Արշակունեաց Թագաւորութեան Անկումը

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Արքայատոհմ 374-ին, հայերը չբողոքեցին Պապ թագաւորի սպանութեան դէմ: Հայ նախարարները նախընտրեցին մնալ Հռոմի բարեկամ և Վաղէսէն իրենց համար նոր թագաւոր մը խնդրեցին: Ուստի, Պապի Եղբօրորդին՝ Վարազդատ ղրկուեցաւ Հայաստան իբրև թագաւոր (374-378): Թէև երիտասարդ և քաջ, Վարազդատ սակայն անփորձ էր և զուրկ վարչական-կազմակերպչական կարողութիւններէ. իր յախուրն և միամիտ խառնուածքով, ան շուտով պատճառ դարձաւ նոր խռովութիւններու:

Արարքներ Դէպի Անկում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մուշեղ Մամիկոնեանի Ծրագիրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մուշեղ Մամիկոնեանի սպաննութիւնը

Անփորձ թագաւորին վրայ մեծ ազդեցութիւն սկսան բանեցնել հռոմէասէր հոսանքի պարագլուխ և սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնեան և Վարազդատի խորհրդական Բատ Սահարունի: Մուշեղ կը ջանար թագաւորը համոզել, որ Հայաստան վերջնական և վճռական կերպով դիրք ճշդէ Հռոմի կողքին՝ ընդդէմ Սասանեան Պարսկաստանի: Երկրի պաշտպանութեան համար, ան կ'առաջարկէր իւրաքանչիւր գաւառի մէջ շինել ամրոցներ և հաստատել զօրակայաններ: Այս ձևով պիտի ամրանար ամբողջ երկիրը և պարսիկներուն համար անոր նուաճումը անկարելի պիտի դառնար: Հայաստանի պաշտպանութեան համար յղացուած այս ծրագիրը, որուն ծանօթ և համամիտ էին Հռոմի կայսրն ու զօրավարները, լուրջ վտանգի կ'ենթարկէր սակայն երկրին անկախութիւնը, որովհետև այս ձևով ամբողջ Հայաստանը կը վերածուէր Հռոմի տրամադրութեան տակ դրուած զօրակայանին: Այս ծրագիրին դէմ բողոքեցին միւս նախարարները, գլխաւորութեամբ Վարազդատի դաստիարակին՝ Բատ Սահարունիին: Այս խմբակը, որ կը մտածէր, թէ Հայաստան տակաւին բաւական զօրաւոր էր պաշտպանելու համար իր անկախութիւնը, սկսաւ ամբաստանել Մուշեղ Մամիկոնեանը և կասկածի տակ առնել անոր արարքները: Անոնք նոյնիսկ Մուշեշը կ'ամբաստանէին Պապի սպանութեամբ, իբրև Հռոմի մեղսակից: Հաւատալով այս մեղադրանքներուն, Վարազդատ խնճոյքի մը ընթացքին սպաննել տուաւ Մուշեղ Մամիկոնեանը:

