Բազմավէպ

(Վերայղուած է Բազմավէպ (գրական հանդէս)-էն)
Jump to navigation Jump to search

«Բազմավէպ», Մխիթարեան միաբանութեան կողմէ հրատարակուող հայագիտական, բանասիրական, գրական հանդէս։ Լոյս կը տեսնէ 1843-էն Վենետիկի Ս. Ղազար կղզիին մէջ։ Կը համարուի ցայսօր հրատարակուած հայերէն պարբերականներէն ամենաերկարակեացը։ Հանդէսին հիմնադիր-խմբագիրը Գաբրիէլ Այվազովսկին էր (ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկիին եղբայրը, որ ուրիշ վարդապետներու օժանդակութեամբ 1843-ին կը հիմնէ «Բազմավէպ» հանդէսը՝ աչքին առջեւ ունենալով Հ. Ղուկաս Ինճիճեանի հրապարակագրական բուռն ճիգերով առաջին անգամ կեանք առած «Տարեգրութիւնք», «Եղանակ Բիւզանդեան» եւ «Դիտակ Բիւզանդեան» թերթերու փորձերը[1][2]։

«Տարեգրութիւնքը» լոյս տեսած էր 1799-էն մինչեւ 1802. անիկա աշխարհաբարով կը հաղորդէր հետաքրքրական տեղեկութիւններ այդ օրերու քաղաքական դէպքերուն, պատերազմներուն եւ գիւտերուն մասին՝ աւանդելով միանգամայն կեանքի մասին ծանօթութիւններ։ Կը հրատարակուէր ամէն տարուան վերջը՝ իբր թէ ամփոփելով տարուան քաղաքական, եկեղեցական եւ գիտական կեանքը։ Առաջին համարը լոյս տեսած է 1800-ին։ Անիկա մեծապէս գնահատելի գործ էր այդ օրերուն համար, քանի որ առաջին անգամ աշխարհաբարով լոյս տեսնող լրագիրի հիմը կը դնէր ազգին մէջ։ Սկզբնական շրջանին հրապարակած է բազմաբնոյթ նիւթեր՝ հայագիտական ուսումնասիրութիւններ, համաշխարհային դասականներու երկերու թարգմանութիւններ, հետաքրքրաշարժ տեղեկութիւններ, օգտակար խորհուրդներ եւ այլն։

Այնուհետեւ «Եղանակ Բիւզանդեան»ը սկսած է հրատարակուիլ 1800-էն եւ տեւած մինչեւ 1820։ Այս թերթը նախորդին շարունակութիւնն էր, միայն թէ իբրեւ շահեկան նորութիւն իր մէջ կը ներառէր օդերեւութաբանական գուշակութիւններ։

«Դիտակ Բիւզանդեան»ը, Ղ. Ինճիճեանի գլխաւորութեամբ սկսած էր լոյս տեսնել 1812-էն եւ տեւած էր մինչեւ 1816, դարձեալ ունէր լրագրական բովանդակութիւն, սակայն աւելի ուշ ուսումնական եւ բանասիրական նիւթեր ալ պարունակած է։

Հ. Ղուկաս Ինճիճեանի կատարած դերը հայ լրագրութեան պատմութեան մէջ անտեսել անկարելի է. մեծ էր իր ազդեցութիւնը ոչ միայն Ս. Ղազարի, այլեւ Պոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ լրագրական կեանքին մէջ։ Ղ. Ինճիճեանի մահէն տասը տարի ետք Հ. Գաբրիէլ Այվազովսկի կը ձեռնարկէ «Բազմավէպը»` աչքին առջեւ ունենալով Ղ. Ինճիճեանի կատարած փորձին արդիւնքը, ժողովուրդի փափաքն ու ցանկութիւնը, ճաշակն ու զգացումը։ Նիւթերու ընտրութեան, դասաւորութեան եւ ներկայացման ձեւին մէջ «Բազմավէպը» շուտով մեծ ընդունելութեան արժանացած է ու սիրուած ժողովուրդին կողմէ։ «Բազմավէպ» տիտղոսը փաստօրէն «Եղանակ Բիւզանդեանի» երկրորդ անունը կը դառնայ, որ 23 տարուան դադարէն ետք դարձեալ լոյս կը տեսնէր։

1843-1857 թուականներուն «Բազմավէպը» եղած է բնական, տնտեսական եւ բանասիրական երկշաբաթաթերթ՝ նպատակ ունենալով դիւրըմբռնելի աշխարհաբարով ընթերցողներուն հասցնել լուսաւորական գաղափարներ եւ օգտակար խորհուրդներ, ուղիներ նշել տնտեսական, քաղաքական եւ հոգեւոր կեանքին վերածնման համար։ Առաջին շրջանին, հանդէսին մէջ մեծ տեղ կը գրաւէին կրօնաբարոյախօսական հաղորդումները, գիտութեան եւ արդիւնաբերութեան ոլորտներու նորագոյն յայտնագործութիւնները, աշխարհագրական եւ հնագիտական գիւտերու, բնութեան եւ ընդերքի հարստութեան մասին տեղեկութիւնները։

Սկզբնական շրջանին «Բազմավէպը» կազմուած է 3 մեծ մասերէ.

