Հիփաթիա

Jump to navigation Jump to search
Հիփաթիա
հին յուն․՝ Ὑπᾰτία
Hypatia portrait.png
Փիլիսոփայ, թուաբանագէտ, աստղագէտ, գիտնական եւ Տնօրէնուհի Աղեքսանդրիոյ Նոր-պղատոնականութեան Դպրոցին
Ծնած է 370-ին
Ծննդավայր Աղեքսանտրիա, Եգիպտոս
Մահացած է 8 Մարտ, 415
Մահուան վայր Աղեքսանդրիա, Եգիպտոսի Թեմ, Արեւելքի գաւառապետութիւն, Բիւզանդական Կայսրութիւն
Քաղաքացիութիւն Հին Հռոմ
Ազգութիւն յոյն
Ազդուած է Պղատոն, Փլոթինոս, Արիստոթելիս, Թէոն Աղեքսանտրացի, Տիոֆանտոս Աղեքսանտրացի, Ափոլոնիոս Փերկացի, Քլաուտիոս Պտղոմէոս, Եամպլիքոս
Ազդած է Իր ժամանակաշրջանի եւ ապագայի (մինչեւ մեր ժամանակակից շրջանի) քաղաքագէտներ, զանազան բնագաւառներու գիտնականներ, գրագէտներ, բանաստեղծներ, արուետագէտներ
Երկեր/Գլխաւոր գործ բազմաթիւ գործեր, ուսումնասիրութիւններ եւ գրադատութիւններ, որոնցմէ գլխաւորներն են՝ «Աստղագիտական Կանոն», «Թուաբանութիւն», «Ափոլոնիոսին Կոները», «Ալմաղեսթի»
Մասնագիտութիւն փիլիսոփայ, թուաբանագէտ, աստղագէտ, գիտնական եւ Նոր-պղատոնականութեան փիլիսոփա
Ծնողներ Թէոն Աղեքսանտրացի

Հիփաթիա Υπατία, (370, Աղեքսանտրիա, Եգիպտոս8 Մարտ, 415, Աղեքսանտրիա, Եգիպտոս)․  փիլիսոփայ, թուաբանագէտ, աստղագէտ, գիտնական եւ Տնօրէնուհի Աղեքսանդրիոյ Նոր-պղատոնականութեան Դպրոցին։  Կը սպաննուի քրիստոնեայ մոլեռանդ խուժանի մը կողմէ։  Անոր գործերը, աշխատասիրութիւնները մեզի չեն հասած, սակայն իր մասին տեղեկութիւններ կան զանազան պատմական արձանագրութիւններու մէջ, ինչպէս օրինակ՝ Սոկրատիս Բծախնդիրի երկերուն մէջ։

Կեանքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին տարիները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիփաթիային հայրը՝ Թէոն Աղեքսանտրացին, ծանօթ է իր Էւքլիտիսին Սկզբունքները  Στοιχεία του Ευκλείδη կամ Սկզբունքներ Στοιχεῖα երկով։  Նկարին  «Սկզբունքներ»ու Թ․ դարու ձեռագիր արտատպումը

Հիփաթիա ծնած է Աղեքսանտրիա, գարնան եղանակին, իտալուհի դայեակի մը օգնութեամբ։  Անոր ծննդեան ճշգրիտ թուականին համար պատմաբանները տարակարծիք են․ անոնց մեծամասնութիւնը 370-ին յանգած է, իսկ  փոքր թիւ մըն ալ՝ 350-370 թուականներուն միջեւ։  Հայրն է՝ յոյն թուաբանագէտ եւ աստղագէտ, Թէոն Θέων ὁ Ἀλεξανδρεύς (եղած է Աղեքսանտրիոյ գրադարանին՝ որ նաեւ ուսումնարան ալ էր, վերջին տնօրէնը)։ Հիփաթիան կը ծնի հռոմէացի Վալենս Ֆլաւիուսի թագաւորութեան եօթներորդ տարին։