Սամուէլ Մամիկոնեան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այն միջոցին երբ հայկական արքունիքին մէջ հայ իշխաններ իրարու դէմ կը դաւանէին, Հռոմ և Պարսկաստան բանակցութիւններ կը վարէին Հայաստանը բաժնելու համար իրենց միջև Հռոմին զիջելով հայկական քանի մը աննշան գաւառներ, Շապուհ Բ. կը ջանար իրեն վերապահել ամբողջ Հայաստանը: Թէև Հռոմէական կայսրութիւնը դժուար կացութեան մատնուած էր բարբարոս ցեղախումբերու արշաւանքներուն պատճառով, այսուհանդերձ ան մերժեց ընթացք տալ Շապուհի պահանջներուն: Սակայն, օգտուելով Մուշեղի սպանութենէն և հայկական արքունիքի ներքին խռովութիւններէն, Շապուհ Հայաստան ղրկեց Պարսկաստանի համակիր և իր մօտ պատանդ պահուած Մանուէլ Մամիկոնեանը, իր եղբօր Կոմսի հետ: Մանուէլ յաջողեցաւ ձեռք ձգել Մամիկոնեան տան նահապետութիւնը: Ապա, ան ինքզինք հռչակեց սպարապետ, իբրև ժառանքական իրաւունքը Մամիկոնեան տոհմին: Ատեն մը ետք, լուծելու համար դաւադրաբար սպաննուած Մուշեղի վրէժը, ան Վարազդատ թագաւորէն պահանջեց, որ հեռանայ Հայաստանի սահմաններէն: Հայոց թագաւորին և սպարապետին կողմնակիցներուն միջև տեղի ունեցաւ ճակատամարտ մը, որ երկիրը բաժնեց հակառակորդ երկու կողմի: Վարազդատ պարտուեցաւ և փախուստ տուաւ դէպի Հռոմ, իսկ Մանուէլ խստօրէն պատժեց անոր կողմնակիցները, որոնց կարգին՝ Բատ Սահարունին: Այս յաղթանակէն ետք Հայաստանի փաստական տէրը դարձաւ Մանուէլ Մամիկոնեան: Այսուհանդերձ, ան չհամարձակեցաւ խլել արքայական թագը, այլ իր Զարմանդուխտ թագուհիի խնամակալութեան տակ Հայաստանի թագաւոր կարգեց Պապի անչափահաս որդիները՝ Արշակ և Վաղարշակ: Երկրին իսկական տէրը մնաց սակայն սպարապետը, որուն աղջիկը ամուսնացաւ Արշակ Գ. թագաւորին հետ: Մանուէլ Մամիկոնեանի խնամակալութեան օրերուն և մինջև իր մահը՝ 385, Հայաստան ապրեցաւ խաղաղ շրջան մը: Սկիզբը, ան բարեկամական յարաբերութիւններ մշակեց Պարսկաստանի հետ: Հռոմէն օգնոգթեան ամէն յոյս կտրած ըլլալով՝ Հայաստան մտաւ պարսկական հովանիին տակ: Պարսկաստան 10 հազարնոց գունդ մը, Սուրէն զօրավարի հրամանատարութեամբ, կը գտնուէր Հայաստանի մէջ: Պահելով հանդերձ իրենց ներքին անկախութիւնը, հայերը տարեկան տուրք կը վճարէին Պարսկաստանի: Պարսկական այս տիրապետութիւնը երկար չտևեց սակայն: Շուտով Մանուէլ իր շուրջ համախմբեց նախարարները և երկրէն հեռացուց Սուրէն զօրավարն ու պարսկական զօրքերը:

Հայաստանի Բաժանումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արշակունեաց Թագաւորութեան ընթացքին Հայաստանը բաժնուելէ առաջ

