Պաղտասար Դպիր

Jump to navigation Jump to search
Պաղտասար Դպիր
Ծնած է 7 Յունիս 1683(1683-06-07)
Ծննդավայր Իսթանպուլ, Օսմանեան Կայսրութիւն
Վախճանած է 30 Յունուար 1768(1768-01-30) (84 տարեկանին)
Մահուան վայր Իսթանպուլ, Օսմանեան Կայսրութիւն
Քաղաքացիութիւն Օսմանեան Կայսրութիւն
Ազգութիւն հայ
Մասնագիտութիւն բանաստեղծ, երգահան

Պաղտասար Դպիր, նաեւ Գրիգորեան, Կեսարեան, Կոստանդուպոլսեցի, (7 Յունիս 1683(1683-06-07), Իսթանպուլ30 Յունուար 1768(1768-01-30), Իսթանպուլ), հայ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական, հրատարակիչ, ազգային եւ կրթական լուսաւորման շարժման գործիչ, եղած է նախակենդանացման շրջանի առաջնորդ դէմքերէն։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաղտասար Դպիրի կենսագրութիւնը գրի չէ առնուած, հակառակ որ ան եղած է կարեւոր գործիչ մը։ Այդ պատճառաւ իր մասին կենսագրական տեղեկութիւնները քիչ են։ Գ. Լեւոնեան կը հաղորդէ, որ Պաղտասար Դպիրի ծնողները՝ Գրիգորն ու Թուրվանդը, Կեսարիայէն կը գաղթեն Կոստանդնուպոլիս, ուր ան կը ծնի։ Նախնական ուսումը կը ստանայ տեղական դպրոցներէ ներս, եւ կ'աշակերտէ Էջմիածնայ Կաթողիկիսի նուիրակ՝ Աստուածատուր եպիսկոպոս Ջուղայեցիի[1]։ 1741-ին Պաղտասար Դպիր կը նշանակուի Գումգափույի դպրանոցի տեսուչ։ Իր աշակերտներէն շատեր կ'ըլլան ապագայի երեւելի դէմքեր, գրողներ եւ առաջնորդներ, ինչպէս Էջմիածնայ Կաթողիկոս՝ Սիմէոն Երեւանցին (գհ. 1763 - 1780 թթ.), եւ բանաստեղծ Պետրոս Ղափանցին։

Լեզուաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական բանաստեղծութիւնը վաղ միջնադարուն կը գրուէր գրաբարով։ XII դարէն սկսեալ գրաբարը աստիճանաբար կը դադրի գործածութենէ եւ կը զիջի խօսակցական լեզուին՝ միջին հայերէնին։ XYIII դարուն կը սկսի նոր շարժում մը՝ վերակենդանացնելու համար գրաբարը, ո՛չ թէ եկեղեցական մտայնութիւնը վերականգնելու նպատակով, այլ՝ առ ի հետեւանք այն ծանր պայմաններուն, որոնց մէջ կ'ապրէր հայ ժողովուրդը թրքական եւ պարսկական տիրապետութիւններու երկարատեւ ժամանակաշրջանին, երբ մեծապէս տկարացած էին հայ միտքն ու լեզուն եւ հասած անկման եզրին։ Այս շրջանին հայ երեւելի դէմքեր միջոցը կը գտնեն գրաբարին ընդմէջէն հայ մշակոյթը վերակենդանացնելու[2]։

Պաղտասար Դպիր, ինչպէս նաեւ Պետրոս Ղափանցին, Գրիգոր Օշականցին, Սիմէոն Երեւանցին եւ ուրիշ մշակութային գործիչներ, կը հաւատան այս գաղափարին, եւ կ'աշխատին վերականգնելու եւ օգտագործելու գրաբարը իբր գրական լեզու։ Անոնք կ'ուզեն նոր գրականութիւնը կապել հինին, գործօն կիրառութեամբ միաւորել միջնադարեան գրականութեան հարուստ աւանդութեան հետ[3]։ Կը փորձեն պարզեցուած եւ դիւրըմբռնելի գրաբար հայերէնը մատչելի դարձնել հասարակ ժողովուրդին՝ առանց զիջելու աշխարհաբարին[1]։