Հիփաթիա, հակառակ որ ուշ լեզու ելած է, հազիւ երեք տարեկան է երբ կը սկսի կարդալ, իսկ չորս տարեկանին արդէն կը գրէ յունարէն եւ լատիներէն։  Հինգ տարեկանին Հոմերոսին Ոդիսականէն քերթուածներ կ՛ ասմունքէ եւ վարպետութեամբ սրինգ կը նուագէ։  Հօրը ջանքերուն շնորհիւ, փոքր տարիքէն լաւագոյն ուսումը կը ստանայ՝ կը յաճախէ Աղեքսանտրիոյ Դպրոցը։

Աղեքսանտրիոյ Դպրոցյունահռոմէական աշխարհին համար, Աթէնքէն ետք, երկրորդ լաւագոյն ուսումնարանն է։ Դաւիթ Անյաղթ՝ հայ փիլիսոփայ (Ե․ - Զ․ դար), հոն ուսանած է։ 

Պատանի հասակին, կ՛ աշխատի հօրը հետ․ թուաբանութեան իր առաջին ուսուցիչը հայրը եղած է։  Կ՛ ընդօրինակէ հօրը աշխատասիրութիւններն ու միաժամանակ դիտարկութիւններ կ՛ ընէ անոնց մասին եւ կամ ալ նոր առաջարկներ։  Թէոն, կնոջը մահէն հինգ տարի ետք, կը հրատարակէ «Մեկնաբանութիւններ Էւքլիտիսին Սկզբունքներուն վրայ» Σχόλια στα Στοιχεία του Ευκλείδη երկը եւ անոր ներկայացման օրը՝ Սերափիօ տաճարին գրադարանին մէջ (Աղեքանտրիոյ Գրադարանին յարակիցը), ներկաներուն հպարտութեամբ կը յայտարարէ, թէ երկասիրութեան մէջ Հիփաթիային բերած ներդրումը հաւասար է իր աշխատանքին։  15 տարեկան Հիփաթիան ներկաներուն հիացումին կ՛ արժանանայ։

Հայրը կը քաջալերէ զայն եւ Հիփաթիա ուսումը կը շարունակէ Աթէնք եւ Իտալիա։ Աթէնք, Նոր պղատոնականութեան ուսումնարանին մէջ թուաբանութեան դասերու կը հետեւի:

Հիփաթիա, դասաւանդողը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիփաթիային ուղղուած Սինեսիոսին եօթը նամակներէն մէկուն բնագիրը, MIT արխիւ, նկար՝ Adrian Turnèbe

Հիփաթիա, երբ Աղեքսանտրիա կը վերադառնայ, թուաբանութիւն կ՛ ուսուցանէ։  Ան նաեւ, փիլիսոփայի դասական վերարկուն հագած հանրութեան կը դասաւանդէ։  Տիոֆանտոս Աղեքսանտրացիին եւ Ափոլոնիոս Փերղացիին (կամ Փերկացի) գործերուն ընդարձակ եւ էական գրադատութիւն կ՛ընէ եւ քաղաքին մտաւորականութեան ուշադրութիւնը կը գրաւէ։

Տիոֆանտոս Աղեքսանտրացի Διόφαντος ο Αλεξανδρεύς (210-290)․ յոյն թուաբանագէտ․ հեղինակն է «Արիթմիթիքա» թուաբանագիտական աշխատասիրութեան շարքին։

Ափոլոնիոս Փերղացի Ἀπολλώνιος ὁ Περγαῖος (Ք․Ա․ 260-190)․ յոյն թուաբանագէտ եւ երկրաչափագէտ։  Կ՛ուսանի եւ կը գործէ Աղեքսանտրիոյ մէջ։  Հեղինակն է թուաբանութեան, աստղագիտութեան, երկրաչափագիտութեան եւ մեքենագիտութեան 21 գործերու։

Հիփաթիային աշակերտներէն եղած են նաեւ Աղեքսանտրիոյ ազնուական խաւի զաւակներ, որոնք հետագային կարեւոր դէմքեր կը դառան, ինչպէս օրինակ Քիրինիոյ (Լիպիոյ հիւսիս արեւելք) Եպիսկոպոս Սինեսիոս Συνέσιος (373-414) եւ Աղեքսանտրիոյ կուսակալ Օրեսթիս Ορέστης։  

21 տարեկանին եռանկիւնաչափութիւն կը դասաւանդէ Աղեքսանտրիոյ Թանգարանին Թուաբանութեան բաժնին մէջ։ 

