Արեգակնային Դրութիւն

Jump to navigation Jump to search

Արեգակնային դրութիւն, արեգակնային դրութեան մէջ արեւը, իր բոլորտիքը դարձող մոլորակները եւ անոնց բոլորտիքը դարձող մոլորակները եւ անոնց բոլորտիքը դարձող արբանեակները ամբողջը մէկէն Արեգակնային դրութիւն կ'ըսուի։

Արեգակնային դրութեան մոլորակները եւ գաճաճ մոլորակները

Արեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւը ինքն իրեն լոյս ունեցող երկնային մարմին մըն է, ուրեմն արեւն ալ աստղ մըն է, որ միւս աստղերուն ամէնէն փոքրկ եւ երկրիս ամէնէն մօտն է։ Այս վերջին պատճառով է որ աւելի մեծ ու լուսաւոր կ'երեւի։ Մինչդեռ աստղեր ալ կան որոնք արեւէն միլիոնաւոր անգամ մեծ ըլլալով հանդերձ, հազիւ կէտի մը չափ կ'երեւին, որովհետեւ մեզմէ անհունապէս հեռու են։ Այս աստղերուն հեռաւորութեան վրայ գաղափար կազմելու համար ըսենք թէ՝ 10 հազար տարի առաջ մարող ծիր-+կաթինի աստղերէն մին մարելէն վերջ իսկ 10 հազար տարի շարունակ իր լոյսը մեզի հասած է. ուրիշ բացատրութեամբ, աստղը թէեւ մարած է, բայց իր լոյսը 10 հազար տարի ճամբայ քալած է. հետեւաբար, լոյսը մէկ երկվայրկեանին մէջ 300.000 քիլոմեթր ճամբայ առնելով, 10 հազար տարին երկվայրկեանի վերածելէն վերջ 300.000-ով բազմպատկելով կ'ունենանք յիշեալ մարող աստղին եւ երկրի միջեւ եղած ահռելի միջոցը. իսկ միգամածներու աստղերուն լոյսը քանի մը տասնեակ հազար տարիէն մեզ հասնելով, անոնց եւ մեր միջեւ եղած միջոցը անհաւատալի կը թուի։ Իսկ արեւին կողմէ ունեցած հեռաւորութիւնը գրեթէ 148 միլիոն քիլոմեթր ըլլալով, յիշեալ միջոցին քով բան մը չէ։

Ժամը 60 քիլոմեթր գացող ճեպընթաց կառախումբ մը 266 տարիէն պիտի հասնէր Արեւ, մինչ Արեւին լոյսը 8 վայրկեան եւ 13 երկվայրկեանէն կ'առնէ այդ միջոցը։ Հաշիւ եղած է, որ 10 տարիէն Արեւ գաղոց թնդանօթի ռումբ մը ամէնէն մօտ աստղին երթալու համար 2 միլիոն տարի պէտք է. հետեւաբար միգամածներուն հասնելու համար հարկ եղած հաշիւը թուաբանութեան կը մնայ։ Արեւին լոյսը խիստ արագօրէն կը հասնի մեզի, մինչ ջերմութիւնը մէկ տարիէն կը հասնի՝ օդին վատ հաղորդիչ ըլլալուն պատճառով։

Արեւին մէջ հաստատուն մասեր չկան. կեդրոնական գունտը հեղուկ է, որ շրջապատուած է կազային վարդագոյն խաւէ մը. այս խաւն ալ իր կարգին շրջապատուած է լուսաւոր խաւէ մը, որ կազմուած է ջրածինէ եւ ուրիշ նման թեթեւ կազայիններէ։ Այս արտաքին խաւը կ'ըսուի Լուսագունտ (photosphere), որմէ կու գայ լոյս եւ ջերմութիւն։

Արեւին մէջ մատաղներ ալ տեսնուած են. գերմանացի երկու գիտուններ, Պունսէն եւ Քիիրխօֆ Արեւի բաղադրութեան մէջ գտած են երկաթ, քրոմ, նիքել, սօտիօմ, բօթասիօմ, մակնէզիօմ. բայց ոչ ոսկի, ոչ արծաթ, ոչ կապար եւ ոչ ալ պղինձ նշմարուած են անոր մէջ։

Արեւի կողմերուն վրայ ծովի ալիքներուն նման ալիքներ կը ձեւանան, իրարու կը բաղխին եւ կը փշռուին. իր բիծերուն՝ Երկրէն երեւելէն եւ կրկին կորսուելէն հետեւցուցած են իր առանցքին վրայ 25 ու կէս օրուան մէվ կատարած թաւալումը։ Ասկէ զատ Արեւը թեթեւապէս զգալի հոլովական շարժում մըն ալ կը կատարէ Հերակլէս համաստեղութենէն երկինքէն դէպի որոշ մէկ կէտը։ Որով ան երկու իրական շարժումներ կը կատարէ։