Պաղտասար Դպիր իր երգերը կը գրէ գրաբարով, սակայն այնքան պարզ եւ մատչելի լեզուով, որ գրեթէ կը հասնի աշխարհաբարի ըմբռնելիութեան։ Լեզուն մաքուր է եւ չի գործածեր թրքերէն եւ պարսկերէն բառեր։ Անոնց մէջ չի զգացուիր նոյնիսկ Պոլսոյ բարբառի ազդեցութիւնը։ Այս վերջինը ի յայտ կ'ելլէ անոր աշխարհաբար գրութիւններուն մէջ, որ ուրիշ բարբառներու նման կը պարունակէր մեծ թիւով օտար բառեր։ Օրինակի համար հետեւեալ պարբերութիւնը իր «Գիրք Քերականութեան» գիրքի յառաջաբանէն[4]։

«Գրոց բան հասկընալու համար սէր ունեցող փոքրիկ տիրացուներուն համար է այս փոքրիկ քերականութիւնս։ Որ թէ զայս կարդան եւ սորվին, զմեծ քերականութիւնն հեշտ կու հասկընան. եւ ով որ քերականութիւն չէ կարդացեր, անոր կարդացողութիւնն պակաս կը սեպուի ի մէջ կարդացողաց. ինչ ղատար շատ բան կարդացուած ու գիտցած ալ ըլլայալնէ։ Զէրէ սա՛ խօսքիս արմատը՝ եանի ասլը թէմէլը ո՞րն է, կամ թէ այս խօսքս քանի կերպ կըլլայ ըսես նէ, չի կրնար գիտնար. եւ երբ որ մէկ բանին ասլը թէմէլը չի գիտցըվինէ, պէլլիյէ որ այն բանը աղեկ մը գիտցըված չըլլար։»

Քնարերգութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաղտասար Դպիր մեծապէս կը նպաստէ հայ նոր բանաստեղծութեան զարգացման[5]։ Անոր քնարերգութիւնը իր նիւթերով ու ընդհանուր տրամադրութեամբ աւանդական է, սակայն ան կը պարունակէ ազատասիրութեան եւ ազատամտութեան թեմաները։ Ան կ'օգտագործէ ոչ թէ միայն սիրոյ գաղափարը, ինչպէս այդ շրջանի գուսանները, այլ նաեւ ընկերային, կրօնական եւ բարոյական նիւթեր[1]։ Լեզուի յղկուածութիւնը չի պարտադրեր զսպուածութիւն, այլ՝ իր ժամանակակիցներուն նման, կ'ըլլայ կրքոտ ու անկեղծ[3]։

Պաղտասար Դպիրի քնարերգութիւնը քննարկողները ուշադրութիւն կը դարձնեն «Առ Մամօնայն» խորագրով տաղին վրայ, որ իր ժամանակակից տաղերու բաղդատմամբ ինքնատիպ է։ Պաղտասար Դպիր կը բացայայտէ դրամի եւ հարստութեան կործանարար իշխանութիւնը մարդու վրայ։ Ան Մամօնայի մասին կը գրէ ժողովրդական բարոյականութեան տեսակէտէն, որ կը մերժէ անոր սարսափելի աստուածութիւնը[3][6]։

Ուստի՞ ծընար, ո՛վ բռնաւոր,
Որ քեզ նըման, ո՛չ գոյ յերկրի,
Որ թէ չըտաս դու ձեռն ումեք,
Ո՛չ զօրանայ եւ ո՛չ բերկրի։
Թէ՛ թագաւորք եւ թէ՛ կայսերք
Քո օգնելոյդ են միշտ կարօտ,
Իսկ առանց քո՝ ե՛ն յոյժ տըկար,
Որպէս արջառ մի անարօտ։

Պաղտասար Դպիր ստեղծագործական որոշակի վերաբերմունք կը ցուցաբերէ հայ հին գուսանական ու եկեղեցական, ինչպէս նաեւ իր ժամանակակից արեւելեան երգարուեստին նկատմամբ։ Աշխարհիկ, եւ յատկապէս սիրային երգերու համար ան կ'օգտագործէ ազգային՝ հայկական աւանդական, ինչպէս նաեւ արեւելեան մեղեդիներ[1][5]։