Երկար ատենէ ի վեր բանակցութիւններ տեղի կ'ունենային Հռոմի և Պարսկաստանի միջև՝ բաժնուելու համար Հայաստանը: Արդէն դարերէ ի վեր մղուող Հռոմ-պարսկական պատերազմներուն պատճառներէն մէկն էր Հայաստանի տիրապետումը: Ի վերջոյ երկու հակառակորդ և մրցակից տէրութիւնները եկած էին այն եզրակացութեան, որ Արևելքի մէջ խաղաղութիւն հաստատելու համար Հայաստանը պէտք էր բաժնել իրենց միջև: Երկու մեծ պետութիւններուն միջև 387-ին կնքուեցաւ դաշնագիր մը, որուն հիմամբ Հայաստանի չորս հինգերորդը բաժին ինկաւ Պարսկաստանի: Հռոմ ստացաւ մասնաւորաբար Կարինը, Դերջանը և Տարօնի մէկ մասը: Երկու Հայաստաններու սահմաններէն դուրս կը մնային բազմաթիւ ծայրագաւառներ, ինչպէս՝ Աղձնիքը, Կորդուքը, Գուգարքը և Փայտակարանը: Երկարատև պատերազմերէն և աւատապետական պայքարներէն տկարացած Հայաստանը, որ կորսնցուցած էր երբեմն իր հզօրութիւնը, չկրցաւ ընդդիմանալ այս բաժանումին: 387-ին, Հռոմի և Պարսկաստանի փոխադարձ համաձայնութեամբ, փաստօրէն վերջ գտաւ Հայաստանի անկախութիւնը: Մանուէլ Մամիկոնեանի մահէն ետք, պարսիկները Հայաստանի թագաւոր նշանակեցին Արշակունեաց գերդաստանէն Խոսրով Դ., մինչ տակաւին ողչ էր Արշակ Գ., որ Հայաստանի բաժանումէն ետք համախոհ կարգ մը նախարարներով անցաւ Յունահայաստան: Արշակ Գ.-ի մահէն ետք, փոխանակ նոր թագաւոր մը նշանակելու, Հռոմ յոյն կոմս մը ղրկեց ղեկավարելու համար Յունահայաստանը: Այսպիսով Արևմտեան Հայաստանի մէջ վերջ գտաւ Արշակունեաց թագաւորութիւնը: Մինչ Արշակունիները շարունակեցին տիրել Պարսկահայաստանի վրայ մինչև 428 թուական, առանց սակայն կարևոր դեր մը կատարելու: Հայաստանի մեծագոյն մասը Սասանեաններուն ձգելով, Բիւզանդական կայսրութիւնը, որ Արևելքի մէջ կը յաջորդէր Հռոմի, ընդունած եղաւ պարսկական գերակայութիւնը Հայաստանի վրայ: Այս թուականէն ետք Բիւզանդական կայսրութեան սահմանները մնացին անպատսպար, որովհետև անոր պաշտպանութեան համար բնական պատուար կազմող զօրաւոր Հայաստանը այլևս գոյութիւն չունէր:

Արշակունի Վերջին Թագաւորները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