Արեգակնային համակարգի ուղեծրեր

Փայլածու[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւին ամենամօտ մոլորակն է։ Երկրէն փոքր է, բայց իր լեռները երկրի լեռներէն աւելի բարձր են, իր վրայ մեր ծանրութեան կէտը պիտի կորսուէր եւ քալելու յոգնութիւնը մասամբ պիտի նուազէր։ Իր վրայէն Արեւը 2 ու կէս անգամ աւելի մեծ կ'երեւի քան մեզի երեւցածը, իսկ ջերմութիւնն ու լոյսը 7 անգամ աւելի են քան Երկրի վրայ եղած ջերմութիւնն ու լոյսը. թէեւ իր թանձր մթնոլորտը կը մեղմացնէ ջերմութեան սաստկութիւնը, բայց բարեխառնութիւնը հասարակածին վրայ 200 աստիճանի կը հասնի։ Կեանքը - եթէ կայ - բեւեռներուն կողմը պէտք է ըլլայ, որովհետեւ ուրիշ ամէն կողմեր տիրող ջերմութեան հետեւանքով ջուրը շոգիի վերածուած է եւ գետերը հաւանօրէն կապար կամ անագ կը հոսեցնեն փոխան ջուրի։ Արեւմուտէն վերջ արեւմտեան, իսկ արշալոյսէն վերջ արեւելեան հորիզոնին վրայ կ'երեւի տժգոյն դեղին լոյսով մը։

Արուսեակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամենաշողշողուն եւ փառաւոր լոյս ցոլացող մլորակն է, որ կը կոչուի նաեւ Գիշերավար (Vesper)։ Արեւը մարը մտնելէն վերջ երեք չորս ժամ արեւմտեան հորիզոնին վրայ երեւելուն, իսկ Լուսաբեր (Lucifer) կամ Առաւօտեան աստղ՝ արշալոյսէն երեք չորս ժամ առաջ արեւելքի կողմը երեւելուն համար։ Երկրին մէտ եղած ատեն իր ցոլացուցած լոյսը այնքան զօրաւոր է որ առաջին կարգի քսան աստղերու լոյսին կը հաւասարի եւ կրնայ կանոնաւոր շուք առաջ բերել։

Երկրի մեծութիւնն ու ձգողութիւնաը ունի։ Երկրի նման բեւեռները ցուրտ եւ հասարակածը տաք է. Արեւը երկու անգամ աւելի կիզիչ է հոն. բարեբաղդաբար ջուրի շոգիացումը աւելի արագ ըլլալով՝ գոյացող ամպերը կը մեղմացնեն ջերմութիւնը, որ միջին հաշուով 80 աստիճանի կը հասնի։ Հասարակածային մարզերը հաւանօրէն անբնակելի են, մինչ բեւեռները հակառակը, կը կարծուի թէ բնակչութիւն ունի եւ թերեւս աւելի երջանիկ քան երկրացիք։ Այնտեղի բնակիչները խիստ յաճախ զրկուած են երկնքի գեղեցկութենէն՝ միշտ ամպոտ ըլլալուն համար իրենց մոլորակը։

Երկիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւին շուրջը դարձող երրորդ մոլորակն է Երկիրը, որ Արեւէն 14.790.000 քիլոմեթր հեռու է։ Հետեւաբար Արեւին լոյսը երկիր գալու համար պէտք է 14.790.000/300.000=493 երկվայրկեան կամ 8 վայրկեան եւ 13 երկվայրկեան, քանի որ լոյսը մէկ երկվայրկեանի մէջ 300.000 քիլոմեթր ճամբայ կ'առնէ։ Երկրին շրջապատը 40.000.000 մեթր եւ տարածութիւնը 510 միլիոն քառակուսի քիլոմեթր է։ Արեւէն 1.300.000 անգամ փոքր է։ Երկու տեսակ շարժում ունի. իր առանցքին վրայ 24 ժամուան մէջ, Արեւին բոլորտիքը 365 օրուան, 5 ժամուան, 48 վայրկեանի, 45 9/10 երկվայրկեանի մէջ։ Չորս եղանակ ունի. գարուն,, ամառ, աշուն, ձմեռ՝ իւրանքանչիւրը երեք ամիս տեւողութեամբ։ Ունի մէկ արբանեակ, լուսինը, որ 50 անգամ փոլր է իրմէ։

