Բժշկութիւն

Jump to navigation Jump to search
Հունական դիցաբանութեան մէջ բժշկութեան Աստուծոյ Ասկլեպիոսի արձանը, անոր ձեռքին մէջ խորհրդանշական Ասկլեպիոսի ձեռնափայտն է փաթաթուած օձով

Բժշկութիւն (լատ.` medicina), գիտական եւ կիրառական գործունէութեան ասպարէզ, որ կը զբաղուի մարդու օրգանիզմի բնականոն եւ պաթոլոգիկ գործընթացներու, տարբեր հիւանդութիւններու կամ պաթոլոգիկ իրավիճակներու հետազոտութեամբ, ատոնց բուժմամբ եւ մարդկանց առողջութեան պահպանմամբ ու ամրապնդմամբ։

Դարմանական Գործնական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կլինիկական պրակտիկայի մէջ, բժիշկները կը զննեն պացիենտներուն,անոնք կլինիկական մտածելակերպի միջոցով ախտորոշի մէջ, կը բուժեն եւ կը կանխարգելեն հիւանդութիւնը։Բժիշկ-պացիենտ փոխհարաբերութիւնը սովորաբար կը սկսի պացիենտի անամնեզի (լատ. anamnesis` վերհուշ) հաւաքմամբ եւ անոր ֆիզիկալ զննմամբ։ Նշաններու զննման եւ ախտանիշներու վերաբերեալ հարցումներէն հետո բժիշկը կը նշանակէ անհրաժեշտ լրացուցիչ հետազոտութիւնները։ Ստացուած տուեալներու ամբողջութիւնը բժշկին թոյլ կու տայ ձեւակերպած ախտորոշումը եւ սկսած է համապատասխան բուժումը։

Անամնէզի մէջ կը ներառեն՝

  • Գլխաւոր գանգատ(ներ) ը, որ պատճառ հանդիսած է բժշկին դիմելու համար։ Ատոնք ախտանիշներն (սիմպտոմներ) են։ Անոնք հենց պացիենտի սեփական բառերով կը ներկայացուին։
  • Ներկայիս հիւանդութեան պատմութիւն։ Ախտանիշներու ժամանակագրական նկարագրութիւնը եւ իւրաքանչիւր ախտանիշի մանրակրկիտ պարզաբանումը։
  • Հիւանդի մասնագիտութիւնը։ Արդեօ՞ք առկայ են աշխատանքային վնասակարութիւններ։
  • Դեղամիջոցներ, որոնք կ'ընդունին պացիենտը, ինչպէս նաեւ այլընտրանքային եւ բուսական միջոցներու կիրառութիւնը։ Կը գրանցուին նաեւ ալերգիայի առկայութիւնը։
  • Անցեալ բժշկական պատմութիւն (կրած հիւանդութիւններ)։ Անցեալին առկայ հոսպիտալացումները եւ վիրահատական միջամտութիւնները, վնասուածքները, անցեալին կրած ինֆեկցիոն հիւանդութիւնները։
  • Ընկերային պատմութիւն։ Ծննդավայր, ամուսնական կարգավիճակը, ֆինանսատնտեսական վիճակը, առկայ վնասակար սովորութիւնները (ծխախոտամոլութիւն, ալկոհոլի չարաշահում, թմրամիջոցներու կիրառում)։
  • Ընտանեկան եւ ժառանգական պատմութիւն։ Կը գրանցուին ընտանիքին մէջ, առկայ հիւանդութիւնները, որոնք կրնային կապուած ըլլալ պացիենտի ներկայ առողջական վիճակի հետ։ Կարեւոր են նաեւ ժառանգական հիւանդութիւններու եւ նախատրամադրուածութիւններու առկայութիւնը ընտանիքի անդամներէն որեւէ մէկի մօտ։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Main

