Շիրվանզադէ

Շիրվանզադէ
Ծննդեան անուն	հայ.՝ Ալեքսանդր Մինասի Մովսիսյան
Ծնած է	18 Ապրիլ 1858(1858-04-18)
Ծննդավայր	Շամախի Քաղաք, Ռուսական Կայսրութիւն
Մահացած է	7 Օգոստոս 1935(1935-08-07) (77 տարեկանին)
Մահուան վայր	Քիսլովոտսք, Karachay Autonomous Oblast, Հիւսիս-Կովկասեան Տարածաշրջան, ՌԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն
Քաղաքացիութիւն	Ռուսական Կայսրութիւն և  Խորհրդային Միութիւն
Ազգութիւն	Հայ
Երկեր/Գլխաւոր գործ	Քաոս?, Արտիստը? և Պատուի համար
Տեսակ	վիպակ
Մասնագիտութիւն	գրագէտ, թատերագիր և վիպասան

Շիրվանզադէ (Ալեքսանդր Մովսիսեան, 18 Ապրիլ 1858(1858-04-18), Շամախի Քաղաք, Ռուսական Կայսրութիւն - 7 Օգոստոս 1935(1935-08-07), Քիսլովոտսք, Karachay Autonomous Oblast, Հիւսիս-Կովկասեան Տարածաշրջան, ՌԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն), հայ թատերագիր։

Ծնած է Շամախի, Պաքուի մօտակայքը։ Ունեցած է դժուար պատանեկութիւն մը, ցնցուած՝ յատկապէս, ծննդավայր քաղաքը քանդող երկրաշարժներէն եւ հօրը սնանկութենէն։

Կենսագրութիւն

Նախնական դպրատունէ մը ետք ռուսական վարժարան կը յաճախէ: Պատանի՝ կը լքէ ուսումը, կ'երթայ Պաքու՝ ազգականներու մօտ ու կը դառնայ պաշտօնեայ, միաժամանակ ընթերցումներով կը ջանայ ինքնազարգացում ձեռք բերել։ Շուտով մամուլի մէջ կը սկսին երեւիլ իր առաջին թղթակցութիւններն ու պատմուածքները։ 1883-ին Շիրվանզադէ կը հրաժարի պաշտօնեայի կեանքէն ու կը փոխադրուի Թիֆլիս՝ զբաղելու համար առաւելաբար գրականութեամբ։ Կը ծանօթանայ Րաֆֆիի եւ այլ երէց գրագէտներու։ Հոն կը մնայ աւելի քան քսան տարի, կը գրէ իր գլխաւոր վէպերը, նաեւ բազմաթիւ պատմուածքներ, իբր գլխաւոր նիւթ ունենալով քաղաքաբնակ (առաւելաբար՝ քաղքենի խաւի) հայութիւնը եւ զայն շրջապատող ուրիշ ազգի տիպարներ, նկարագիրներ ու կենցաղ։

1898-ին՝ իբր յեղափոխական, ցարական ոստիկանութեան կողմէ ձերբակալուած՝ տարի մը կ'աքսորուի Օտեսա՝ Սեւ Ծովու վրայ, ապա կը դառնայ Կովկաս։

1905-ին կ'անցնի Փարիզ, ուր հնգամեակ մը կը հետեւի Սորպոնի գրականութեան դասընթացքներուն։

1911-ին, արեւելահայ եւ արեւմտահայ շրջաններուն մէջ կը նշուի Շիրվանզադէի գրական գործունէութեան 30-ամեակը, իբր արտայայտութիւն իր վայելած համահայկական ճանաչման։ Նոյն տարին, ան կը վերադառնայ Կովկաս (նախ՝ Թիֆլիս, ապա 1917-էն 1919՝ Երեւան)։

Տասնամեայ գործունէութեան ընթացքին, Շիրվանզադէ յատկապէս կը գրէ եւ կը բեմադրէ իր գլխաւոր թատերգութիւնները։

Քանի մը տարի կրկին արտասահման (Եւրոպա ու Ամերիկա) ապրելէ ետք, Շիրվանզադէ 1926-ին վերջնականապէս կը հաստատուի Հայաստան, ուր խորհրդային վարչակարգը՝ իր կարգին, անոր կը շնորհէ անհրաժեշտ ճանաչումը։ 1930-ին, յոբելեանին առիթով, Երեւանի մէջ կը հրատարակուին իր ամբողջական երկերը։

Երկեր

• Արտիստը (Artistē) — 1924
• Չար ոգի, Նամուս, Պատուի համար — 1979
• Երկեր. հինգ հատորով — 1986–1988
• Երկեր — 1983
• Երկերու ժողովածու. տասը հատորով — 1959
• Չար ոգի. թատրերգութիւն — Անգլերէնի թարգմանուած Նշան Փարլաքեանի կողմէ (1980)
• Պատուի համար — Թարգմանուած «Պատուի համար»-էն եւ ներածականը՝ Նշան Փարլաքեանի (1976)
• Երկերու լիակատար ժողովածու — 1934
• Պատուի համար — Ռուսերէն հրատարակութիւն (1941)
• Ընտիր երկեր — Ռուսերէն (1947, 1949, 1952)
• Քաոս. վէպ — 1956
• Մելանիա. վէպիկ. կովկասեան իրական կեանքէն — 1938
• Երկերու ժողովածու. երեք հատորով — Ռուսերէն (1957)
• Ցաւագարը — 1958
• Վերջին շատրուանը. սենար — 1937
• Եօթը պատմուածքներ — 1920

Ժառանգութիւն

Շիրվանզադէի երկերէն քանի մը հատը վերածուած են ժապաւէններու (ֆիլմերու) Խորհրդային Հայաստանի մէջ. «Նամուս»՝ 1925-ին, «Չար ոգի»՝ 1927-ին, «Պատուի համար»՝ 1956-ին, «Մորգանի խնամին»՝ 1970-ին եւ «Քաոս»՝ 1973-ին։ Երեւանի մէջ փողոց մը եւ դպրոց մը կը կրեն իր անունը, ինչպէս նաեւ Կապանի թատրոնը անուանուած է ի պատիւ իրեն։

Գրականութիւն Շիրվանզադէի ու անոր ստեղծագործութեան մասին

• Սարգիս Մելիքսեթեան, Մտերմական Շիրվանզադէն, Երեւան, Հայպետհրատ, 1964։
• Գուրգէն Վանանդեցի, Շիրվանզադէի ստեղծագործութեան հիմնական գիծերը, Երեւան, Պետհրատ, 1930։
• Յարութիւն Սուրխաթեան, Շիրվանզադէի 50-ամեայ գրական գործունէութեան յոբելեանը, 1880-1930, Պաքու, 1930, 42 էջ։
• Արսէն Տէրտէրեան, Շիրվանզադէ, Հայ ընտանիքի ինտելեգենտի վիպասանը (երեսնամեայ գրական գործունէութեան առթիւ), Թիֆլիս, տպարան «Կուլտուրա», 1911, 198 էջ (հրատարակութիւն «Գեղարուեստ» հանդէսի)։
• Արսէն Տէրտէրեան, Շիրվանզադէի գրական տիպերի հանրագիտարանը, Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 427 էջ։

Աղբիւր

• Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 102:

Արտաքին յղումներ

• Ալեքսանդր Շիրվանզադէն Հայկական Հանրագիտարանին մէջ Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
• Շիրվանզադէ ստեղծագործութիւններու թեքսթերը Archived 2015-08-20 at the Wayback Machine.