Հրատ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այժմ ամբողջ գիտական աշխարհին ուշադրութիւնը իր վրայ հրաւիրող միակ մոլորակն է, որ Երկրէն փոքր է եւ 24 ու կէս ժամուան մէջ իր առանցքին վրայ կը դառնայ։ Իր վրայ դաշտեր, լեռներ, բոյսեր, քարեր եւ ամէն ինչ կարմիր կ'երեւին։ Մարդկութիւնը այժմ մասնաւորապէս այս մոլորակով կը զբաղի՝ անոր վրան կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը աւեի ըլլալուն հետեւանքով։ Անոր վրայ նշմարուած են բազմաթիւ լիճեր եւ ջրանցքներ՝ հաւանաբար ձեռակերտ։ Իր վրան մթնոլորտային ճնշումը հաւասար է երկրիս մթնոլորտին 15 կամ 16 քիլոմեթր վեր եղող ճնշումին, որով եթէ մարդկութիւնը հոն փոխադրուի, անմիջապէս արիւնը մարմինին բոլոր ծալտիքներէն դուրս պիտի քամուի, այսուհանդերձ իր վրայ կենսականութիւնը յարմարած է այդ ճնշումին եւ բոլորովին տարբեր է քան երկրիս կենսականութիւնը։

Գարունին, Հրատի դաշտագետինները կը ծածկուին բուսականութիւնով մը որուն գոյները տակաւ առ տակաւ կը փոխուին ամառը մօտենալուն, յետոյ երանգը աւելի կը դեղնի եւ աշնան՝ կանաչ գոյն չերեւիր. այլեւս տերեւաթափ գոյնը կը տիրէ։

Ձմեռը ջերմաչափը զէրոյէն վար թերեւս 120 աստիճան (սանթիկրատ) իջնէ բեւեռներուն վրայ. եւ ամառը բարեխառնութիւնը եթէ բարձրանայ՝ ձիւնի տկար մթերքը կամ եղեամը հալեցնելու չափ, ջերմութիւնը 15-20 աստիճանը չանցնիր։

Գիտուններ կը մտածեն անթել հեռագրով կամ ելեկտրական զօրաւոր լոյսով մը նշան տալ հրատցիներուն։ Գիտուն մը Հրատէն շողացող զօրաւոր լոյսէ մը եզրակացուց, թէ հրատցիք նշան կ'ընեն երկրացիներուն, կ զարմանալին այն է, որ երկրագունդի վրայ եղող անթել հեռագրի կազմածներուն վրայ շարունակ S նշանը տրուած է 1920-ին՝ մինչեւ հիմա անծանօթ մնացած տեղէ մը. գիտուններ կը կարծեն թէ այդ նշանը հրատցիներ կու տան, իսկ ոմանք ալ կը կարծեն թէ Արեւին բիծերէն առաջ կու գայ ան։ Ունի երկու արբանեակ։

Մոլորակներու եւ Արեգակի չափերու մոտաւոր համեմատութիւնը

Լուսնթագ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկրէն 1300 անգամ մեծ մոլորակ մըն է. բայց անկէ 26 անգամ աւելի արագ կը դառնայ. այդ պատճառաւ 10 ժամուան մէջ կը կատարէ իր թաւալումը, որով գիշեր ցերեկ հինգական ժամ է հոն։ Իր վրան մշտնջենական գարուն կը տիրէ թէպէտ, բայց մեր ձմեռէն աւելի ցուրտ։ Ունի հեղուկ վիճակ եւ չորս արբանեակ։

Երեւակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տժգոյն կապտագոյն փայլով մոլորակ մը, որ Արեւին շուրջը կը դառնայ 3 տարիէն, հետեւաբար իր եղանակները 7 ու կէսական տարի կը տեւեն։ Իր հասարակածին շուրջ՝ բայց առանց անոր դպչելու, 200 քիլոմեթրէն աւելի հաստութեամբ մանեակ մը կայ, որ մոլորակին հետ միասին նոյն ուղղութեամբ եւ միեւնոյն արագութեամբ կը դառնայ։ Մոլորակին եւ մանեակին միջոցը այնքան մեծ է, որ մէջէն աստղեր կ'երեւին։ Ունի հեղուկ վիճակ եւ ութ արբանեակ։

Ուրանոս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւին շուրջը կը դառնայ 84 տարիէն, որով իր եղանակները 21-ական տարի կը տեւեն։ Լոյսն ու ջերմութիւնը 360 անգամ նուազ է երկրի լոյսէն ու ջերմութենէն, հետեւաբար, իր վրայ տիող ամառը երկրի բեւեռներուն վրայ տիրող ցուրտէն շատ աւելի ցուրտ պէտք է ըլլայ։ Արեւը իր վրայէն պարզ աստղի մը պէս կ'երեւի։

Նեպտոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւէն 1110 միլիոն փարսախ կամ 4440 միլիոն քիլոմեթր հեռու ըլլալուն հետեւանքով, երկրի վրայ եղած ջերմութենէն 900 անգամ նուազ է իր ջերմութիւնը, որով զարհուրելի ցուրտ մը կը տիրէ հոն։ Գիշեր ցերեկ խաւար է հոն եւ Արեւը իր վրայէն դիտուելով փոքր աստղի մը չափ կ'երեւի։ Մէկ արբանեակ ունի եւ 165 տարիէն կը դառնայ Արեւին շուրջը. հետեւաբար, իւրաքանչիւր եղանակ 4 տարի կը տեւէ, ըսել է պիտի ունենայ 41 տարի տեւող ամառ մը, որ սակայն մեր ձմեռէն աներեւակայելիօրէն ցուրտ է։

Լուսին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկրի արբանեակն է լուսինը, որ 50անգամ փոքր է անկէ եւ հեռու 384.000 քիլոմեթր։ Երկու շարժում ունի, ինքն իր վրայ դառնալով հանդերձ, երկրին շուրջն ալ կը դառնայ 28 օրուան եւ 8 ժամուան մէջ. միեւնոյն ժամանակամիջոցին մէջ ալ ինքն իր վրայ կը դառնայ, որուն հետեւանքով միշտ միեւնոյն լուսնային կիսագունտը կը տեսնենք։

Այս շարժումներու միջոցին իր լոյսը կ'առնէ Արեւէն, ու մեզի կը ներկայացնէ զանազան լուսներեւոյթներ, որոնք դիմայեղում (Phase) կ'ըսուին։ Երկրին եւ արեւին հանդէպ առած դիրքին համեմատ կը ստանայ յաջորդաբար մահիկի մը, կիսաշրջանակի մը եւ շրջանակի մը ձեւը։ Լուսնի գլխաւոր դիմայեղումները չորս են՝ Նոր լուսին, առաջին քառորդ, լիալուսին եւ վերջին քառորդ։

Լուսինը երկրի նման պաղած եւ հաստատունի վերածուած գունտ մըն է, առանց մթնոլորտի, առանց ջուրի եւ հետեւաբար առանց ամպի. Ծածկուած է բարձր լեռներով եւ հրաբխային ընդարձակ խառնարաններով. իր վրայ եղող լեռներէն Լայպնիձի լեռը, որ երկրի վրայ եղող Էվերէստի (8840 մեթր) կը հաւասարի, ունի 8000 մեթր բարձրութիւն. Տէօրֆէլի լեռը՝ 7603 եւ Նեւտոնի լեռը՝ 7264 մեթր։ Այս լեռները կրային նիւթերէ կազմուածի պէս կ'երեւին։

Գիտուններ պատրաստած են լուսինին աշխարհացոյցը եւ անոր վրայ նշանակած են Միջերկրական ծով, Հումպօլտի ծով, Երազներու լիճ, Մրրիկներու Ովկիանոս եւ այլն, թէեւ անոր վրան իսկական ծովեր չկան։ Գլավիուսի կրկէսը մօտաւորապէս 220 քիլոմեթր լայնութիւն ունի. մարդ մը հազիւ 15 օրէն կրնայ անոր բոլորտիքը դառնալ։ Իր վրայ եղած ձգողութիւնը երկրինէն շատ նուազ ըլլալուն հետեւանքով երկրին վրայ 100 քիլօկրամ կշռող մարմին մը հոն 15 քիլօկրամ կը կշռէ։ Իր վրայ 60 ժամ անդադաար քալելով պիտի յոգնէինք այնչափ, որչափ պիտի յովնէինք երկրի վրայ 8-9 ժամ քալելով, որովհետեւ երկրի ձգողութիւնը մեզի եւ հետեւաբար մեր անդամներէն ամէնքին ալ ծանրութիւն տուած ըլլալով քալելու ատեն կը յոգնինք։

Երկիրը լուսինին վրայէն դիտուելով՝ 14 անգամ աւելի լուսաւոր կ'երեւի քան լուսինը երկրին վրայէն, որովհետեւ երկրի ծաւալը լուսինին ծաւալէն շատ աւելի ըլլալով, բնականաբար աւելի լոյս կ'ընդունի եւ կը ցոլացնէ։

Աղբիւր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 297-302։