387-ի բաժանումը ճակատագրական հետևանքներ ունեցաւ Հայաստանի համար: Այս թուականէն ետք, Բիւզանդիոն և Պարսկաստան, իւրաքանչիւրը իր բաժինին մէջ, ջանացին ջնջել անուանապէս տիրող հայկական թագաւորութիւնները: 390 թուականին, Արշակ Գ.-ի մահէն ետք, Յունահայաստանի համար նշանակուեցաւ յոյն կառավարիչ մը, երկիրը վերածելով բիւզանդական նահանգի: Պարսկաստան 385 թուականին Արևելեան Հայաստանի թագաւոր նշանակած էր Խոսրով Դ. Արշակունին, որմէ սակայն շուտով դժգոհ մնացած էր: Խոսրով յաջողած էր սիրաշահիլ նախարարները և բարեկամութիւն հաստատել յոյներուն հետ: Արշակ Գ.-ի մահէն ետք, ան կը խորհէր բիւզանդական բաժինի նախարարներուն զօրակցութեամբ և կայսեր հաւանութեամբ միացնել երկու Հայաստանները և վերականգնել հայկական անկախութիւնը: Այս գծով իր տարած աշխատանքները աննկատ չանցան Տիզբոնի մէջ: Աւելին, առանց պարսից թագաւորին խորհուրդը հարցնելու, Խոսրով Դ. կաթողիկոսական գահ բարձրացուց Սահակ Պարթևը, որ իր կրթութիւնը ստացած ըլլալով Բիւզանդիոնի մէջ, ճանչցուած էր իբրև յունասէր: Իր այս քաղաքականութեան պատճառով Խոսրով Դ. դատապարտուեցաւ պարսիկներէն: Արքայից Արքան՝ Վռամ Դ. իր մօտ հրաւիրելով հայոց թագաւորը, գահընկեց ըրաւ զայն և թագաւոր նշանակեց իր եղբայրը՝ Վռամշապուհ (389-414 թ.), որուն օրով Բիւզանդիոնի և Պարսկաստանի յարաբերութիւնները բարելաւուեցան: Օգտուելով այս կացութենէն, Վռամշապուհ բարեկամութիւն հաստատեց երկու պետութիւններուն հետ ալ: Իր թագաւորութիւնը Հայաստանի համար եղաւ երկարատև խաղաղութեան շրջան մը, որուն ընթացգին տեղի ունեցաւ հայ գիրերու գիւտը: 414 թուականին մեռաւ Վռամշապուհը, ձգելով անչափահաս որդի մը՝ Արտաշէս Նախարարներուն խնդրանքով, պարսից Յազկերտ Ա. հայկական գահը վերստին յանձնեց Վռամշապուհի գահընկեց եղբօր՝ Խոսրով Դ.-ին, որ կը պահուէր Պարսկաստանի մէջ: Ծերունի Խոսրով հազիւ 8 ամիս կրցաւ թագաւորել ու մեռաւ: Այս անգամ Յազկերտ իր իսկ որդին՝ Շապուհը (416-420) հայոց թագաւոր կարգեց: Այս ձևով ան կը խորհէր երկու երկիրներուն իշխանութիւնները միացնել և հետագային Հայաստանը անբաժան մէկ մասը դարձնել պարսկական ընդարձակ կայսրութեան: Շապուհ չսիրուեցաւ հայերու կողմէ, որոնք լաւ գիտէին թէ ի՞նչ նպատակով ան ղրկուած էր Հայաստան: Ան երկար չմնաց հայկական գահին վրայ: 420 թուականին, իր հայրը՝ Յազկերտ սպաննուեցաւ Պարսկաստանի մէջ և Շապուհ մեկնեցաւ Տիզբոն, տիրանալու համար գահին: Սակայն ինքն ալ սպաննուեցաւ պարսիկ ազնուականներու կողմէ: Ի վերջոյ իր կրտսեր եղբայրը՝ Վռամ Ե. բարձրացաւ գահ: Նոյն տարին, 421 թուականին, պարսիկները պատերազմ յայտարարեցին Բիւզանդիոնի դէմ: Մինչև 423 թուական, Հայաստան ևս անորոշ և տագնապալից օրեր ապրեցաւ: Հայերը ապստամբեցան և երկրէն դուրս դրին պարսկական զօրքերը: Ամբողջ երեք տարի երկիրը մատնուեցաւ անիշխանութեան: 422 թուականին, երբ Պարսկաստանի և Բիւզանդիոնի միջև խաղաղութիւն կնքուեցաւ, նախարարներու խնդրանքով, Վռամ Ե. դարձեալ Հայաստանի թագաւոր նշանակեց Վռամշապուհի որդին՝ Արտաշէսը: Նախարարները գոհ չմնացին Արտաշէս Դ.-էն ևս: Անոնք Սահակ կաթողիկոսէն խնդրեցին, որ դիմէ պարսիկներուն և գահընկեց ընել տայ Արտաշէսը: Հայրենասէր և իմաստուն կաթողիկոսը մերժեց և ջանաց համոզել նախարարները, որ ետ մնան իրենց նպատակէն, որովհետև ան կրնար ճակատագրական հետևանքներ ունենալ Հայաստանի ապագային համար: Նախարարները չհամակերպեցան կաթողիկոսի կարծիգին: Անոնք դիմեցին Տիզբոն և ամբաստանեցին թէ՛ Արտաշէսը և թէ՛ կաթողիկոսը, յայտնելով որ կը նախընտրեն հայ թագաւորի մը փոխարէն իրենց գլխուն ունենալ պարսիկ իշխան մը: Վռաշ Ե.-ի համար աւելի նպաստաւոր առաջարկ չէր կրնար ըլլալ. ան մէկ հարուածով պիտի ազատէր հայ Արշակունիներէն, որոնց դէմ 200 տարի է, որ Պարսկաստան կը պայքարէր: 428 թուականին, Վռաշ Ե. գահընկեց ըրաւ Արտաշէս Դ.-ն և անոր տեղ կարգեց պարսիկ մարզպան մը: Սահակ կաթողիկոս ևս կորսնցուց կաթողիկոսական աթոռը: Իրեն փոխարէն կաթողիկոս նշանակուեցաւ պարսկասէր Սուրմակը: Թագաւորութեան անկումով և կաթողիկոցին փոխարինումով, Հայաստանվերջնական կերպով կորսնցուց իր քաղաքական անկախութիւնը և հոգևոր ազատութիւնը: Հայերուն համար բացուեցաւ պայքարի նոր և արիւնալի շրջան մը:

Արշակունեաց Հայաստանի Քաղաքական և Ընկերային Կարգը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արշակունեաց Հայաստանը աշխարհագրական ընդարձակ սհմաններով երկիր մըն էր, որ կը տարածուէր Եփրատ գետէն Կասպից ծով և Գուգարքէն ու Վասպուրականէն մէնչև Տաւրոսեան լեռնաշղթայ և Ուրմիոյ լիճ: Պատմական Հայաստանը բաժնուած էր 15 նահանգներու և բազմաթիւ գաւառներու: Յաճախ անոնցմէ իւրաքանչիւրը սեփականութիւնն էր նախարարական տան մը: Այս ընդարձակ երկիրը կը կառավարուէր վարչական ծանր մեքենայով մը, որուն գլուխը կանգնած էր Արշակունի թագաւորը:

Աւատապետական Կարգը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արշակունեաց Հայաստանի բնակչութիւնը ընդանհուր ձևով կարելի էր բաժնել հիմնական երկու դասակարգի.-

  • Թագաւոր, ազնուականութիւն և բարձր հագևորականութիւն:
  • Ռամիկ կամ հասարակ ժողովուրդ:

Այլ խօսքով, կային ազատներ և անազատներ, որոնք յստակօրէն բաժնուած էին երկու դասակարգի, իւրաքանչիւրը՝ իրեն յատուկ աստիճանաւորումներով: Հայ աւատապետական դրութիւնը կարելի է նմանցնել բուրգի մը, որուն գլուխը կը գտնուէր հայոց թագաւորը:

Հայոց Թագաւորը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թագաւորը կը վարէր երկրին վերին իշխանութիւնը: Անոր կեդրոնն էր Այրարատեան նահանգը, այսինքն արքունի ոստանը՝ Արտաշատ, Վաղարշապատ և Դուին մայրաքաղաքներով: Իբրև երկրին վերին իշխանաւորը, ան կը կոչուէր Թագագւոր Հայոց Մեծաց և նախարարներուն նկատմամբ կը վայելէր գերադաս իրաւարարի և պետի դիրք: Ինք միայն իրաւունք ունէր պատերազմ յայտարարելու, բանակցութիւններ վարելու կամ դաշինք կնքելու օտար պետութիւններու հետ: Այսպիսի ծանր որոշումներու պարագային սակայն, ան յաճախ կը խորհրդակցէր կաթողիկոսին և մեծ իշխաններուն հետ: Երբեմն ալ կը գումարէր Աշխարհաժողով, նախարարներուն և բարձր հոգևորականութեան մասնակցութեամբ: Թագաւորին իշխանութիւնը բացարձակ էր արքունական հողերուն վրայ, բայց սահմանափակ՝ միւս շրջաններուն մէջ: Ան ստիպուած էր յարգել իշխաններուն և նախարարական տուներուն ժառանգական իրաւունքները, այլապէս կրնար խռովութիւն ծագիլ:

Բդեշխները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բդեշխները կը կոչուէին նաև Սահմանապահք կամ Սահմանակալք: Անոնց պարտականութիւնն էր Հայաստանի սահմանները պահել թշնամիի յարձակումներուն դէմ: Նախապէս անոնք եղած են անկախ թագաւորութիւններ կամ իշխանապետութիւններ, զորս Մեծն Տիգրան ենթարկած է Հայաստանին: Զանազանելու համար միւս նախարարութիւններէն, ծայրագաւառներու այս բդեշխութիւնները ստացան իրենց դիրքին, ուժին և մեծութեան համապատասխան իրաւասութիւններ և ժամանակի ընթացքին վերածուեցան կիսանկախ իշխանութիւններու: Մեծ էր բդեշխներու հեղինակութիւնը արքունիքին մէջ, ուր ժողովներու և հանդիսութիւններու ժամանակ անոնք կը բազմէին թագաւորին կողքին: Անոնք նաև կը կոչուէին Բիւրաւորք, որովհետև իրենց զօրքին թիւը կ'անցնէր 10 հազարը: Կային չորս բդեշխութիւններ՝ Գուգարքը, Նոր Շիրականը, Կորդուքը և Աղձնիքը: Որոշ ժամանակներու բդեշխութիւն նկատուեցաւ նաև Ծոփքը:

Նախարարական Կարգը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արծունիներու դրօշը
Մամիկոնեաններու դրօշը

Արշակունեաց Հայաստանի տնտեսական, ընկերային և քաղաքական կեանքին հիմը կը կազմէր աւատապետութիւնը կամ նախարարական կազմակերպութիւնը, որ հաստատուած կը թուի ըլլալ հայ Արշակունիներու հիմնադիր՝ Տրդատ Ա.-ի կողմէ: Աւատապետը ազնուական կալուածատէր իշխան էր: Ան իբրև սեփականութիւն ունէր ընդարձակ տարածութեամբ հողեր՝ գիւղերով, աւաններով և ագարակներով, երբեմն նոյնիսկ գաւառ մը: Անոր իշխանութիւնը կը տարածուէր կալուածներուն և անոնց բնակիչներուն վրայ: Նախարարը կիսանկախ իշխան մըն էր, որ ունէր տէրունական իրաւունքներ իր հպատակներուն վրայ: Ան կը նկատուէր անոնց քաղաքական և զինուորական պետը և վերին դատաւորը: Իր կալուածներուն բնակիչներէն ան կը կազմէր նախարարական գունդը և կը հաւաքէր զանազան տեսակի տուրքեր: Ամբողջ Հայաստանը բաժնուած էր նախարարական ինքնիշխան տուներու միջև, որոնց ընդանհուր թիւը կը հասնէր շուրջ 70-ի: Ե. դարէն մեզի հասած է ցանկ մը՝ Գահնամակը, ուր հայ նախարարական տուները դասաւորուած են իրենց գահին, այսինքն՝ մեծութեան կարգով: Գլխաւոր նախարարութիւններն են.- Սիւնեաց, Բագրատունի, Արծրունի, Խորխոռունի, Մամիկոնեան, Մոկաց, Ռշտունի, Կամսարական և Ամատունի տուները: Նախարարական հողերը կրնային գոյացած ըլլալ երեք ձևերով.-

  • Հայրենական հողերը տոհմին ժառանգական սեփականութիւնը կը կազմէին: Անոնք անբաժանելի էին: Հօրը մահէն ետք, անդրանիկ որդին կը դառնար Տանուտէր կամ Նահապետ, ժառանգելով կալուածին ամբողջութիւնը: Այսպէս էին արքունական և եկեղեցական հողերը:
  • Պարգևական հողերը, զորս թագաւորները կը նուիրէին՝ վարձատրելու համար իրենց հաւատարիմ զօրականները և պաշտօնեաները: Այս հողերը ժառանգական իրաւունքով չէին տրուեր: Արքունիքը զանոնք կը վերագրաւէր պարգևատրուողին մահէն կամ շնորհազրկումէն ետք: Բնականաբար կրնար պատահիլ նաև, որ թագաւորը անոր որդին վերահաստատէր նոյն պաշտօնին վրայ:
  • Գանձագին հողերը, որոնք դրամով գնուած էին ազնուականներուն կամ եկեղեցիին կողմէ:

Նախարարները ենթակայ էին թագաւորին, որուն նկատմամբ անոնք ունէին գլխաւոր երկու պարտաւորութիւն. հարկ վճարել և վտանգի ժամանակ իրենց զօրքերով օգնել: Իւրաքանչիւր նախարարութեան համար որոշուած էր կռուին բերելիք զօրքին թիւը: Սակայն, կային Բիւրաւորք, Հազարաւորք և Հարիւրաւորք կոչուած նախարարութիւններ, որոնք ունէին իրենց յատուկ դրօշները: Արքայէն կախեալ էին նաև թագաւորական ընտանիքին անդամները և արքունիքին մօտիկ ազգականները, որոնք մաս կը կազմէին արքայական հեծելազօրքին: Անոնք կը կոչուէին ոստանիկ և իբրև սեփականութիւն թագաւորէն կը ստանային պարգևական հողեր: Իսկ նախարարական տան անդամները կը կոչուէին սեպուհ և ունէին տանուտէրին հետ բաղդատած՝ աւելի փոքր կալուածներ: Աւագ ոստանիկներն ու աւագ սեպուհները կը մասնակցէին աշխարհաժողովներուն և կը ստանձնէին բարձր պաշտօններ:

Ազատանին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թագաւորէն և բարձր ազնուականութենէն ետք կու գար ազատանին, որ կը բաղկանար փոքր ազնուականներէ, պետական պաշտօններէ և փոքր կալուածատէրերէ: Անոնք ալ կը կազմէին առանձնաշնորհեալ դաս մը: Գլխաւորաբար իրենցմէ կազմուած էր հայկական հեծելազօրքը կամ Այրուձին:

Ռամիկները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռամիկները ժողովուրդին ամէնէն զրկեալ և անտեսուած խաւը կը կազմէին: Այս դասակարգը բաղկացած էր մեծ մասամբ գիւղացիներէ (շինականներ), արհեստաւորներէ և փոքր առևտրականներէ: Ռամիկ դասակարգը կ'ապրէր նեղ պայմաններու մէջ և կը վճարէր տեսակաւոր հարկեր, որոնցմէ գլխաւորներն էին՝ գլխահարկը, անասնահարկը և տասանոորդը, որ կը տրուէր եկեղեցւոյ: Առևտրականները պետութեան կը վճարէին «բաժ» կոչուող մաքսատուրքը:

Գործակալութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թագաւորը, բդեշխները և նախարարները իրենց հպատակներուն վրայ գրեթէ բացարձակ իշխանութիւն ունէին: Սակայն, բացի թագաւորէն, միւսներուն իշխանութիւնը կը սահմանափակուէր իրենց սեփականութիւնը կազմող կալուածներուն վրայ: Միւս կողմէ կային աշխատանքներ, որոնք ընդհանրական բնոյթ ունէին և կը շահագրգռէին ամբողջ պետութիւնը, ինչպէս՝ բանակը, հանրային և զինուորական շինութիւնները, հարկահաւաքը և այլն: Թէև պետութեան անուանական տէրը թագաւորն էր, այսուհանդերձ իր իշխանութիւնը գործադրութեան դնելու համար, ան պէտք ունէր գործակատարներու: Այս նպատակով, ան նշանակած էր գործակալներ, որոնց պաշտօնները կարելի է բաղդատել այժմու նախարարական պաշտօններուն հետ: Արշակունիներու ժամանակ այս գործակալութիւնները հետզհետէ դարձան ժառանգական իրաւունքը նախարարական տուներուն, որոնց մէկ անդամը, յաճախ նոյնինքն տանուտէրը կը վարէր այդ պաշտօնը: Գոյութիւն ունէին հետևեալ գլխաւոր գործակալութիւնները.-

Հազարապետութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հազարապետին պաղտօնն էր սահմանել պետական հարկերը և կազմակերպել անոնց գանձումը, հսկել երկրին մէջ տեղի ունեցող շինարարական աշխատանքներուն, բանալ ջրանցքներ և հոգալ հողամշակութեան կարիքները: Այս պաշտօնը ժառանգաբար կը վարէին Գնունիները և Ամատունիները:

Սպարապետութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սպարապետը երկրին զինուորական ուժերուն ընդանհուր և վերին հրամանատարն էր: Պատերազմի ժամանակ թէ՛ արքունական և թէ՛ նախարարական զօրքերը կը դրուէին անոր տրամադրութեան տակ: Այս պաշտօնը ժառանգաբար կը վարէին Մամիկոնեանները:

Մաղխազութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մաղխազին պարտականութիւնն էր հսկել թագաւորի անձին ապահովութեան: Ան Արքունի պահակազօրքին և թիկնապահներուն հրամանատարն էր: Այս պաշտօնը կը պատկանէր Խորխոռունիներուն:

Թագադիր Ասպետութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ասպետը թագադրութեան ժամանակ թագաւորին գլխուն թագը զետեղող իշխանն էր: Այս պատճառով ալ ան կը կոչուէր թագադիր կամ թագակապ իշխան: Ան նաև կը հսկէր աւատապետական կարգի պահպանման: Թագաւորի մը թագադրութեան անոր մասնակցութիւնը երաշխիք էր թեկնածուին օրինակութեան: Այս պաշտօնը վերապահուած էր Բագրատունիներուն:

Մարդպետութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարդպետը արքունիքին ամէնէն ազդեցիկ ու հեղինակաւոր անձերէն էր: Ան թագաւորին գլխաւոր խորհրդատուն էր և կանանոցին պատասխանատուն: Անոր հսկողութեան վստահուած էին նաև պետական ամրոցներն ու արքայական գանձը: Մարդպետը կը կոչուէր «Հայր»: Այս պաշտօնը կը պատկանէր Մարդպետունի տոհմին:

Մեծ Դատաւորութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկրին մէջ պատահող մեծ խնդիրներուն, ինչպէս օրինակ՝ թագաւորին և նախարարներուն միջև ծագած հարցերուն դատաւոր կարգուած էր կաթողիկոսը, որ կը վարէր մեծ դատաւորութեան գործակալութիւնը: Բացի գլխաւոր այս գործակալութիւններէն, կային կարգ մը երկրորդական պաշտօններ, ինչպէս՝ տակառապետութիւնը, որսապետութիւնը, ախոռապետութիւնը, զինակիրութիւնը և այլն, որոնցմէ կարևորագոյնն էր սենեկապետութիւնը, այսինքն՝ թագաւորին անձնական քարտուղարութիւնը, որ նաև պատասխանատու էր արքունի գրագիրներուն և թարգմաններուն:

Հայ Արշակունիներուն Գահացանկը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անունը Իշխած է Նշումներ
Տրդատ Ա 66 - 88 Պարթև Արքայ Վոնոն Բ-ի որդին, Վաղարշ Ա-ի եղբայրը
Սանատրուկ 88 - 110 Տրդատ Ա-ի որդին
Աշխադար 110 - 113 Բակուր Բ Պարթևի որդին
Պարթամասիր 113 - 114 Բակուր Բ Պարթևի որդին
Հռոմէական բռնազաւթին մէջ 114 - 116
Վաղարշ Ա 117 - 144 Սանատրուկի որդին
Սոհեմոս 144 - 161, 164-186 Ասորիքի Էմեսա քաղաքի թագաւորը
Բակուր Ա 161 - 163
Վաղարշ Բ 186 - 198 Վաղարշ Ա-ի հարազատներէն
Խոսրով Ա 198 - 217 Վաղարշ Բ-ի որդին
Տրդատ Բ 217 - 252 Խոսրով Ա-ի որդին
Արտաւազդ Ե 252 - 272 Տրդատ Բ-ի որդին
Խոսրով Բ. 272 - 287 Տրդատ Բ-ի որդին
Տրդատ Գ Մեծ 287 - 330 Խոսրով Բ-ի որդին
Խոսրով Գ Կոտակ 330 - 338 Տրդատ Գ-ի որդին
Տիրան Բ 338 - 350 Խոսրով Գ-ի որդին
Արշակ Բ 350 - 368 Տիրան Բ-ի որդին
Պապ թագաւոր 368 - 374 Արշակ Բ-ի որդին
Վարազդատ 374 - 378 Անոբի որդին, Արշակ Բ-ի թոռը
Արշակ Գ 378 - 389 Պապի որդին
Խոսրով Դ 387 - 389, 415-416 Վարազդատի որդին
Վռամշապուհ 389 - 415 Խոսրով Դ-ի եղբայրը
Շապուհ պարսիկ 416 - 420
թափուր 420 - 422
Արտաշէս Դ 423 - 428 Վռամշապուհի որդին

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայոց Պատմութիւն «Հայաստանն ու Հայութիւնը Գ.-ԺԳ. Դարերուն» Ա. Տպագրութիւն Պէյրութ - 2009
  • Հայ ժողովուրդի պատմութիւն, h.1., Երևան, 1971