Անոր նշանաւոր տաղերէն «Ի Ննջմանէդ Արքայական Զարթիր» (1707) երգի մէջ կը զուգակցին նոր աշուղական ու հին եկեղեցական դասական երաժշտութեան մի քանի գիծեր[5]։ Այս երգը սիրային է, սակայն փոխաբերական առումով կոչ մըն է իր ժողովուրդին, որ սթափի իր թմրութենէն եւ պայքարի օտար տիրապետութեան դէմ[1]։

Իր քնարերգական ժառանգութեան ամենակարեւոր եւ ամենաարժեքաւոր մասերէն է «Տաղիկներ Սիրոյ եւ Կարօտանաց» խորագրուած շարքը[7]։ Անոր «Տաղարան Փոքրիկ Պաղտասար Դպրի Ասացեալ Զանազան Գունով» (1723) գիրքը յաւելումներով եւ վերաքաղներով լոյս կը տեսնէ եօթ անգամ[8]։

Պաղտասար Դպիր գրած է նաեւ հայատառ թրքերէն բանաստեղծութիւններ[5]։

Դաստիարակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաղտասար Դպիրի դաստիարակչական ժառանգը տպաւորիչ է։ 1741 թուականին Յակոբ Նալեան Պատրիարքը զայն կը նշանակէ Գումգափույի դպրոցի տեսուչ։ Անոր գործունէութեան շրջանին դպրանոցը մեծապէս կը ծաղկի[1][5]։ Պաղտասար Դպիր երկար տարիներ կը դասաւանդէ մայրենի լեզու, քերականութիւն, երաժշտութիւն եւ այլ նիւթեր։ 1736 - 1760 թուականներուն ան կը կազմէ եւ կը հրատարակէ հայերէն լեզուի ուսուցման դասագիրքերու շարք մը՝ գրաբար ու աշխարհաբար լեզուներով, որոնք շուրջ դար մը կը դասաւանդուին հայկական դպրոցներէն ներս[5]։

Պաղտասար Դպիրի ամենակարեւոր դաստիարակչական գործերէն են «Պարզաբանութիւն Քերականութեան Կարճառօտ եւ Դիւրիմաց» (1736), «Հատոր Երկրորդ Քերականութեան. Կիրառութիւն Մասանցն Բանին որ է Շարունակումն Իրեարս Ըստ Քերթողացն» (1736), «Օրինակք Բարեւագրաց» (1752), աշխարհաբար լեզուով պատրաստուած դասական հայերէնի քերականութեան գիրք՝ «Գիրք Քերականութեան» (1760), «Համառօտ Մեկնաբանութիւն Տրամաբանութեան» (1822), «Ժամանակագրութիւն» (հրտ. 1951), եւ «Համառօտութիւն Պատմութեան Մովսէս Խորենացւոյ» (անտիպ)։

Անոր լեզուաբանական աշխատանքներէն մեզի հասած է «Ցանկ Գիրք Նոր Կտակարանին» երկը (1753)[7]։

Տպագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

XVIII դարէն սկսեալ Կոստանդուպոլսոյ տպագրատուները շատ գնահատելի դեր կը խաղան հայ մշակոյթի տարածման մէջ[9]։ Պաղտասար Դպիր 1720 - 1760 տարիներուն մեծապէս կը նպաստէ հայ գրական-հրատարակչական աշխատանքներուն։ Ան կը կազմէ հայագիտական գիրքերու գիտա-համեմատական բնագրեր։ Կը խմբագրէ պատմական, փիլիսոփայական եւ աստուածաբանական գիրքեր[5]։ Յաճախ ի՛նք կը պատրաստէ հրատարակուելիք գիրքի բնագիրը եւ տպագրութեան յանձնելէ առաջ կ'ընտրէ ձեռագիր օրինակներ, զանոնք կը համեմատէ իրարու հետ ու կը սրբագրէ նախկին հրատարակութիւններու սխալներն ու աղաւաղումները[8]։