Հիփաթիա նաեւ, Նոր պղատողականութեան Դպրոցին նախագահն է եւ յարգուած անձնաւորութիւն մը։  Մեծապէս կ՛ ազդէ Աղեքսանտրիոյ եւ Միջերկրականի կուսակալներուն՝ Կոստանտնուպոլսոյ, Սուրիոյ, Քիրինիոյ։  Աղեքսանտրիոյ գլխաւոր անձնաւորութիւնները յաճախ իր խորհուրդին կը դիմեն։

Սուտա բառարան

Հիփաթիա, թուաբանագէտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիփաթիան կը նկատուի թուաբանութեան ուսուցիչ եւ գրագէտ։  Երկրաչափութեան, գրահաշիւի (άλγεβρα, algebra) եւ աստղագիտութեան մասին հանդէսներ կը հրատարակէ։  Գիտէ ինչպէս շինել ասթրոլաւոս αστρολάβος (աստղադիտակի մասնաւոր երկրաչափական գործիք) եւ խտաչափ (αραιόμετρο) գործիքները։  

Նոր պղատողականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիփաթիա ազդուած է նոր պղատողականութեան յոյն Փլոթինոս Πλωτίνος (204/5 – 270) եւ սուրիացի Եամպլիքոս Iamblicos (250 - 325) փիլիսոփաներէն։

Կը նկատուի թէ կապ մը կայ նոր պղատոնականութեան եւ թուաբանութեան միջեւ․  Սկզբունքները կը զբաղին յատկապէս գաղափարներու հետ, առ այդ թուաբանութիւնը կը գերազանցէ նոր պղատոնականութեան տուած (հրամցուած) նիւթին։  Հիփաթիան թուաբանութիւնը հօրմէն կը սորվի, սակայն կ՛ ընդլայնէ գիտելիքները եւ իր աշակերտներուն կը փոխանցէ փիլիսոփայութեան ընդմէջէն։

Սուտա բառարանին մէջ [1]կը նշուի թէ Հիփաթիան թուաբանութեան եւ աստղագիտութեան նիւթերով երեք երկերու հեղինակն է։  Կը կարծուի նաեւ, թէ իր երկերը յենուած են նոր պղատողականութեան փիլիսոփայութեան վրայ։  Հիփաթիա կը գրէ «Աստղագիտական Կանոն»ը Αστρονομικό Κανόνα, կը մեկնաբանէ Տիոֆանտոսին «Թուաբանութիւն»ը Αριθμητική եւ կը կատարելագործէ «Ափոլոնիոսին Կոները»։ 

Գործերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստղագիտական Կանոն․ Հիփաթիան «Աստղագիտական Կանոն»ը կը գրէ, որովհետեւ կը փափաքէր հօրը թուաբանութեան հատուածներուն մասին իր ծանօթութիւնը խորացնել։ 

Թուաբանութիւն․ Հիփաթիան կը մեկնաբանէ Տիոֆանտոյին «Թուաբանութիւն»ը եւ մէկ քայլ առաջ կ՛ երթայ․ ինչպէս օրինակ՝ Բ․ գիրքին սկիզբին, Հիփաթիային միջամխութիւնը «ուսանողներու երկու վարժութիւններ» են։  Առաջինը, զոյգին լուծումը կը պահանջէ իսկ երկրոդը՝ առաջինին ընդհանրացածն է եւ նոյնպէս լուծումին կը սպասէ․-

  • Առաջինը x - y= a, x2 - y2 = (x - y) + b (ուր a, b ծանօթ են),
  • Երկրորդը x - y = a, x2 - y2 = m (x - y) + b  (ուր a, b եւ m յարաչափ են)։

Ափոլոնիոսին Կոները․ Հիփաթիան կը քննէ եւ կ՛ ուսումնասիրէ «Ափոլոնիոսին Կոները»․ կը սեպուի հին աշխարհի ամենադժուար երկերէն մին։