Բժշկութիւնը Հին Աշխարհին Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախապատմական ժամանակաշրջանին, մարդիկ կը հաւատային, որ առողջութեան փոփոխութիւններ կամ հիւանդութիւններ կ'առաջանան զայրացած աստուածներու կամ չար ոգիներու պատճառով։ Հիվանդութիւնը բուժելու համար անհրաժեշտ էր խաղաղեցնել աստուածներուն կամ դուրս հանել չար ոգիներուն։ Այդ աշխատանքը իրենց վրայ կը վերցնէին բուժակները եւ ցեղային քրմերը։ Անոնք այդ կ'ընէիմ հմայիլներու, դիւթաբառերու օգնութեամբ։ Կան ապացոյցներ նաեւ վիրաբուժական բուժման գոյութեան մասին։ Տրեպանացիան (գանգատուփահատում) կը կատարուէր քարէ գործիքներու օգնութեամբ՝ հիւանդ մարդու գանգի շրջանաձև բացվացք կատարելով։ Ենթադրվում է, որ դա արվում էր հիվանդություն առաջացած ոգիներուն ազատ արձակելու համար։ Նախապատմական բուժակները նաեւ յայտնաբերած էին, որ շատ բոյսեր կրնան որպէս դեղեր կիրառուիլ։ Համայնքը, որպէս ամբողջութիւն, նոյնպէս ընդգրկուած էր իր մարդկանց առողջութեան պահպանման հարցին մէջ։ Անոնք, որոնք կը համարուէին հիւանդ, կը խնամուէին համայնքի խողմէն։ Ասոր ամենաւաղ ապացոյցները գտնուած են հին քարի դարու մէկ քարանձաւին մէջ՝ Ռիպարո դել Ռոմիոյում, հարաւային Իտալիա։ Այնտեղ գտնուած են դեռահաս թզուկի մնացորդներ։ Չնայած իր ծանր առողջական վիճակին, որ պետք է սահմանափակեր անոր որսորդական կամ հաւաքչական կարողութիւնները, ան կրցած է ապրիլ 17 տարի։ Ան պէտք է որ ստացած ըլլայ համայնքի մնացած անդամներու կարեկցանքը իր ամբողջ կեանքի ընթացքին մէջ. վերջինս կը մարմնաւորէ տուեալ կրոնական համակարգին մէջ, առկայ միջանձային բարիդրացիական փոխհարաբերութիւնները։ Թերեւս այս համայնքի պէս եղած են նաեւ այլ համայնքներ, որոնք չունենալով կապեր միւսներու հետ, կը փորձէին ապահովել իրենց անդամներու առողջութիւնը՝ ապաւինելով բուսական ծագման դեղերուն եւ խմբային տարբեր գործողութիւններու։

Ողջ պատմութեան ընթացքին, ժողովուրդներն ու մշակոյթները մշակած են իրենց առողջապահական գործունէութիւնը՝ հիմնուած հաւատքի եւ համոզմունքներու վրայ։ Շատ աւանդոյթներ առողջութիւնը եւ հիւանդութիւնը առաջին հերթին կը դիտէին մարդ արարածի եւ մոլորակներու, աստղերու, լեռներու, գետերու, ոգիներու ու նախնիներու փոխկապակցուածութիւնը հասկանալու համատեքստին մէջ։

