Հայ երաժշտական մշակոյթը ԺԹ. դարուն

Jump to navigation Jump to search

Հայ երաժշտական մշակոյթը ԺԹ. դարուն Հայ երաժշտութեան զարգացման նոր դարաշրջան, երբ սկիզբ կը դրուի ժողովրդային ստեղծագործութեան հաւաքման եւ ուսումնասիրութեան, կը հիմնադրուին ազգային յօրինողական դպրոցը եւ երաժշտագիտութիւնը, օփերային եւ սենեկային կատարողական արուեստները:Այդ շրջանին կ'իրագործուի անցումը միաձայնային երաժշտական արուեստէն դէպի բազմաձայնայինը, երաժշտական ասպարէզը կը սկսին գրաւել Եւրոպայի եւ Ռուսիոյ երաժշտանոցներուն մէջ կրթութիւն ստացած ստեղծագործողներն ու կատարողները:

Արեւելահայ երաժշտական մշակոյթը ԺԹ. դարուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1828-ին Հայաստանի Արեւելեան Նահանգները կը կցուին Ռուսիոյ, իսկ Արեւմտեան Հայաստան կը մնայ Թուրքիոյ Իշխանութեան տակ: Արեւելահայերը հնարաւորութիւն կ'ունենան մօտէն առնչուելու ռուս յառաջադէմ գրականութեան ու արուեստին հետ եւ Ռուսիոյ միջոցով ծանօթանալու արեւմտեան երաժշտական աւանդոյթներուն: Հայ երաժշտական մշակոյթը ԺԹ. դարու առաջին կիսուն ինչպէս եւ նախորդ դարերուն կը շարուանակէր զարգանալ ժողովրդային, աշուղական եւ հոգեւոր ճիւղերով:Ժամանակաշրջանի յատկանշական իրադարձութիւնը հայկական երաժշտագրութեան ստեղծումն էր, զոր կ'իրագործէ Համբարձում Լիմոնճեանը 1813-1815 թուականներուն Կոստանդնուպոլսոյ մէջ: ԺԹ. դարու առաջին կիսուն Արեւելեան Հայաստանի մէջ չկար կազմակերպուած երաժշտական կեանք,չկային արհեստավարժ երաժշտահաններ եւ կատարողներ: Հայ երաժշտական կենցաղին մէջ տիրապետողը ժողովրդային եւ աշուղական երաժշտութիւնն էր: Ըստ 1828-ի վիճակագրական տուեալներուն՝ Հայաստանի մէջ երաժիշտներու ընդհանուր թիւը 96 էր, իսկ Երեւանի մէջ կար միայն 12 երաժիշտ: Այդ երաժիշտները զուռնա եւ տուտուկ նուագողներ կամ շրջիկ աշուղներ էին, որոնք սիրուած էին ժողովուրդին կողմէ եւ մեծ ազդեցութիւն ունէին անոր վրայ:

Արեւելահայ Աշուղական Արուեստը ԺԹ. դարուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քամանչա

երու հզօր ազդեցութեան տակ կը ձեւաւորուին բազմաթիւ աշուղներ, որոնք իրենց երգերով կը հարստացնեն հայրենի աշուղական արուեստը: Այդ աշուղներուն կը պատկանին՝ Շիրինը (1827-1856), Թուրինջը (1792-1877), Իվանը (1800-1864), Ազբար Ադամը (1816-1844), Քեանհանը (1820-1886), Միսքին-Բուռջին (1810-1847), Զարգիարը (1824-1874) եւ ուրիշներ:Այս աշուղները ապրած ու աշխատած են Հայաստանի մէջ եւ Հայաստանէն դուրս: Աշուղական երգերը ունէին բարոյախօսական եւ անարդարութիւնները քննադատող բովանդակութիւն,սակայն երգերու մեծամաստութիւնը սիրային էր:

ԺԹ. Դարու Նուագարանները Արեւելահայաստանի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ԺԹ. դարու առաջին կիսուն ժողովրդային նուագարաններէն տարածուած էին՝ զուռնան, տուտուկը, թառը, քամանչան, սրինգը, քանոնը, սանթուրը, սազը, քամանին եւ այլ նուագարաններ: 1828-ին ռուսական զինուորական փողային նուագախումբերու մուտքը Հայաստանի կը նպաստէ փողային նուագարաններու տարածումին, եւ անոր շնորհիւ ի յայտ կու գան հայ անուանի երաժիշտ-կատարողներ:Այս նկատառումով ալ առաջին նուագախումբերը Հայաստանի մեջ կը հանդիսանան փողային նուագախումբերը: ԺԹ. դարու կէսէն Հայաստան մուտք կը գործեն նաեւ եւրոպական նուագարանները՝ դաշնամուրը, ջութակը,կիթառը, եւ այլն իսկ կաթողիկէ եկեղեցւոյ մէջ իր հաստատուն տեղը կը գրաւէ երգեհոնը:

Արեւմտահայ երաժշտական մշակոյթը ԺԹ. դարուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւմտահայերու մշակութային կեանքի կեդրոնը Կոստանդնուպոլիսն էր, ուր զգալի աշխատանք կը կատարուէր գրականութեան եւ արուեստի զարգացման ուղղութեամբ:Երաժշտական ասպարէզին մէջ ԺԹ. դարու առաջին կէսը կը յատկանշուի հայկական երաժշտագրութեան ստեղծումով:

Հայ հոգեւոր երաժշտութիւնը ԺԹ. դարուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միջնադարեան խազային համակարգի անկումէն ետք հայ հոգեւոր երաժշտութիւնը կ'ենթարկուէր օտար ազդեցութիւններու եւ յաճախ նոյնիսկ անճանաչելի կը դառնար: Հոգեւոր երգերու կատարողները՝ դպիրներն ու տիրացուները, ըստ իրենց քմահաճոյքին առատօրէն կը գործածէին տաճկական երաժշտութեան բնորոշ բազմաթիւ ձայնազարդեր եւ յունական երաժշտութեան ռնգային երգեցողութիւնը:

Հոգեւոր երգերը հետագայ աղաւաղումներէ եւ կորուստէ փրրկելու համար անհրաժեշտ էր երաժշտագրել զանոնք:Խնդիր դրուած էր ստեղծել հայկական երաժշտագրութեան այնպիսի համակարգ մը, որ կապուած ըլլալով հին խազային համակարգի աւանդոյթներուն հետ, միեւնոյն ժամանակ յենէր եւրոպական երաժշտագրութեան վրայ: Այս խնդիրը կ'իրագործէ պոլսահայ տաղանդաւոր երաժիշտ Համբարձում Լիմոնճեանը 1813-1815 թուականներուն:

Ան կը գործէ խազերու ձեւերը եւ անունները, իսկ եւրոպական երաժշտագրութենէն կը գործածէ եօթը հիմնական հնչիւններու թիւը եւ հնչիւններու խմբաւորումը ութեակներով:Այս համակարգը կը կոչուի հայկական երաժշտագրութեան համակարգ, կամ Լիմոնճեանի համակարգ, որ մօտաւորապէս մէկ դար մեծ տարածում ունեցած է եւ պարտադիր մաս կազմած է դպրոցական ծրագիրներուն:

Շնորհիւ Լիմոնճեանի համակարգին, մեծ քանակութեամբ հոգեւոր եւ ժողովրդային երգեր եւ եղանակներ փրկուած են կորուստէ եւ այլափոխումներէ:Սակայն այս համակարգի հնարաւորութիւնները բաւական սահմանափակ էին, որովհետեւ անիկա ստեղծուած էր միաձայն երաժշտութեան համար եւ կը կիրառուէր մեծ մասամբ երգային երաժշտութեան պարագային:

Հետագային, երբ հայ երաժշտութեան մէջ մուտք կը գործէ բազմաձայնութիւնը, այդ համակարգը այլեւս չի բաւարարեր նոր պահանջները եւ ան իր տեղը կը զիջի եւրոպական երաժշտագրութեան, որ իր հնարաւորութիւններով անհամեմատ կատարեալ էր:

Ժթ. դարու երկրորդ կիսուն կատարուած իրագործումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ժթ. դարու երկրորդ կիսուն Կոստանդնուպոլսոյ մէջ անձնուէր գործունէութիւն կը ծաւալէին երաժիշտներ Արիստակէս Յովհաննիսեանը (1812-1879), Գաբրիէլ Երանեանը (1827-1862), Նիկողայոս Թաշճեանը (1837-1898) եւ շատ ուրիշներ, որոնք հիմնելով տարբեր պարբերաթերթեր, կը հրատարակէին հայ եւ արեւելեան երաժշտութիւն, կը կազմակերպէին դասախօսութիւններ, անվճար Symphonique համերգներ:Ստեղծուած էր «Նաում» երաժշտական թատրոնը, Արեւելեան թատրոնը, օփերէթային թատրոնը: Արեւմտահայերու երաժշտական կեանքին մէջ մեծ դեր ունեցած է նաեւ Սինանեան ընտանիքը, որու անդամները տարիներ շարունակ նուագախումբով համերգներ տուած են՝ կատարելով եւրոպական եւ հայ երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններ:

Սինանեան Երաժշտական տոհմի աւագ ներկայացուցիչը՝ Գրիգոր Սինանեանը, իր ժամանակի առաջաւոր արհեստավարժ երաժիշտներէն էր:Ան Պոլսոյ մէջ 1861-ին ստեղծած է եօթը երաժիշտներէ կազմուած հայկական նուագախումբ մը, որ ընդլայնելով 1888-ին հասած է քառասուն երաժիշտի:Ան հիմնած է նաեւ եւրոպական օրինակով առաջին երաժշտական անձնական դպրոցներէն մէկը, որ գործած է կէս դար:Սինանեաններու նուագախումբին նուագացանկը ընդգրկած է հայկական,թրքական եւ յունական երգեր եւ պարեղանակներ, հատուածներ ֆրանսական օփերէթներէ եւ իտալական օփերաներէ, իսկ հետագային նաեւ՝ Պեթհովընի,Մոցարթի,Չուխաճեանի եւ այլ երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններէն:

Սինանեաններու ընտանիքը տուած է տարբեր սերունդներու տաղանդաւոր երաժիշտներ, որոնք ունենալով կատարողական բարձր մակարդակ, մեծ յաջողութեամբ ելոյթներ ունեցած են Թուրքիոյ եւ այլ երկիրներու մէջ: Տիգրան Չուխաճեան առաջին հայ եւ ընդհանրապէս Արեւելքի մէջ առաջին երաժշտահանն է, որ իր երաժշտական բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած էր Իտալիոյ մէջ:

1864-ին, լիցքաւորուած, յառաջադէմ գաղափարներով եւ մասնագիտական խոր գիտելիքներով, Չուխաճեան Միլանոյէն կը վերադառնայ Կ.Պոլիս:Ան խումբ մը հայ տաղանդաւոր երաժիշտներու եւ մտաւորականներու հետ կը լծուի հասարակական գործունէութեան՝ միեւնոյն ժամանակ կատարելով ստեղծագործական բուռն աշխատանք:

Չուխաճեան ստեղծած է երգեր եւ ռոմանսներ,նուագարանային եւ Symphonique ստեղծագործութիւններ, սակայն իր տաղանդը լիարժէք դրսեւորուած է օփերայի եւ օփերէթի ասպարէզին մէջ:Ան հեղինակն է առաջին հայկական օփերային՝ «Արշակ Բ.»-ին, որ բացառիկ յաջողութեամբ բեմադրուած է 1945-ին , Երեւանի Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի պետական թատրոնին մէջ:Իսկ Չուխաճեանի օփերէթները՝ «Արիֆի խարդախութիւնը»,«Քէօսէ Քէհիա»-ն,«Լէպլէպճի Հոր-հոր աղա»-ն մեծ համբաւ, ճանաչում եւ ժողովրդականութիւն բերած են հեղինակին Թուրքիոյ,Անդրկովկասի,Եգիպտոսի, Պալքաններու եւ արեւմտեան այլ երկիրներու մէջ:

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երաժշտութիւն Պատմութիւն եւ Տեսութիւն, Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան,Պէյրութ 2007, էջ 125-133