական շեշտերով։ Անրադարձած է նկարչութեան բոլոր ոլորտներուն՝ գեղանկարչութիւն, գծանկարչութիւն, որմնանկարչութիւն, բեմանկարչութիւն եւ այլն։ Մինասի նկարները նշանաւոր են իրենց գունային կտրուկ հակադրութիւններով։ Անոր նկարներէն քանի մը հատը կապուած է հայ ժողովուրդի անցեալին՝ յատկապէս 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան հետ, որոնցմէ մազապուրծ եղած են նաեւ նկարիչին ծնողները։ Այդ ժամանակաշրջանին կը պատկանին 1965-1967 թուականներու ստեղծուած «Ճանապարհ Ծնողներուս Յիշողութիւնները» եւ «Տէր-Զօրի Ճանապարհին» (1964) կտաւները։ Մինասին ստեղծագործական բեղուն կեանքը տեւած է 15 տարի՝ 1960-1975 թուականներուն, որոնց ընթացքին նկարիչը ստեղծած է շուրջ հինգ հարիւր մեծ ու փոքր կտաւ, մօտաւորապէս նոյնքան գծանկար, քսան մեծածաւալ որմնանկար, մէկ տասնեակէ աւելի պալեթային ու թատերական ձեւաւորումներ։

16 Փետրուար 1975-ին Մինաս Երեւանի մէջ կ'ենթարկուի ինքնաշարժի արկածի։ Կը մահանայ մէկ շաբաթ ետք՝ 23 Փետրուարին։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինասի հայրը՝ Կարապետը, մշեցի դարբին էր, մայրը՝ Սոֆոն, կարսեցի քահանայի դուստր։[5]

Պատերազմի տարիներուն, պատանի Մինաս պատահականօրէն կը հանդիպի նկարիչ Յակոբ Անանիկեանին, որ բախտորոշ հանդիպում մը կը դառնայ Մինասին համար։

  • 1947-1952 Գեղագիտական կրթութիւնը կը ստանայ Փանոս Թերլէմէզեանի Անուան Գեղարուեստի Ուսումնարանէն ներս:
  • 1952-ին կ'ընդունուի Երեւանի Գեղարուեստի թատերական հիմնարկը։
  • 1953-1960 կը տեղափոխուի եւ կ'ուսանի Լենինկրատի Ի. Ռեպինի անուան Գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան հիմնարկին, ինչպէս նաեւ Ա. Զայցեւի եւ Լ. Խուտեաքովի արուեստանոցին մէջ։ Ուսումնական աշխատանքին ղեկավարը եղած է Պորիս Եոհանսընը։
  • 1960-ին կը վերադառնայ Երեւան։
Մինաս Աւետիսեան․ Զէյթուն, Երեւան

1960-1970[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

[7]:

  • 1968-ին կ'արժանանայ ՀՍՍՀ վաստակաւոր նկարիչի կոչման։
  • 1970-ին Մոսկուայի «Սովետսկի խուդոժնիկ» հրատարակչութիւնը լոյս կ'ընծայէ Հենրիկ Իգիթեանի «Մինաս Աւետիսեան» մենագրութիւնը։
  • 1 Յունուար 1972-ի առտուան 2:00-ին հրդեհ մը կը բռնկի նկարիչին արուեստանոցէն ներս, եւ կ'այրին հոն հաւաքուած բոլոր գործերը, անոնց կարգին նաեւ Փարիզի մէջ կազմակերպուելիք անհատական ցուցահանդէսին համար հաւաքած աշխատանքները (շուրջ 300, որոնցմէ 120-ը՝ գեղանկարներ) եւ անձնական արխիւը (նամակներ եւ այլն)։

Անձնական կեանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1964-ին Մինաս կ'ամուսնանայ նկարչուհի Գայեանէ Մամաջանեանին հետ։ 1966-ին կը ծնի առաջնեկը՝ Արմանը։ 1969-ին կը ծնի կրտսեր որդին՝ Նարեկ Աւետիսեանը, որ նոյնպէս նկարիչ է։

Մահը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1975-ին կը մահանայ ինքնաշարժի արկածէ։

Մինաս Աւետիսեանի տուն թանգարանը

Հայ նկարիչը 16 Փետրուար 1975-ին, Երեւանի մէջ կ'ենթարկուի ինքնաշարժի արկածի՝ վարորդ Ժորա Յովսէփեանի կողմէ, եւ 23 Փետրուարին կը կնքէ իր մահկանացուն։

Մինաս Աւետիսեանի մահուան հանգամանքները մինչեւ օրս կը մնան անյայտ։

Ստեղծագործութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ընդհանուր բնութագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինաս՝ համեմատաբար ուշ սկսած է գեղանկարչութեամբ զբաղիլ։ 1960-ին իր անհատական ցուցահանդէսէն ետք, կարծիքները հակասական էին։ Կարգ մը արուեստաբաններ թերահաւատօրէն կը նայէին Մինասի աշխատանքներուն։