Իր հսկողութեան տակ լոյս կը տեսնեն հայ դասական գրողներու բազմաթիւ գործեր, որոնցմէ շատերը կը տպուին առաջին անգամ ըլլալով։ Ասոնցմէ են՝ Զենոբ Գլակի «Գիրք Պատմութեան Երկրին Տարօնոյ» (1719), «Գիրք Որ Կոչի Հարանց Վարք» (1720), Առաքել Սիւնեցիի «Ադամագիրք» (1721), Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան» (1726), Սիմէոն Ջուղայեցիի «Գիրք Տրամաբանութեան» (1728), Գրիգոր Տաթեւացիի «Գիրք Հարցմանց» (1729) եւ Դաւիթ Անյաղթի «Գիրք Սահմանաց» (1731) աշխատութիւնները[5]։

Երկեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Պաղտասար Դպիր, «Քերականութիւն», հատոր Ա.-Բ., Կ. Պոլիս, տպ. Աստուածատուր Կոստանդուպոլսեցի, 1736-1738
  • Պաղտասար Դպիր, «Կրթութիւն Քրիստոնէական», Կ. Պոլիս, 1742
  • Պաղտասար Դպիր, «Շահաւէտ», Կ. Պոլիս, տպ. Յովհաննէս Աստուածատրեան, 1750, 96 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, «Ցանկ Գիրք Նոր Կտակարանի», Կ. Պոլիս, տպ. Յովհաննէս Աստուածատրեան, 1753, 176 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, «Քերականութիւն», Կ. Պոլիս, 1753, 176 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Տաղարան փոքրիկ, Տաղարան սիրոյ եւ կարոտանաց, Տաղարան փոքրիկ, Կ.Պոլիս, տպ. Յովհաննէսի եւ Յակոբի, 1768, 128+136+112 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Կրթութիւն Քրիստոնէական, Կ. Պոլիս, 1777, 192 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Օրինակք բարեւագրաց, Կ. Պոլիս, 1786, 168 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Քերականութիւն, հատոր Ա. - Բ., Մատրաս, տպ. Յարութիւն Շմաւոնեան Շիրազեցի, 1791, 304 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Օրինակք բարեւագրաց, նորապէս շարադրեցեալ, Կ. Պոլիս, 1807, 148 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Կրթութիւն քրիստոնէական պաշտօնի, Կ. Պոլիս, տպ. Մահտեսի Մարտիրոսի Վանեցւոյ, 1816
  • Պաղտասար Դպիր, Պու գիրք օլ տուրքի Քրիստոնէական հաւատքըմըզա Իգթիզալը Կերէք օլան Պիր գաչ Էօյրէնիլէճէքլէր՝ Հայճայ պիլմէյէն քրիստոնեայ եղբայրլարըմըզ իչին Թիւրքճէ շարադրել օլունտու։ Վէ ատընը Կրթուի Քրիստոնէական տէտիք, Կ. Պոլիս, տպ. Պօղոս Յովհաննիսեան, 1816, 170 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Պու գիրք օլ տուրքի Քրիստոնէական հաւատքըմըզա Իգթիզալը Կերէք օլան Պիր գաչ Էօյրէնիլէճէքլէր՝ Հայճայ պիլմէյէն քրիստոնեայ եղբայրլարըմըզ իչին Թիւրքճէ շարադրել օլունտու։ Վէ ատընը Կրթուի Քրիստոնէական տէտիք, Կոստանդնուպոլիս, տպ. Պօղոս Արապեան Ապուչեխցւոյ, 1820, 170 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Պու պատմութիւն գիրքի օլտուր քի, Գրիգորիոս սուրբ Լուսաւորիչին էվէլինտէն ախըրընատաք պատմութիւնունու, Կ. Պոլիս, տպ. Պօղոս Արապեան Ապուչեխցու, 1820, 134 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Օրինակք բարեւագրաց, նորապէս շարադրեցեալ, Կ. Պոլիս, 1827, 148 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Պու