Հին Յունաստանի մէջ, սկիզբ դրուեցան անատոմիայի, ֆիզիոլոգիայի, ախտաբանութեան գիտական արմատները։ Առաջինը հենց յոյները կրցան տարբերակել հիվանդության արտաքին ու ներքին պատճառները։ Բժշկության կլինիկական սկզբունքներու եւ բժշկական էթիկայի հիմնադրման համար մենք պարտական ենք Հիպոկրատին եւ անոր հետեւորդներուն։ Հիպոկրատը (Մ.թ.ա. 460-377) իր խառնվածքով կը մարմնաւորէր գիտնականի եւ արուեստագէտի միասնութիւն։ Ան հաւատացած էր, որ հիւանդութիւնը կ'առաջանայ, երբ օրգանիզմի չորս հեղուկները՝ արիւնը, դեղին լեղին, սեւ լեղին եւ լորձը, դուրս կու գան հաւասարակշռութենէն։ Ան նաեւ համոզուած էր, որ այս չորս հեղուկներով պայմանաւորուած է մարդու խառնուածքը՝ ֆլեգմատիկ, սանգվինիկ, խոլերիկ եւ մելանխոլիկ։ Այս համոզմունքը կը զուգակցուի աւելի հին չինական աւանդութեան հետ, որ հիմնուած է Ինի (կանացի սկիզբ) եւ Յանի (տղամարդկային սկիզբ) միմյանց լրացնող սկզբունքի վրայ, որոնց ճիշտ համամասնութիւնը կարեւոր է առողջութեան համար։ Հիպոկրատի մոտեցումը առողջութեան շատ իւրովի էր։ Ան կը բուժէր՝ խորհուրդ տալով շատ առողջարար ֆիզիքական վարժանքներ, հիւանդութեան ժամանակ հանգիստ եւ չափաւոր, հաւասարակշռուած սննդակարգ։

Արիստոտելը (Մ.թ.ա. 384-322), փոքր կենդանիներուն հերձելով եւ տալով անոնց ներքին օրգաններու անատոմիայի նկարագրութիւնը, հիմք դրաւ մարդու մարմնի հետագայ ուսումնասիրութիւններուն։ Անոր համար ամենակարևոր օրգանը սիրտն էր։ Ան հաւատացած էր, որ այն ոչ միայն արիւնատար համակարգի, այլեւ հոյզերու կեդրոնն է։ Թերեւս Արիստոտելի հիմնական ներդրումը եղած է հենց ամբողջութեամբ վերցուած գիտութեան մէջ։

Յաջորդ մեծ քայլը կատարեց Գալենը (129-199)` կայսրերու ու գլադիատորներու բժիշկը Հին Հռոմում։ Գալենն ընդլայնեց հիպոկրատեան գիտութիւնները եւ բժշկագիտութեան մէջ ներդրեց փորձը` որպէս ստոյգ գիտելիքներու աղբիւր։ Անոր աշխատանքները դարձան անատոմիայի եւ ֆիզիոլոգիայի հանրագիտարաններ։ Ան ուղեղը կը համարէր զգացմունքներու եւ մտքերու կեդրոն։ Ան նկարագրած է զարկերակներն ու երակները. ըստ անոր՝ լյարդը հիմնականին մէջ, երակային արեան համար է։ Ան անգամ ցոյց տուած է նյարդային համակարգի գործունէութեան մեխանիզմը՝ կատարելով խոզի ողնուղեղի հատումներ տարբեր մակարդակներու մէջ եւ ցուցադրելով մարմնի համապատասխան մասերի պարալիզի զարգացումը։ Ըստ Գալենի՝ մարմնով կը հոսի 3 տեսակի արիւն. լյարդէն երակներով դուրս կու գայ «բնական ոգին», թոքերէն զարկերակներով կը հոսի "կենաց ոգին", իսկ "կենդանական ոգին"` ուղեղէն։ Սիրտը ընդամէնը կը տաքացնէ արիւնը։ Անոր մահէն ետք, անատոմիական հետազոտութիւնները դադրեցուցին եւ անոր աշխատանքները կը համարուէին անսխալական համարեայ 1400 տարի։

Միջին Դարեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

750-ական թուականներուն մուսուլմանական աշխարհին մէջ, բժշկութիւնը զարթոնք կ'ապրի։ Հիպոկրատի եւ Գալենի աշխատութիւններու արաբերէն թարգմանութիւններու հիման վրայ մուսուլման բժիշկները կը կատարեն նշանակալի բժշկագիտական ուսումնասիրութիւններ։ Յատկապէս նշանավոր է հանճարեղ պարսիկ բժիշկ, փիլիսոփայ Իբն Սինայի (Ավիցեննա) հինգ մասերէն կազմուած ‹‹Բժշկութեանյն կանոն›› աշխատութիւնը։ Եւրոպայի մէջ, Գարլոս Մեծի հրամանով եկեղեցիներուն ու վանքերուն կից կը ստեղծուին հիւանդանոցներ։ Եկեղեցւոյ հիմնադրած կրօնական դպրոցներուն մէջ, կ'ուսուցանուէր բժշկութիւն։

