Ծիր Կաթին

Jump to navigation Jump to search

Ծիր Կաթինը այն համաստեղութիւնն է, որուն մէջ կը գտնուի Արեգակը իր մոլորակնային համակարգով։

Հայերէնին մէջ Ծիր Կաթինը կանուանուի է նաեւ Յարդագողի ճանապարհ։ Ըստ հայկական առասպելի, խիստ ձմեռ մը հայերու նախնի Վահագնը ասորիներու նախնի Բարշամինէն յարդ գողցած է, եւ երկինքին մէջ մասամբ երեւցող Ծիր Կաթինը գողցած յարդին հետքն է[1]։ Անյիշելի ժամանակներէն մարդիկ հիացած են անոր երկնասփիւռ տեսքով։ Երկիրէն նայելու ատեն այն դիտողին կը ներկայացնէ մշուշոտ թոյլ լոյսով։

1609 թուականին՝ երբ Կալիլէյը աստղադիտակով դիտեց այդ գօտին, վերջնականապէս պարզ դարձավ, որ այն բաղկացած է բազում հեռաւոր աստղերէն։ 7-րդ դարու հայ մեծ աստղագէտ, տոմարագէտ եւ փիլիսոփայ Անանիայ Շիրակացու ընկալմամբ, Ծիր Կաթինը կամ յարդագողի ճանապարհը անթիւ-անհամար աստղերու լոյսը կուտակած հսկայ լուսաշերտ մըն է. «խիստ աստեղք են բազումք, նուազք եւ յոյժ ընդ աղօտ էր եւմանէն միաւոր լոյսն տեսանի»: Ծիր Կաթինը մեկնաբանելու փորձ ըրած է Կանտը։ Մոլորակային համակարգի առաջացման իր վարկածի նմանութեամբ՝ ան այդ համարած է պտտուող կազային սկաւառակէն յառաջացած սկաւառակաձեւ աստղային համակարգ, որուն առանցքի շուրջը կը պտտուն աստղերը, իսկ հեռաւոր միգամածութիւններն ալ, հաւանաբար ատոնցմէ դուրս գտնուող նմանատիպ համակարգեր։ 1920 թուականին ամերիկացի աստղագէտ Հարլոու Շեփլին, չափելով գնդաձեւ աստղակոյտերու հեռաւորութիւնները, եզրակացրեց, որ Ծիր Կաթինը շատ աւելի մեծ է, քան կը կարծէին մինչ այդ, եւ Արեգակն ալ անոր կեդրոնին մէջ չէ։ Այսպիսի համակարգին մէջ նոյն կերպ պտտուող չէզոք ջրածինի ամպերը պէտք է մեր նկատմամբ ունենան տարբեր տեսագիծային արագութիւններ, եւ ռատիոսփեքթրին մէջ ատոնց 21 սմ-անոց ռատիոգիծերը, ունենալով տարբեր դոպլերեան շեղումներ, պէտք է տարանջատուած ըլլան։ Ատոր շնորհիւ 1927 թուականին Օորտին յաջողուեցաւ ապացուցել Ծիր Կաթինի պտոյտը եւ բացայայտել անոր պարուրաձեւ կառուցուածքը։

Ծիր Կաթին համաստեղութիւն

Պարզուեցաւ, որ Ծիր Կաթինի սկաւառակին մէջ չէզոք ջրածինը բաշխուած է ոչ թէ համասեռ, այլ կը կազմէ պտտման կեդրոնի շուրջը փաթթուող պարուրաթեւեր։ Այն ժամանակ հեռաւոր աստղերու հեռաւորութիւններու որոշման մեթոտները դեռ բաւականաչափ ճշգրիտ չէին, սակայն պարզ էր արդեն, որ Ծիր Կաթինի սկաւառակին մէջ դիտուող աստղերու եւ ատոնց կոյտերու մեծ մասը կը գտնուին այդ պարուրաթեւերուն մէջ։ Այսպէս ուրուագծուեցաւ Ծիր Կաթինի իրական կառուցուածքը, որ նոր ձեւով կոչուեցաւ համաստեղութիւն։

Կառուցուածքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկիրէն նայելու ատեն Ծիր Կաթինի տեսքին մէջ կ’առանձնանան երկու տիրոյթներ։ Անհամեմատ ուռուցիկ մասը կը ներկաեացնէ համաստեղութեան այն կեդրոնական տիրոյթը, որուն շուրջը կը պտտուի ողջ համակարգը։ Հակադիր ուղութեամբ կ’երեւի Ծիր Կաթինին ամենանոսր մասը, քանի որ այդ ուղղութեան վրայ կը գտնուի համաստեղութեան սկաւառակի մեզի ամենամօտ եզրը։ Այսինքն՝ մեր դիտակէտը կը գտնուի համաստեղութեան մէջ, բայց անոր կեդրոնէն զգալիօրէն շեղուած դիրքին մէջ։ Համաստեղութեան տրամագիծը կը կազմէ 30 կպկ (100 000 լուսատարի)։ Կը պարունակէ մօտ 200 միլիառ աստղ։ Աստղերուն հիմնական մասը բաշխուած է համաստեղութեան սկաւառակին հարթութեան մէջ։ 2009 թուականին տուեալներով, համաստեղութեան զանգուածը՝ 3×10¹² Արեգակի զանգուած[2]։ Արեգակը կը գտնուի կեդրոնէն 10 կպկ հեռաւորութեան վրայ, որ համաստեղութեան շառաւիղին 2/3-ն է։ Հետագային մէջ ստացուած են աւելի մանրամասն փաստեր։ Պարզուեցաւ, որ կեդրոնէն հեռանալու ատեն՝ աստղերու շարժման միջին արագութիւնը նախ կտրուկ կ’աճէ, յետոյ քիչ մը կը նուազի, իսկ յետոյ որոշ տատանումներով դանդաղ կ’աճէ մինչեւ եզրը։ Արագութիւններու կախումը հեռաւորութիւնէն չէր կրնար այլ կերպ ըլլալ, քանի որ զանգուածը կուտակուած չէ կեդրոնին մէջ։ Զանգուածին՝ ոչ սֆէրիք բաշխման պատճառաւ իւրաքանչիւր աստղի կը ձգեն սկաւառակին մէջ պարուրաթ եւերի երկայնքով բաշխված մնացած բոլոր աստղերը։ Արեգակնային համակարգը կը շարժի ուղեծիրով 250 քմ/վ արագութեամբ։ Մեկ պտոյտը համաստեղութեան կեդրոնի շուրջը կը տեւէ 250 միլիոն տարի։

Պարուրաթեւերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեր համաստեղութիւնը կը պատկանի պարուրաձեւ համաստուղութիւններու շարքին, այսինքն՝ թեւերը դասաւորուած են հարթութեան մէջ։ Սկաւառակը սահմանափակուած է գնդաձեւ ուղեծիրերով։ Սկաւառակը շրջապատուած է հալոյով (հալո՝ լուսաւոր պսակ լուսատուին շուրջը)։ Սկաւառակին օպյեքթները կը խտանան դէպի համաստեղութեան հարթութիւնը, իսկ հալոյի օպյեքթները՝ դէպի կեդրոն։ Քանի որ մեր Արեգակնային համակարգը կը գտնուի ճիշդ հոս, այդ մեզի հնարաւորութիւն չի տար աւելի ճշգրիտ ուսումնասիրել համաստեղութիւնը։ Միջաստղային կազի նոր ուսումնասիրութիւնները կը վկայեն այն, որ մեր համաստեղութեան մէջ կայ երկու թեւ, որոնք կը սկսին համաստեղութեան խորքերէն։ Բացի ատկէ, խորքերուն մէջ կայ եւս քանի մը թեւ, որոնք երթալով կը ճիւղաւորուին, եւ լաւ տեսանելի կը դառնան թթուածինային տիրոյթին մէջ։

Համաստեղութեան կեդրոնը՝ ինֆրակարմիր տիրոյթին մէջ

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Սարգիս Հարությունյան, «Հայ Հին Վիպաշխարհը»
  2. Lenta.ru: «Млечный Путь потяжелел в два раза», 06.01.2009