Նկարիչին հիմնական նիւթերէն մէկը՝ Ջաջուռի բնաշխարհն է, այն տունը, ուր ծնած է նկարիչը, մայրը՝ դրան շեմին կանգնած, ձեռքերը խաչած («Շէմքին», 1975, Երեւանի Ժամանակակից արուեստի թանգարան, Երեւան), հայրենի լեռները, բնաշխարհը։

Մօր հետ Կապուած ըլլալով եւ շուտ կորսնցնելով զինք, Մինաս Մօր թեմային անդրադարձած է իր բոլոր աշխատանքներուն մէջ՝ ե՛ւ գեղանկարներուն, ե՛ւ որմնանկարներուն, ե՛ւ գծանկարներուն մէջ։

Անոր երանգապնակին մէջ կը գերակշռեն կարմիրը, կապոյտը, նարնջագոյնը եւ դեղինը:

Մանկութեան օրերուն գիւղին մէջ ստացած տպաւորութիւններէն կը բխին նկարիչին ամէնէն վառ ու գունեղ ներդաշնակ կտաւները. («Գորգ կը գործեն», «Խնոցի», «Գիւղը», «Քնացածը» եւ այլն)։ Եզակի հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ ջաջուռեան պատկերաշարը։ «Ջաջուռ» բնանկարը (1960 Կտաւ, իւղաներկ, Ժամանակակից արուեստի թանգարան, Երեւան)։

Գեղանկարչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ստեղծած է շուրջ հինգ հարիւր մեծ ու փոքր կտաւ։

Վկայութիւններ՝ Մինասի մասին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Aquote1.png Մինաս, ես քեզնից մեծ եմ յիսուն տարով։ Ափսոս, ինձ քիչ ժամանակ է մնացել։ Ո՞ւր էիր, մի քիչ շուտ գայիր։ Չմոռանաս, արուեստը պայքար է սիրում։ Հիմա ես արդէն մենակ չեմ։ Դու էլ մենակ չես։ Ուրեմն, շարունակել խիզախել։ Ես հաւատում եմ քո այդ լաւ ձեռքին։ Aquote2.png
Aquote1.png Մինասի խառնուածքը ուժեղ է, վառ... Լինելով սիմֆոնիկ շնչի արուեստագէտ, նա թատրոն ներխուժեց լայն ու խորը մտքերով։ Նա թատերական նկարչութեան մէջ փոխադրեց իր հզօր սիմֆոնիզմը։ Aquote2.png
Aquote1.png Իբրեւ նկարիչ, գիտեմ եւ վստահ եմ, որ ամէն մի նկարիչ, կանգնելով Մինասի նկարների առջեւ, այնտեղ տեսնում է իր չարածի, իր չկարողացածի, իր երազածի իրագործումը։ Մինասը մեր նկարչութեան բարձրացող աշտարակն էր, հեռուներից տեսանելի ու հեռաստաններ բացող։ Aquote2.png


Յետմահու[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • 1977-ին Երեւանի մէջ կը բացուի Մինաս Աւետիսեանին արուեստանոց-թանգարանը:
  • 1980-ին, յետմահու իրեն կը շնորհուի Մարտիրոս Սարեանի անուան մրցանակը։
  • 21 Յուլիս 1982-ին, Ջաջուռի մէջ կը բացուի Մինաս Աւետիսեանին տուն-թանգարանը:
  • 1986-ին Երեւանի մէջ կը բացուի Մինաս Աւետիսեանին յուշատախտակը:
  • 1987-ին Մոսկուայի «Սովետսկի խուդոժնիկ» հրատարակչութիւնը լոյս կ'ընծայէ Մինաս Աւետիսեանին աշխատանքներուն պատկերագիրքը:
  • 1988-ին Երկրաշարժէն կը քանդուի Ջաջուռի տուն-թանգարանը:
  • 1989-ին «Հայֆիլմ» կը նկարահանէ Մինաս Աւետիսեանին նուիրուած «Մինաս. Ռեքվիեմ» ֆիլմը:
  • 1990-ին Ջաջուռի տուն-թանգարանին մէջ գտնուող աշխատանքները կը տեղափոխուին Հայաստանի Ազգային պատկերասրահ։
  • 2019-ին «Սուրբ Սարգիս» եկեղեցւոյ մէջ՝ Հոգեհանգիստ-պատարագ ի յիշատակ մեծագոյն վարպետ Մինաս Աւետիսեանին, «Որդան կարմիր» ցուցահանդէսին։
  • 2019-ին Երեւանի մէջ Մինաս Աւետիսեանի «Ամառը Ջաջուռում» խորագիրով ցուցահանդէս, Երեւանի պատմութեան թանգարան[8]։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
  2. Grove Art Online / J. Turner[Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 1998. — ISBN 978-1-884446-05-4
  3. Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online / Hrsg.: A. Beyer, B. SavoyB: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. — doi:10.1515/AKL
  4. 4,0 4,1 «Հուշեր Մինասի մասին», Յակոբ Զարգարեան
  5. Մինաս Աւետիսեան, Կենսամատենագիտութիւն
  6. Ռեւիզոր, արուեստի պատմութեան հանդես
  7. Parajanov.com | Minas Avetisian in the Color of Armenian Land
  8. Յետմահու ցուցահանդէսներ եւ մրցանակներ