Ալմաղեսթի

Հիփաթիան կը նկատուի թէ հեղինակն է Քլաուտիոս Պտղոմէոսի Κλαύδιος Πτολεμαῖος (100 – 170) «Ալմաղեսթի» Αλμαγέστη (աստղաբաշխական հաւաքածոյ) Գիրք Գ․ գործին գրադատութեան։  Այս գիրքը Թէոն մեկնաբանած է եւ կը գրէ թէ՝ «․․երկը աղջկաս, փիլիսոփայ Հիփաթիային քննադատական գրադատութիւնն է»։ 

Պատմագէտներ եւ գիտնականներ գործը ուսումնասիրած են եւ եզրակացուցած են թէ Հիփաթիա իր հօրը մեկնաբանումը չէ սրբագրած, այլ՝ «Ալմաղեսթի» աշխատասիրութիւնը։  Կ՛ ենթադրուի թէ Հիփաթիային ներդրումը, աստղագիտական հաշիւներու համար կատարելագործուած մեթոտ մըն է, անհրաժէշտ հրամանաշարի (algorithm) ուղղահայեաց (կամ երկար) բաժանումի համար (Κάθετη (ή μακρά) Διαίρεση)։

Հիփաթիա եւ Դ․ դարու վերջաւորութեան պատահած կարեւոր դէպքեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էջ մը  «Աղեքսանտրիոյ ժամանակագրութիւն» Χρονικό της Αλεξάνδρειας (Alexandrian World Chronicle) գործէն․ Թէոֆիլոս յաղթանակաւ Սերափիօ տաճարին գագաթին վրայ՝ ձեռքին աւետարանը բռնած (391)

379-ին Հռոմէական կայսրութեան գահին կը բարձրանայ Թէոտոսիոս կայսրը։  Ան 27 Փետրուար 380-ին, «Սելանիկի հրովարտակ»ով (տե՛ս Սելանիկ․ բիւզանդական Կայսրութեան շրջան / Արքայական երկրորդ մայրաքաղաք) Քրիստոնէութիւնը կը հռչակէ Հռոմէական կայսրութեան պաշտօնական կրօնը։  384-ին կը հրամայէ հեթանոսական տաճարները քանդել եւ կամ փակել, իսկ 24 Փետրուար 391-ին, հրամանագրով մը կ՛արգիլէ հեթանոսական տաճարներ այցելել եւ հեթանոսական ծեսեր կատարել։ Հետեւանքն են Աղեքսանտրիոյ համբաւաւոր Սերափիօ տաճարին, Թանգարանին եւ Յարակից Գրադարանին քանդումը։  393-ին Հիփաթիային հայրը՝ Թէոն, կը մահանայ։


Մահը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտրիոյ մէջ ամենօրեայ երեւոյթ են քրիստոնեաներուն միջեւ բախումները։ 

Հիփաթիա մեծ ազդեցութիւն ունի քաղաքին կառավարիչին՝ Օրեսթիս, վրայ եւ անոր մերձաւորներէն է։  17 Հոկտեմբեր 412-ին Կիւրեղ Աղեքսանտրացին Աղեքսանտրիոյ Պատրիարք կ՛ օծուի․ նախորդած են երեք օրուան բախումներ Կիւրեղի եւ անոր հակառակորդ Թիմոթէոյի համակիրներուն միջեւ։  Ան՝ Կիւրեղ, կը քաջալերէ բախումները քրիստոնեայ եւ հրէական բնակչութեանց միջեւ։  Օրեսթիս հակամարտութեան մէջ կը գտնուի Կիւրեղ Աղեքսանտրացիին հետ․ կը փորձէ սահմանափակել անոր իրաւասութիւնները եւ իր պատուիրակները Կիւրեղին դէմ գանգատները կայսրին կը յայտնեն։

Սակայն Կիւրեղ կ՛ անտեսէ կայսրին դիտողութիւնները եւ կը յորդորէ իր համակիրները ապստամբին Աղեքսանտրիոյ քաղաքական եւ զինուորական կարգերուն դէմ։  Անոնք կը յարձակին կառավարիչին վրայ, սակայն բնակիչներ կը միջամտեն եւ անոր կեանքը կը փրկեն․  կառավարիչը՝ Օրեսթիս, ծանրօրէն կը վիրաւորուի։  Կիւրեղ կը հերոսացնէ համակիրները եւ կը յաջորդէ հրէական ժողովատուներուն հրկիզումը։  Աղեքսանտրիոյ եկեղեցիներուն մէջ հոգեւորականներ իրենց քարոզներուն մէջ Հիփաթիային դէմ խօսքեր կ՛ արտասանեն․- «․․․ան կին է, որ Աստուծոյ չի հաւատար եւ կը զբաղի սատանայական գործիքներ շինելով (ասթրոլաւոս, խտաչափ)․․․․»։