  • «Բնական գիտութեանց» բաժինը ընդգրկած է բնաբանութիւնը, բնալուծութիւնը, երկրաբանութիւնը, բնական պատմութիւնը, այսինքն՝ բուսաբանական եւ կենդանաբանական ծանօթութիւններ։
  • «Տնտեսական գիտութեանց» բաժինը կը ներառէր դաստիարակութիւնը, քաղաքական տնտեսութիւնը, երկրագործութիւնը, առողջապահութիւնը, արուեստները եւ նորահայտ գիւտերը։
  • «Բանասիրական տեղեկութեանց» բաժինին մէջ զետեղուած են տեղեկութիւններ ժողովուրդներու, նշանաւոր անձանց մասին, հետեւաբար պատմական, աշխարհագրական, բարոյական ծանօթութիւններ, որոնցմէ միշտ անբաժան էին նաեւ ազգային կեանքի եւ պատմութեան խնդիրները։

Սկզբնական շրջանին «Բազմավէպը» երկշաբաթաթերթ էր, ապա յաջորդաբար դարձած է ամսագիր, եռամսեայ ու երկամսեայ պարբերական։ Վերջին տարիներուն լոյս կը տեսնէ տարեկան 4 թիւ, որոնք յաճախ կը միաւորուին մէկ ծաւալուն հատորի մէջ։ Հանդէսի էջերուն վրայ մշտապէս տեղ գտած են գիտական, աստուածաբանական, հայագիտական, պատմական, լեզուաբանական, մատենագիտական, գեղարուեստական, ուսումնական եւ Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան մասին արժէքաւոր նիւթեր։

Առաջին եւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն ինկած է նեղ կացութեան մէջ եւ աստիճանաբար կրճատած է իր պարբերականութիւնը։ Պատմաբանասիրական հարցերուն մէջ «Բազմավէպը» պահպանողական էր եւ կը ջանար «անխախտ պահել» աւանդական տեսակէտերը։ «Բազմավէպին» աշխատակցած են հայ եւ օտար հռչակաւոր գիտնականներ, գրողներ, արուեստագէտներ։ Բացի հայագիտական յօդուածներէն, ուսումնասիրութիւններէն եւ գրական-արուեստագիտական նիւթերէն՝ «Բազմավէպը» հրատարակած է մեծարժէք բացառիկ թիւեր՝ նուիրուած Տանթէի, Պայրընի, Նափոլէոնի, Մխիթար Ապպայի, Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութեան 1500 – ամեակին, հայ եւ համաշխարհային գրական ու պատմական այլ անցուդարձերուն եւ դէմքերու յոբելեաններուն։ 1971-էն «Բազմավէպը» լոյս կը տեսնէ 2-3 հատորով, ուր կը տպագրուին հայագիտական-բանասիրական եւ կրօնական նիւթեր։

ԺԹ. դարու 60-ականներէն դարձած է գիտական պարբերական, տպագրած է հայ եւ օտար ուսումնասիրողներու գործերը, նպաստած է հայագիտութեան զարգացման։ ԺԹ. դարու վերջաւորութեան եւ Ի. դարու սկիզբը հրապարակած է զգալի թիւով յօդուածներ հայկական հարցին եւ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ։ «Հայ Հանճար» (1916), «Ջարդերու Քաղաքականութեան Վերջը Եւ Պատժելու Ժամը» (1919), «Աճապարենք, պահանջը ստիպողական է» (1919), «Քաղաքակրթութիւն, զուգակից բարբարոսութիւն» (1920). «Դիւանագիտութեան դիմակները» (1920), «Խաբուեցանք... բայց պէտք չէ վհատինք» (1922) եւ այլ յօդուածներու մէջ արտացոլած են հայ ժողովուրդը յուզող, հայկական հարցին հետ կապուած իրադարձութիւնները։

Այդ տարիներուն «Բազմավէպը» տպագրած է նաեւ հայ բանաստեղծներու (Արսէն Երկաթ, Միհրան Շեխիկեան, Սիմոն Երեմեան, Մենասէր, Դանիէլ Վարուժան եւ ուրիշներ) ստեղծագործութիւնները ցեղասպանութեան վերաբերեալ։

Հանդէսին աշխատակցած ու անոր գործունէութեան մեծապէս նպաստած են հայ եւ այլազգ անուանի գիտնականներ, գրողներ, արուեստագետներ Ղեւոնդ Ալիշան, Էդուարդ Հիւրմիւզեան, Գարեգին Զարբհանալեանը, Վարդան Հացունին, Արսէն Ղազիկեանը, Էմիլ Տեզան, Բարսեղ Սարգիսեան, Վահան Յովհաննիսեան, Ֆրետերիք Ֆէյտի, Յարութիւն Քիւրտեան, Մեսրոպ Ճանաշեան, Մկրտիչ Անանեան, Ներսէս Տէր Ներսէսեան, Լեւոն Զէքեան եւ ուրիշներ։

1973-էն «Բազմավէպին» կից կը հրատարակուի նոյնանուն մատենաշար մը։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս յօդուածի կամ անոր մէջ որոշակի յատուածի սկզբանական տարբերակը վերցուած է «Հայկական Հարց» Հանրագիտարանէն, որու նիւթերը թողարկուած են Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png