պատմութիւն քիթապը։ Գրիգորիոս սուրբ Լուսաւորիչ հայրըմըզըն էվվէլինտէն ախըրընատաք օլան նագլինի, վէ պիզիմ Հայոց ազգըն նէ՛սէպէպտէն քրիստոնէական հաւատքընա կէլիպ լուսաւորել օլմասընը պէյան իտէր, Կ. Պոլիս, տպ. Պօղոս Արապեան, 1841, 132 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Կրթութիւն քրիստոնեական։ Պու քիթապ քրիստոնէական հաւատքը մըզա Իքթիզալը օլան պիր գաչ էօյրէնիլէճէքլէ՝ Հայճա պիլմէյէն քրիստոնեայ եղբայրլարըմըզ իչին թիւրքճէ շարադրել օլունտու, Յօրթագիւղ, տպ. Պօղոսի Արապեան Ապուչեխցւոյ, 1843, 160 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Պու պատմութիւն քիթապը։ Գրիգորիոս սուրբ Լուսաւորիչ հայրըմըզըն էվվէլինտէն ախըրընատաք օլան նագլինի, վէ պիզիմ Հայոց ազգըն նէ՛սէպէպտէն քրիստոնէական հաւատքընա կէլիպ լուսաւորել օլմասընը պէյան իտէր, Կոստանդուպելիս, տպ. Պօղոսի Արապեան Ապուչեխցւոյ, 1850, 147 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչին էվվէլինտէն ախըրընատէք օլան թարիխի վէ էրմէնի միլլէթինին տինի իսավիյէ իլէ շաֆքլանմասը պէյանընտէ, Գուստ Շերիֆ, Էրմէնի մար Եագուպ մանասթըրը թապխանէսինտէ, 1867, 112 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչին էվվէլինտէն ախըրընատէք օլան թարիխի վէ էրմէնի միլլէթինին տինի իսավիյէ իլէ շաֆքլանմասը պէյանընտէ, Գուստ Շերիֆ, Էրմէնի մար Եագուպ մանասթըրը թապխանէսինտէ, 1898, 112 էջ
  • Պաղտասար Դպիր, Տաղիկներ սիրոյ եւ կարօտանաց - Песни любви и тоски, Ե․, ՀՍՍՌ ԳԱԱ հրատ., 1958, 284 էջ։ Հրատարակութեան պատրաստեցին Շուշանիկ Նազարեանն ու Ասատուր Մնացականեանը
  • Պաղտասար Դպիր, Տաղիկներ, Երեւան, Սովետական գրող, 1985, 152 էջ։ Աշխատասիր. եւ առաջաբ. հեղ.՝ Շուշանիկ Նազարեան, խմբագիր՝ Ռ. Գ. Սարգսեան
  • Պաղտասար Դպիր, Տաղիկներ (լիակատար ժողովածու), Ե., Գրակ. եւ արուեստի թանգարանի հրատ., 2007, 288 էջ։ Աշխատասիրութեամբ՝ Հենրիկ Բախչինեանի

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Hacikyan Agop; Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, and Nourhan Ouzounian (2005)։ The Heritage of Armenian Literature, From the Eighteenth Century to Modern Times III։ Detroit, MI: Wayne State University Press։ էջ p. 128։ ISBN 0-8143-3221-8 
  2. Հայրապետեան Սրբուհի (1988)։ Հայ Հին Գրականութեան Պատմութիւն։ Անթիլիաս, Լիբանան: Տպարան Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան 
  3. 3,0 3,1 3,2 Մկրտչեան Լեւոն (1986)։ Հայ Դասական Քնարերգութիւն։ Երեւան: Սովետական Գրող 
  4. Աճառեան Հրաչեա (1951)։ Հայոց Լեզուի Պատմութիւն II։ Երեւան։ էջ է. 456 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Սովետական Հայկական Հանրագիտարան։ Երեւան։ 1976 
  6. Սովորենք հայերէն
  7. 7,0 7,1 Ազգ
  8. 8,0 8,1 Առաքելեան Առաքել (1975)։ Հայ Ժողովուրդի Մտաւոր Մշակոյթի Զարգացման Պատմութիւն։ Երեւան: «Հայաստան» Հրատարակչութիւն 
  9. Հայ էջ

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]