415-ին Մարտ ամսուն (Մեծ Պահքի շրջանին) Հիփաթիան կառավարիչին կ՛այցելէ, որպէսզի անորմէ խնդրէ միջամտել եւ հալածանքները ոչ քրիստոնեաներուն դէմ դադրին եւ վախը քաղաքէն վերնայ։  Վերադարձին, մոլեռանդ քրիստոնեայ ամբոխ մը, որ կ'առաջնորդէր Պետրոս անունով դպիր մը, կը յարձակի ու չարչարանքներով կը սպաննէ Հիփաթիան․ զայն կը մերկացնեն եւ գետինը քսելով մինչեւ Մայր Եկեղեցին կը տանին, ուր մորթը կը քերթեն եւ մարմինը կ՛անդամահատեն։  Քայքայուած մարմինը Կինարիոն Κυνάριον կը տանին եւ կ՛ այրեն։

Հիփաթիային մահը, նամանաւանդ կին փիլիսոփայի մը սպաննութիւնը, կայսրութեան տարածքին մեծ ցնցում կ՛ առաջացնէ։  Հին տարիներուն փիլիսոփաները անհպելի կը նկատուէին։  Թէոտոսիոս կայսրին խորհրդատուները կը սկսին հարցաքննութիւններ անոր մահուան պայմաններուն շուրջ եւ Կիւրեղ Աղեքսանտրացիին ունեցած հաւանական դերին մասին։

Հիփաթիայի մահէն 25 տարի ետք, Սոկրատիս Բծախնդիր (Սխոլասթիքոս) Σωκράτης ο Σχολαστικός իր արձանագրութիւններուն մէջ կը գրէ անոր կեանքին մասին։  Նաեւ կը նկարագրէ անոր սպաննութիւնը։  Ըստ Սոկրատիս Բծախնդիրին անոր մահուան դրդապատճառները քաղաքական են․- «Հիփաթիան քաղաքական նախանձութեան զոհ գնաց, որովհետեւ ան, յաճախ Օրեսթիսին կ՛ այցելէր եւ քրիստոնեաները կը կարծէին թէ ան արգելք կը հանդիսանար կառավարիչին եւ պատրիարքին միջեւ հաշտութեան գործընթացին»։

Ժամանակակից պատմաբաններ, անոր մահը Կիւրեղ Աղեքսանտրացիին կը վերագրեն։

Յետ մահու[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • 238 Hypatia (238 Հիփաթիա ասղակերպ)
    Հիփաթիան ծանօթ էր նաեւ իբրեւ ասթրոլաւոս գործիքը շինել գիտցող։ Նկարին ԺԱ․ դարու ասթրոլաւոսը, կը նմանի Հիփաթիային շինածին։
    Ի պատիւ Հիփաթիային, 1884-ին գտնուած աստղակերպը կ՛անուանուի «238 Hypatia»։
  • 1992-ին «Հելլենուհի Գիտնականներու Միութիւն»ը կը հաստատէ «Հիփաթիա» ΥΠΑΤΙΑ մրցանակը
  • Փալատաս Աղեքսանտացին, (ծնած է Դ․ դարու վերջերը ու մահացած՝ Ե․ դարու առաջին տասնեակներուն) բանաստեղծ եւ վերտառութիւններ գրող, Հիփաթիային կը նուիրէ իր «Գովեստ Հիփաթիային» գործը[2]․-
«Գովեստ Հիփաթիային»
Բնագիրը Հայերէնի ազատ թարգմանութիւնը
Στην Υπατία, που στην λάμψη σου,

στα λόγια σου κλίνω γόνυ και υψώνω το βλέμμα μου

προς τον έναστρο ουρανό του πνεύματός σου.

Γιατί προς τον ουρανό τοξεύει η πράξη σου,

προς τον ουρανό οδηγεί των λόγων σου η ομορφιά,

θεϊκή Υπατία.