Եւրոպական լաւագոյն համալսարաններու բժշկութեան դպրոցները վաղ 1500-ականներուն կը կատարեն արմատական բարեփոխումներ անատոմիայի` որպէս ինտեգրացուած բժշկագիտական ուսումնառութեան անբաժանելի մաս, ուսուցման ոլորտին մէջ։ Ի յայտ կու գայ, որ գալենեան անատոմիայի մէջ առկայ են բազմաթիւ կոպիտ սխալներ, որովհետեւ Գալենի անատոմիական գիտելիքները հիմնուած էին շներու, խոզերու ու կապիկներու դիահերձումներու վրայ։ Անդրեաս Վեզալիուսի(1514-1564) աշխատանքներու շնորհիւ Գալենի սխալները սկսան երեւան գալ։ Վեզալիուսը Իտալիոյ Պադուայի համալսարանի անատոմիայի եւ վիրաբուժութեան պրոֆեսոր էր։ Իտալացի բժիշկը իր ամբողջ կեանքը կը նուիրէ մարդու անատոմիայի ուսումնասիրութիւններուն։ Վեզալիուսը կ'իրականացնէ շարք մը աննախադէպ մանրակրկիտ դիահերձումներ եւ իր աշխատանքները կ'անմահացնէ De Humani Corporis Fabrica (‹‹Մարդու մարմնի կառուցուածքի մասին››) աշխատութեան մէջ։

Նկար ԱՆդրեաս Վեզալիուսի De Humani Corporis Fabrica աշխատութենէն, էջ 163.

Անոր աշխատութեան մէջ բացի օրգաններու արտաքին նկարագրութիւններէն առկայ են նաեւ անոնց գործառոյթներիու վերաբերեալ տեղեկութիւններ։Գիրքը,որ հրատարակուած է 1543-ին, կը դառնայ մարդու անատոմիայի ուսուցանման նոր չափանիշ։

Պատմականօրէն նշանակալի յայտնագործութիւններէն մէկը կատարած է Ուիլյամ Հարվեյը (1578-1657),անգլիացի բժիշկ եւ ֆիզիոլոգ։ Ան կը հաստատոէ, որ արիւնը կը շրջանառէ փակ համակարգին մէջ եւ մեխանիկօրէն կը մղուի «պոմպանման» սրտի միջոցով։ Ան նաեւ չափին մէջ, կը շրջի արեան ծաւալը ժամանակի ցանկացած միաւորին մէջ։ Հարվեյը իր ուսումնասիրութիւնները կը հրատարակուի «Կենդանինեուի սրտի եւ արեան շարժման մասին»(On the motion of the Heart and Blood in Animals) (1628)։ Անտոն վան Լևենհուկը(1632-1723), որ ոսպնեակներ պատրաստող էր, կը կատարելագործէ մանրադիտակը։ Ատորմով հիմք կը դրուի բջջային կենսաբանութեան դարաշրջանին։ Իսկ անգիացի գիտնական Ռոբերտ Հուկը (1635-1703), կը գրէ «Micrographia» աշխատութիւնը 1655 թ-ին, ուր ան մանրամասն կը նկարագրէ բուսական բջիջը եւ միջատներու անատոմիայի մասին իր ուսումնասիրութիւնները։ Անոր գիրքը կը ներկայացնէ մանրադիտակի՝ կենսաբանական հետազոտութիւններ իրագործելու մեծ պոտենցիալը։ Ան հիմք կը դնէ բջիջ (անգլ.` cell) բառի կիրառութեան կենսաբանութեան մէջ։

Խորհրդանշաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բժշկութեան մէջ խորհրդանշական են երեք նշան։

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]