Գիւղ

Jump to navigation Jump to search

Գիւղ, հարիւրէն մինչև հազար բնակչութիւն ունեցող բանակավայր է, որ սովորաբար կը գտնուի գիւղական վայրերուն մէջ, երբեմն նաեւ քաղաքներու մօտ։ Սովորաբար գիւղերու տուները կը գտնուին իրար մօտ, լայնօրէն ցրուած չեն ամբողջ տարածքով։

Շիրակաւա-գո և Գոկաեամա, Ճաբոն

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գիւղը գիւղատնտեսական աշխատանքներով զբաղուող նստակեաց բնակչութեան բնակութեան վայր է։ Առաջացած է մինչդասակարգային հասարակարգին մէջ։ Այդ շրջանին մէջ գիւղերը գերազանցապէս արիւնակցական միաւորում էր, տոհմական համայնք։ Գիւղի մեծացման հետ տոհմերը զբաղած են անոր որոշակի մասը։ Գիւղատեղիի ընտրութիւնը պայմանաւորուած է ջրի առկայութեամբ, ինչպէս և ինքնապաշտպանութեան, քամիներէն պաշտպանուած ըլլալու, անասուններու պահպանման և տնտեսական այլ հանգամանքներով։ Մեծութիւնը կախեալ է անոր դիրքէն. Բնակչութեան աճը, երկրագործութեան զարգացումը նպաստած է գիւղերու խոշորացմանը։ Նախնադարեան համայնական հասարակարգի քայքայումը եզրակացութեան հասած է գիւղական համայնքի առաջացմանը, արիւնակցական կապերն իրենց տեղը զիջած են դրացիական, տնտեսական յարաբերութւններուն։ Նախկին տոհմի փոխարէն գիւղը միաւորած է առանձին գերդաստաններու։ Միջին դարերուն գիւղին մէջ գերիշխած է բնատնտեսութիւնը։ Գիւղաբնակչութիւնը կազմած է երկրի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը։ Տնայնագործութեան հիման վրայ գիւղերուն մէջ առաջացան արհեստներ, զարգացող առևտրականներ։ Որոշ գիւղեր այս ճանապարհով վերածուեցան քաղաքներու։

Լիպնիցէ Սազավայի վրայ, Չեխիա

Հայաստանի Գիւղերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին հայկական գիւղերու մասին կը հաղորդուի յոյն մատենագիր Քսենոֆոնը, որուն վկայութեամբ 401 թուականին, Հայաստանով անցած յունական զորքը ճանապարհին հանդիպած է բազմաթիւ գիւղերու՝ նահապետական կենցաղով, գետնափոր բնակարաններով։ Գիւղերը շրջապատուած են հողապատնեշներով, շատ տուներ ունեցած են աշտարակներ։ Գիւղերուն գլխաւորած են վանգերը։ Այս շրջանին մէջ հայկական գիւղ արդէն դրացիական համայնք Էր։ Իւրաքանչիւր գիւղ ունեցած է որոշակի հողատարածութիւն։ Մովսէս Խորենացին կը հաստատէ, որ Հայոց Արտաշէս թագաւորը կարգադրած է որոշել գիւղերու սահմանները և առանձին նշաններով (սահմանաքարերով) անոնք բաժնուած են ագարակներով։ Գիւղերը հիմնադրոաւծ են դաշտավայրերուն մէջ, լեռնահովիտներուն, արնահայաց լեռնալանջերուն, նաև լեռնակիրճերուն, հաշուի առնելով տնտեսական (հողի բերրիությունը, ջրի մոտիկությունը), պաշտպանական և այլ գործոններ, որոնցով յաճախ պայմանաւորուած են հայկական գիւղերու անունները։ Գիւղերու հողատարածութիւնները որոշակի սահմաններ ունեցած են նաեւ միջին դարերուն։ Զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանին մէջ (9-13-րդ դարերուն) տնտեսական վերելքի շնորհիւ ստեղծուած են նոր գիւղեր։ Դաշտավայրային մասերուն մէջ, գիւղերը եղած են խիտ և բազմամարդ, ունեցած են շուրջ 400-500 ընտանիք, մինչդեռ լեռնային գիւղերու բնակչութիւնը սակաւաթիւ է։