Ω συ των πνευματικών επιστημών υπέρλαμπρο αστέρι

Հիփաթիային․ քու փայլիդ առջեւ եւ քու խօսքերուդ՝ կը խոնարհիմ

եւ դէմքս քու հոգիի աստղազարդ երկինքին կը բարձրացնեմ։

Քանզի, քու արարքը դէպի երկինք կ՛ արձակի,

քու խօսքերուն գեղեցկութիւնը դէպի երկինք կ՛ ուղղէ,

աստուածային Հիփաթիա:

Oh, դուն հոգեւոր գիտութիւններուն փայլուն աստղ

Ինչպէս նաեւ վերտառութեամբ մը անոր գեղեցկութիւնը կը գովէ՝

Փալատաս Աղեքսանտացիին մէկ վերտառութիւնը Հիփաթիային նուիրուած
Բնագիրը Հայերէնի ազատ թարգմանութիւնը
Όταν σε βλέπω ή τα λόγια σου ακούω, προσκυνώ και η σοφία σου

με της παρθένου τον αστερισμό βλέπω να λάμπει.

Έτσι ουράνια όλα δικά σου Υπατία σεμνή, των λόγων πανέμορφη,

της μάθησης σοφό κι άχραντο άστρο.

Երբ քեզ կը տեսնեմ եւ կամ խօսքերդ կը լսեմ, կ՛երկրպագեմ

եւ քու իմաստութիւնը կոյսին համաստեղութեան հետ կը փայլի։

Ասանկ, երկինքը քուկդ է համեստ Հիփաթիա, գեղեցիկ խօսքերուն,

իմաստութեան խոհեմ ու անգոյն աստղ:

  • 2009-ին, կը հրապարակուի «Աղորա» ժապաւէնը (Agora, Αγορά)․ կ՛ անդրադառնայ Հիփաթիայի կեանքին, նամանաւանդ վերջին տարիներուն։  Բեմադրիչնէ Ալեխանտրօ Ամենապար։

Ժառանգութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նորագոյն շրջանին, բազմաթիւ գրագէտներ Հիփաթիային կենսագրականը գրած են եւ կամ անոր կեանքը թատերախաղի վերածած են․ ինչպէս օրինակ՝

1763․ Վոլթեր իր «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» գործին մէջ, Հիփաթիան կը ներկայացնէ իբրեւ «Բանական բնութեան օրէնքներ»ուն հաւատացեալ մը։

1776 -1788, Էտուարդ Կիպըն կը հրատարակէ «The History of the Decline and Fall of the Roman Empire» երկը։  Կիւրեղ Աղեքսանտրացին կը նկատուի գլխաւոր յանցագործը Հիփաթիային սպաննութեան համար, որովհետեւ Կիւրեղ կը հաւատայ թէ քրինտոնէութեան վերելքով Հռոմէական կայսրութիւնը պիտի կործանի․ Հիփաթիան՝ յարգուած քաղաքին քաղաքական եւ զինուորական խաւէն, պէտք էր մէջտեղէն ելլէր։

1853․ Չարլս Քինկսլէյս իր «Hypatia; Or, New Foes with an Old Face» վէպին մէջ Հիփաթիան կը նկարագրէ իբրեւ «Պղատոնի հոգիով եւ Աստղիկի (Աֆրոտիթի Αφροδίτη յոյն դիցուհին) մարմնով հերոսուհին»։  Վէպը թատերական ներկայացումներու կը յարմարցուի՝ «Ֆիլատելֆիա» (1859), «Հիփաթիա» (1893), ինպէս նաեւ տեսողական արուեստի առարկայ կը դառնայ․ «Հիփաթիա», հեղինակ Ճիւլիա Մարկարեթ Քամերոն (1867) եւ Չարլս Ուիլիամ Միչել իր նկարչութեան մէջ (1885) Հիփաթիան կը ներկայացնէ մերկ՝ եկեղեցւոյ բագինի մը առջեւ։

1908․ Ամերիկացի Էլպըրթ Հիւպարթ կը հրապարակէ Հիփաթիային կենսագրականը «Little Journeys to the Homes of Great Teachers»․ երկը ստեղծաբանական է։

