Թառ
| Թառ | |
|---|---|
 | |
| Տեսակ | երաժշտական գործիքի տեսակ |
| Որակաւորում | necked bowl lute sounded by plectrum? |
| Հորնբոսթել-Զաքսի հանմակարգ | 321.321-6 |
 | |
Թառ (պարս․՝ تار — «լար», «թել» բառերէն), լարաւոր-կնտնտոցային նուագարան։ Տարածուած է Հայաստանի, Ազրպէյճանի [1], Անդրկովկասի երկիրներուն, Իրանի, Թուրքիոյ, Աֆղանիստանի, Միջին Արեւելքի երկիրներուն մէջ։
«Թառ» արմատը ինկած է շարք մը այլ նուագարաններու անուանումներուն հիմքը, ինչպէս օրինակ՝ dotār (دوتار, «երկու լար»), setār (سهتار, «երեք լար»), pančtār (پنجتار, «հինգ լար»), եւ šaštār կամ šeštār (ششتار, «վեց լար»)։
Թէպէտեւ թառը շատոնց տարածաշրջանային նուագարան է, սակայն 2012 թուականի 5 Դեկտեմբերին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն զայն ճանչցած է ազրպէյճանական ոչ նիւթական մշակութային արժէք[2]:
Պատմութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Դժուար է յստակօրէն ըսել, թէ թառը յատկապէս ո՞ր երկիրին մէջ ստեղծուեր է, ո՞ր ժողովուրդի ներկայացուցիչները առաջին անգամ զայն նուագեր են, քանի որ թառը, ուրիշ շատ նուագարաններու նման, հին ժամանակներէն տարածուած եղած է նոյն տարածաշրջանի տարբեր ժողովուրդներու մօտ:
Թառը մեծ դերակատարութիւն ունեցեր է Իրանի, Հայաստանի եւ կովկասեան երկիրներու դասական երաժշտութեան զարգացման մէջ։ Նուագարանը այսօր ալ, ինչպէս Հայաստանի, այնպէս ալ Իրանի մէջ մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէ: Իրանի մէջ յատուկ կարեւորութիւն կը տրուի թառ նուագելու ուսուցման գործընթացին, քանի որ թառի նուագածութիւնը պարտադիր է Իրանի ժողովուրդի ազգային տօներու ու հանդիսութիւններու արարողութիւններու ընթացքին:
Կառուցուածք
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Թառը ժողովրդական լարային կսմիթային երաժշտական նուագարան է։
Ունի երկու խոռոչ, ութաձեւ արձագանգարան, երկար վզիկ, քառանկիւն գլխիկ։ Թառի երկգաւաթ իրանը փորուած է թթենիի ամբողջական կտորէն՝ ծածկուած կենդանական թաղանթային մեմբրանով։ Ընդհանուր ձեւը նմանութիւն ունի կիթառի հետ: Երկարաւուն կոթը ականջակիր գլխամասը պատրաստուած է ընկուզենիէ։ Կոթին վրայ 22 աղիքէ փարդաններ են (լաթ), որոնց միջեւ եղած միաժամանակ կամ յաջորդաբար իրարմէ վերջ հանած հնչիւններու բարձրութեան եւ տարբերութեան միջոցները կիսաթոնէն ալ ցած են: Լարերն այսօր մետաղեայ են, իսկ հին ժամանակ պատրաստուած են կենդանիի աղիքէն։
Նուագած ժամանակ գործիքը կը սեղմեն կուրծքին եւ կը պահեն հորիզոնական դիրքով։ Թառը կը հնչէ հարիչով՝ պահելով զայն աջ ձեռքի բութի եւ ցուցամատի միջեւ, դաստակի բազմաձեւ շարժումներով։
Թառի երկու հիմնական տեսակ կայ՝ իրանեան վեցլարանի, որ նուագարանի հնագոյն տարբերակն է եւ տասնմէկլարանի, որ ստեղծուեր է 19-րդ դարուն, ներկայիս Ազրպէյճանի տարածքին:
Թառ պատրաստելու եղանակներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Թառ պատրաստելու համար նախընտրելի է թթենիի փայտը։ Թթենիի փայտի կոճղը թառի արձագանգարանի գծագիրով կը սղոցեն, թաց վիճակի մէջ յատուկ մուրճի կամ ուրագի եւ այլ գործիքներու օգնութեամբ կը փորեն, որմէ ետք 15-20 օր չորցնելու նպատակով կը պահեն փայտէ թեփի մէջ։ Արտաքին եւ ներքին մակերեսը մշակելէն յետոյ ընկուզենիի փայտեայ եռանկիւնաձեւ կտրուածքով վզիկը արձագանգարանի կեդրոնացոյց գծիկի ուղղութեամբ կենդանական սոսինձով կը միացնեն։ Ապա վզիկի ծայրամասին բացուած եզրային հարթակներուն կը սոսնձեն ընկուզենիի փայտեայ գլխիկը, որու վրայ հագցուած են լարելու համար նախատեսուած 6 մեծ եւ 3 փոքր ձգաններ։ Վզիկի եզրային նեղ ակօսներուն մէջ պահպանակ տեղադրելէն յետոյ նայլընէ կամ համադրական մետաքսէ բարակ լարերու հնգանդամ խումբը յատուկ հիւսուածքով հանգուցելով կ'ամրացնեն 22 հնչիւնամիջնորմերը։ Թառի գլխիկն ու ձգանները փայլեցնելէն յետոյ խոշոր եղջերաւոր անասուններու սրտի թաղանթով երեսը կը պատեն արձագանգարանի խոռոչները։
Թառի 11 մետաղեայ լարերը կը բաժնուին հետեւեալ խումբերու․
- սպիտակ (պողպատեայ) - I, III լարի զոյգը V, VI լարեր,
- դեղին (արուրէ) - II լար,
- պարուրուած (պողպատալար միջուկով) - III լարի զոյգը եւ IV լարը
Լարերը ձգաններուն ու ամրակներուն ամրացնելէն յետոյ արձագանգարանի մեծ խոռոչի կեդրոնը կը տեղադրեն լարերու ճնշումը դիմակայող եռաթոնի մեծ յենակը։ Կը կարգաւորեն թառի լարուածքն ու հնչիւնաշարը, իսկ հնչողական որակական բարձր յատկանիշներով օժտուած նուագարանները սովորութեան համաձայն կը զարդարեն սատափով։
Պայմանական նշաններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]n - հարուած դԷպի վար
v - հարուած դէպի վեր
nn - միակողմանի հարուած դէպի վար
vv - միակողմանի հարուած դէպի վեր
nvn - երկկողմանի հարուած
1, 2, 3 - մատները I լարի վրայ
(1), (2), (3) - մատները II լարի վրայ
1., 2., 3. - մատները III լարի վրա
Թառը Հայաստանի մէջ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հազարամեակներ շարունակ հայ ժողովուրդը, երաժշտական աւանդոյթներուն հետ մէկտեղ, պահպաներ է նաեւ հնագոյն նուագարանները եւ զարգացնելով հասցուցած կատարելութեան: Ք.Ա. 6-րդ դարէն հայերը, տարածուելով հայկական լեռնաշխարհէն դուրս, բնակութիւն հաստատեր են նաեւ հիւսիսային Միջագետքի եւ Անատոլիայի տարածքը եւ նշանակալի հետք թողած՝ շարք մը նուագարաններու ստեղծման եւ պահպանման գործին մէջ:
Հայաստանի մէջ թառի պատկերներ պահպանուեր են հին տապանաքարերու վրայ կատարուած հարթաքանդակներուն, ուր նուագարանը ներկայացուած է երաժիշտի ձեռքին: Բացի տապանաքարերէն, թառի պատկերներ կը հանդիպին նաեւ հայկական մանրանկարներուն մէջ, սկսած՝ 13-րդ դարէն: Այնտեղ թառահարները ներկայացուած են թէ՛ որպէս մենակատարներ, թէ՛ որպէս համոյթի անդամներէն մէկը՝ լարային-կսմիթային, աղեղնաւոր, փողային եւ հարուածային գործիքներ նուագող երաժիշտներու շարքին: Ըստ հայկական մանրանկարներու, թառ նուագեր են ինչպէս տղամարդիկ, այնպէս ալ կանայք, ընդ որում՝ տարբեր դասի ներկայացուցիչներ, հովիւէն մինչեւ ազնուականներ[3]: Սակայն նուագարանը աւելի շատ տարածուած եղած է քաղաքային աշուղական երաժշտական միջավայրի մէջ։ Թառահարներու հիմնական նուագացանկը եղեր է Միջին Արեւելքի ժողովուրդներու շրջանին տարածուած մուղամը, որ տարածաշրջանային երաժշտական ժանր է:
Արուեստագիտական լայն հնարաւորութիւններու եւ հարուստ հնչողութեան համադրութինը նուագախումբի տպաւորութիւն կը ձգէ, որու շնորհիւ ալ թառը հիմնական մենանուագային գործիքներէն մէկն է հայկական երաժշտարուեստին մէջ։ Հայ անուանի աշուղներէն թառ նուագեր են Շերամը, Իգիթը եւ ուրիշներ:
Հայաստանի մէջ թառը կը համարուի ժողովրդամասնագիտական նուագարան, բացի մենակատարումէն։ Հայ երաժիշտ կատարողները մեծ աւանդ ունին թառի կատարողական արուեստի զարգացման ասպարէզին մէջ։ Թառի հնչիւնները հրապուրած են այդ ասպարէզներու ներկայացուցիչները` Մակար Եկմալեան, Ալեքսանդր Ալեքսանդրեան, Արամ Մերանկիւլեան, երաժիշտներ` Վարդան Բունի, Կառլեն Միրզոյեան եւ այլք:
1920-ական թուականներուն Վարդան Բունին ստեղծեր է չորս տարբեր մեծութեան թառերու ընտանիք եւ գործածեր՝ իր «Արեւելեան վերակառուցման սիմֆոնիք նուագախումբին մէջ», փիքոլօ (8 - 9 լար), փրիմա (8 լար), պարիթոն (6 լար) եւ քոնթրապաս (9 լար)` նուագախումբի պասային կամ թաւ հնչողութիւնը ուժեղացնելու համար։ Թառի կատարողական արուեստի զարգացման գործին մէջ ներդրում ունին հայ երաժիշտներ Բալա Մելիքեանը, Ա․ Մելիք Աղամալեանը, Սողոմոն Սեյրանեանը եւ ուրիշներ։
Թառի հնչողութիւնը գրաւեր է հայ երգահաններու ուշադրութիւնը. թառի համար սոնաթներ, համերգներ եւ այլ փիեսներ գրած են Գուրգէն Միրզոյեանը, Խաչատուր Աւետիսեանը, Ստեփան Ջրբաշեանը, Արզաս Ոսկանեանը, Գեղունի Չթչեանը, Անդրանիկ Ներսիսեանը, Արտեմ Խաչատուրը եւ ուրիշներ։
Երաժշտական գործիքներու շարքին թառն այն եզակիներէն է, որուն համար տարբեր երգահաններ պարտիտուր այսինքն՝ բազմաձայն երաժշտական ստեղծագործութեան նոթաներու գիրք գրած են սիմֆոնիք նուագախումբի հետ հանդէս գալու համար: Հայ երգահաններէն Աւետ Տէրտէրեանը՝ իր սիմֆոնիաներուն ժողովրդական նուագարաններ՝ տուտուկ, զուռնա եւ թառ օգտագործած է:
Թառը հնչեր է շարք մը հայկական ֆիլմերու երաժշտական ձեւաւորման մէջ։ Թառի համար գրուած են մեթոտական ձեռնարկներ, ժողովածուներ, ներկայացուցած են թառի ուսուցման իրենց դիտարկումները, օրինակ՝ Ա․Մերանկիւլեան՝ «Թառի ուսուցման դպրոց», Հ․Դարբինեան՝ «Թառի նուագներ», «Թառի ձեռնարկ», «Թառի ուսուցարան» եւ այլն։ Նախաձեռնութեամբ հանդէս եկեր է նաեւ մեր օրերու լաւագոյն թառահարներէն Յովիկ Սահակեանը։
Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցին մէջ ուսուցումը կը տրուի ժողովրդական նուագարաններու տիրապետման վարպետութիւն, որոնց շարքին է նաեւ թառը:
Թառ պատրաստող հայ վարպետներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Թառ պատրաստող վարպետներու փորձը սերունդէ սերունդ փոխանցուելու աւանդոյթը կը շարունակուի մինչեւ մեր օրերը։ Անոնցմէ են 1920-ականներուն Երեւանի մէջ գործած Վասիլը եւ Երուանդ Բարսեղեանը։ Անոնց պատրաստած նուագարանները կարելի է նոյնիսկ հանդիպիլ հին երեւանցիներու բնակարաններուն մէջ։
19-րդ դարու վերջը թառի արուեստագիտական եւ երաժշտական հնարաւորութիւնները բացայայտելու համար թառահար Բալա Մելիքեանը նուագարանին աւելցուց եւս 5 լար։ Թառի արձագանգարանի պատրաստման մեծ վարպետ էր Եփրեմ Խաչատրեանը։ Այդ արուեստը սորված է Աղամիր Ասրեանէն եւ կատարելագործեր: Անոր պատրաստած արձագանգարաններու համբաւը տարածուեր է Կովկասի եւ Միջին Ասիոյ մէջ։ Պաքուցի յայտնի վարպետ Պահատուր Պօղոսեանը իր պատրաստած նուագարաններով տասնամեակներ շարունակ նպաստեր է գործիքի զարգացման։
Կեանքի նոր պայմաններուն համընթաց կը վերաստուգէին նախկին չափանիշները: Այդ փոփոխութիւններու ներկայացուցիչը եղաւ տաղանդաւոր վարպետ, ինժեներ եւ թառահար Ալպերթ Զաքարեանը։ Ան նաեւ կատարած է կառուցուածքային փոփոխութիւններ՝ թառի վզիկի չափերը փոխելու միջոցով ընդլայնելով ատոր հնչիւնածաւալը։ Զաքարեանը նաեւ ծայրագոյն նրբութեան հասցուց թառը սատափով զարդարելու արուեստը։
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ Тураев Б. А. Набла // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Четыре новых элемента внесены в Репрезентативный список нематериального культурного наследия человечества
- ↑ Институт этнологии и антропологии ми. Н.Н. Миклухо-Маклая РАН; Институт археологии и этнографии НАН РА. Народная музыка и инструменты // Армяне / Л.М. Варданян, Г.Г. Саркисян, А.Е. Тер-Саркисянц. — Москва: Наука, 2012. — С. 430—433. — 647 с. — (Народы и культуры). — 500 экз. — ISBN 978-5-02-037563.
Գրականութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Սահակեան Հ․ Թառ։ Ուսումնական ձեռնարկ/Փոխադրումներ, մշակումներ եւ բնագիր ստեղծագործութիւններ թառի համար․-Եր․։ Վան Արեան, 2016․ 100 էջ
Աղբիւրներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Российская академия наук, Национальная академия наук республики Армения, Армяне, Москва, 2012 г. http://armscoop.com/wp-content/uploads/2014/08/Armenians_12.pdf
- Betty Blair. «Sing Tar, Sing. Like Father, Like Son? Passing on the Tradition», AI, Winter 1999 (7.4), pp. 74–76