Բերբերներու գիւղ, Մօրօքօ

Միջնադարեան գիւղեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միջնադարեան որոշ գիւղերուն մէջ բնակուած են իշխաններ։ Կեդրոնը եղած է ֆեոդալական ամրոցը։ Բնատնտեսութեան պայմաններուն մէջ գիւղերու միջև տնտեսական և այլ բնոյթի կապերը թոյլ եղած են։ Հայ և օտար մատենագիրները կը հաղորդեն, որ Հայաստանն ունեցած է հազարաւոր գիւղեր։ 10-րդ դարու արաբ մատենագիր Իբն ալ-Ֆակիհի վկայութեամբ Արմինիան (Հայքը, Վիրքն ու Աղվանքը) ունեցած է մօտ 18 հազար գիւղ և քաղաք, միայն Արարատեան դաշտին մէջ՝ 1000 բանակավայր։ 12-րդ դարուն հայ մատենագիրներ Սամուէլ Անեցին և Մատթէոս Ուռհայեցին կը վկայեն, որ Վասպուրականի թագաւորութեան ժամանակ 1021 թուականին եղած է մօտ 4000, իսկ Ստեփանոս Օրբելեանի (13-րդ դար) վկայութեամբ Սիւնիքի թագաւորութեան, 11-12-րդ դարերուն՝ 1003 գիւղ։ Սելջուկեան, մոնղոլ-թաթարական, պարսկա-թուրքական տիրապետութեան ժամանակ բազմաթիւ գիւղեր աւերուած են, բնակիչներն ստիպուած բարձրացած են լեռները՝ այնտեղ հիմնելով նոր բանակավայրեր։ Երկրի հարթավայրային մասերուն մէջ հաստատուած են եկվորները։ Այդ երևոյթը շարունակուած է մինչև Արևելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալը (1828)։ 1915 թուականին երիտթուրքերի կառավարութիւնը բնաջնջեց հազարաւոր հայկական գիւղեր։ Բազմաթիւ հայկական գիւղերու անուններ փոխուեցան։ Թրքական «Ենի գյուն» լրագրի՝ 16 Դեկտեմբեր 1960 թուականին համարում զետեղուած հաղորդագրութեան համաձայն թրքական կառավարութիւնը նոյն թուին որոշում ընդունած է, որով երկրի արևելեան չորս վիլայեթների 2180 բանակավայրերու հին անունները փոխարինուած են թրքականով։

Գիւղ Ֆրանսայի Վերին Ալպերու Պրովանս դեպարտամենտի մէջ

Միջնադարեան գիւղի նկարագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լանջային և հովտային մշակելի ու ոռոգելի տարածութիւնները չեն կառուցապատուիլ։ Գետնամած, հողածածկ շինութիւններով ծայրահեղ խիտ ու անկանոն կառուցապատուած գիւղերու պատկերը նախնադարեան ժամանակներէն հասած է մինչև մեր օրերը։ Առանձնապէս ցուրտ լեռնային շրջաններուն մէջ՝ Բարձր Հայք, Շիրակ, Գեղարքունիք և այլուր, ուր գլխատան բաժանմունքները ծածկած բակի կամ միջանցքի շուրջն համախմբուած են, գիւղերը ձուլուած են շրջապատին, իսկ ձմռանը բոլորովին չեն նկատուիր։ Այլ վայրերուն մէջ առանձնապէս գեղեցիկ տեսք ստացած են լանջերու վրայ սանդղաձև դասաւորուած այն գիւղերը, որոնց գլխատները սիւնաւոր ծածկոյթ ունեցած են։ Գիւղական լեռնային ճանապարհները եղած են ոլորապտոյտ։ Յաճախ անոնք կորսուերեն սանդղաձև կտուրներու մեջ։ Ճանապարհներէն մէկը, սակաւադէպ երկուքը, տարբերուած են իրենց լայնութեամբ։ Հին բնակարանները իրենց հատակագծով, ծաւալով, բացուածքներով, ծածկերով և այլ մանրամասներով տարբերուող շինութիւններն այլևս գետնի մեջ չեն խորացուիր, կառուցուած են իրարմէ հեռու, մեծցած են բակերը, կանոնաւորուած են դարպասներն ու ցանկապատները, կանաչապատուած են գիւղի ներքին տարածութիւնները։ Գիւղերու պատկերը էապես փոխուած է սովետական իշխանութեան օրով։ Փողոցներն ու ճանապարհները դարձած են լայն և ուղիղ, անհատական տուները օժտուած են լուսաւոր սենեակներով և օժանդակ հարմարութիւններով, շրջապատուած են բարեկարգ հողամասերով, կառուցուած են նաեւ սակաւահարկ ու հարմարաւէտ բնակելի շէնքեր։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Քսենոֆոն, Անաբասիս, Երևան, 1970։
  • Մանանդեան Հ․, Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանի մէջ, Երևան, 1934։
  • Մնացականեան Ս․ Խ․, Հայաստանի գիւղական բնակավայրերու ճարտարապետութիւնը, Ե․, 1956։
  • Յակոբեան Ս․, Հայ գիւղացութեան պատմութիւն, հ․ 1—2, Ե․, 1957—64։
  • Պապուխեան Ն․ Ծ․, Սիւնիքի ժողովրդական ճարտարապետութիւնը, Ե․, 1972։
  • Ամիրեան Ս․ Ս․" Փոփոխութիւններ սովետական հասարակութեան սոցիալական կառուցուածքի մէջ, Ե․, 1973։
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png