1925․ Տորա Րասել կը հրատարակէ «Hypatia or Woman and Knowledge» գործը:  Ան նախաբանին մէջ կը բացատրէ պատճառը որ զայն կը մղէ Հիփաթիային մասին գրել․- «Հիփաթիան համալսարանի դասախօս էր եւ աստիճանաւոր քրիստոնեաներ զայն կը դատապարտեն ու չարչարանքներու տակ մարմինը անդամահատելով կը սպաննեն։»

Հիփաթիային մահը․ փորագրուած անծանօթ արուեստագէտի մը կողմէ․ առաջին անգամ հրապարակուած է 1865-ին

1974․ Լին Օսեն իր «Women in Mathematics» գիրքին մէջ ազդու գրութեամբ մը կ՛ակնարկէ հիփաթիային մասին։

1979․ Ճիւտ Շիքակօ, ֆեմինիստ արուեստագիտուհին, կը հրապարակէ իր «Ընթրիքի Հաւաքոյթը» գործը, ուր կը պատկերէ Հիփաթիային մահուան համար հելլենիստական աստուածուհիներուն ողբը։

1980․ Քարլ Սական կը հրապարակէ «Cosmos: A Personal Voyage» ժապաւէններու շարք մը, յենուած Հիփաթիայի մասին Հիւպարթի գրած կենսագրականին վրայ։

1984. Աթէնքի մէջ կը հրատարակուի «Հիփաթիա» յունական ֆեմինիստական թերթը։

1986․ Ամերիկայի մէջ կը հրատարակուի «Hypatia: A Journal of Feminist Philosophy» Քէմպրիճ Համալսարանի գիտական պարբերաթերթը։

Ի․ դարու գրականութեան մէջ, բազմաթիւ հեղինակներ իրենց գործերուն մէջ Հիփաթիան կ՛ ակնարկեն․ օրինակ՝ Մարսել Փրուսթ իր «Madame Swann At Home», «Within a Budding Grovee» երկերով եւ Լէյն Փիրսի «The Dream of Scipio» գործը։

ԻԱ․ դարուն մէջ ալ, բաւական գործեր Հիփաթիային կեանքին եւ կամ գործին կ՛ ակնարկեն։  Ումպերթօ Էքօ՝ Baudolino վէպ (2002), Շարլոթ Քրամըր՝ «Holy Murder: the Death of Hypatia of Alexandria» վէպ (2006), Լոնկֆելոու՝ «Flow Down Like Silver» վէպ (2009), Եուսեֆ Զիտան՝ «Azazeel» վէպ (2012), Պրիւս Մաքլենա՝ «The Wisdom of Hypatia» (2013),  Փօլ Լեվինսոն՝ «The Plot to Save Socrates» (2006), հեռատեսիլի ժապաւէնաշարք՝ «The Good Place» յայտագիրը եւ «Agora» ժապաւէնը (2009)։

[3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16] [17] [18] [19] [20] [21] [22] [23] [24] [25]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հիփաթիա («ΥΠΑΤΙΑ») կինը որ գիտութիւնը սիրեց․ 2017-ի գ․ տպագրութիւն․ հեղինակ՝ Pedro Galvez, 2004. (յունարէնի թարգմանուած 2006 ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, թարգմչ․՝ Լիտա Փալանտիու)

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Սուտա առցանց հանրագիտարան (յունական բառարան կամ հանրագիտարան, գրուած Ժ․ դարուն)  
  2. «Գովեստ Հիփաթիային», Փալատաս(յուն.)
  3. Տրամաբանութեան գեղեցկութիւնը՝ Հիփաթիա Աղեքսանտրացիին վերաքննութիւնը․ Bryan J. Whitfield (անգլերէն)
  4. Աղեքսանտրիա հին դարերուն ընթացքին․ Christopher Haas (յուն.)
  5. [1]Սելանիկ Արիստոթելեան Համալսարան․Պատմութեան եւ Հնագիտութեան Բաժին․ «Սուրբ Պատմութիւն» Ιερή Historia, Գոստանտինոս Սարիս ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΑΡΡΗΣ էջ՝ 26-34 (յուն.)
  6. «Կինը եւ քնարը՝ Դասական Յունաստանի եւ Հռոմի կին գրագէտներ», Սնայտըր, 1989(անգլերէն)
  7. Յունական Հանրագիտարան․ Վալենս Ֆլաւիուս(անգլերէն)
  8. Սելանիկի Ձիարշաւարանի ջարդը, Ք․Ա․ 390․ Թէոտոսիոս կայսրին քաղաքական ոճիրը (անգլերէն)
  9. Հին աշխարհի կին փիլիսոփաներ․ Աղեքսանտրիոյ Հիփաթիան, M.E. Waithe(անգլերէն)
  10. Աղորա ժապաւէնին մասին(անգլերէն)
  11. Աղեքսանտրիոյ Հիփաթիան․ փիլիսոփայ մարտիրոս մը, 4-4-2009(անգլերէն)
  12. Աղեքսանտրիոյ Հիփաթիան․ հին տարիներու եւ միջնադարի երկրաչափութիւնը, Knorr, Wilbur Richard 1945, հրատ․՝ 1989(անգլերէն)
  13. Քննասիրութիւններ հին յունական գրականութենէն եւ փիլիսոփայութենէն, Cameron, Alan (2016)(յուն.)
  14. Հին տարիներ․ քաղաք եւ դպրոց՝ Աթէնք եւ Աղեքսանտրիա, Edward J. Watts, 10-9-2008(յուն.)
  15. Աղեքսանտրիոյ Հիփաթիան․ թուաբանագէտ եւ մարտիրոս մը, Michael Deakin, 30-9-2010(յուն.)
  16. Եկեղեցական Պատմութիւնը, գիրք 7, գլուխ 13-15․ Հիփաթիա փիլիսոփան․ Սոկրատիս Բծախնդիր, (440)(անգլերէն)
  17. Հիփաթիա․ Կեանքն ու Առասպելը հին տարիներու Փիլիսոփային, Edward J. Watts(յուն.)
  18. Հիփաթիա․ Թուաբանագէտը, Փիլիսոփան եւ Առասպելը, Charlotte Booth(յուն.)
  19. SanSimera.gr․ կենսագրութիւններ/ գիտութիւն, ճարտարարուեստ, Հիփաթիա(յուն.)
  20. mixanitouxronou.gr – Հիփաթիան Աղեքսանտրիոյ ամենամեծ փիլիսոփաներէն էր․ բոլորին յարգանքը կը վայելէր։ Կը սպաննուի մոլեռանդ քրիստոնեաներու կողմէ․․․(յուն.)
  21. Հիփաթիա․ հաւասարութեան կորհրդանիշը եւ կինը որ պաշտեց գիտութիւնը, Քորինա Ֆարմաքորի, 8-3-2020(յուն.)
  22. Տամասքիոսը Հիփաթիային մասին, 27-2-2010(յուն.)
  23. Փլաթոնա Հանրագիտարան - Հիփաթիայի պարագան(անգլերէն)
  24. Հիփաթիա Աղեքսանտրացին(անգլերէն)
  25. Լաւ վայրը The Good Place, Danielle Turchiano(անգլերէն)

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Արիթմիտիքա» Տիոֆանտոս Աղեքսանտրեցի(յուն.)
  2. Ափոլոնիոս Փերղացին(անգլերէն)
  3. Սինեսիոս(յուն.)
  4. Սուտա առցանց հանրագիտարան (յունական բառարան կամ հանրագիտարան, գրուած Ժ․ դարուն)(յուն.)
  5. Քլաուտիոս Պտղոմէոս(անգլերէն)
  6. «238 Hypatia» աստղակերպ(անգլերէն)
  7. Տեսերիզ - «Աղորա» ժապաւէն․ Հիփաթիային կեանքը, 2009(անգլերէն)
  8. Փալատաս Աղեքսանտացին(անգլերէն)
  9. Հիփաթիա, (վէպ)(անգլերէն)
  10. Հիփաթիա, ֆեմինիստական փիլիսոփայութեան պարբերաթերթ(անգլերէն)
  11. «Ընթրիքի հաւաքոյթը»(անգլերէն)
  12. «Փնտռելով կորսուած ժամանակը» À la recherche du temps perdu(ֆր.)
  13. Օրեսթիս, Աղեքսանտրիոյ կառավարիչ(ֆր.)