Խաչակիրներու Բ․ Արշաւանք

Jump to navigation Jump to search
Խաչակրաց Արշաւանքներ
Խաչակիրներու երկրորդ արշաւանք
Մերձաւոր Արեւելքի՝ ձեռքով գծուած քարտէս: Վերը Բիւզանդական Կայսրութիւնն է, որ շրջապատուած է սելճուք-թուրքերով արեւմուտքէն եւ հարաւէն: Այս երկու երկիրներու ներքեւը Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնն է՝ որեւմուտքը եւ Եդեսիոյ կոմսութիւնը արեւելքէն: Քարտէսի ներքեւ Ֆաթիմեան Խալիֆայութիւնն է:
'
Թուական 1147-1149
Վայր Պիրենեեան Թերակղզի, Մերձաւոր Արեւելք (Անատոլիա, Լեւանտ, Պաղեստին), Եգիպտոս
Արդիւնք Մուսուլմաններու յաղթանակ
  • Խաչակիրներու յաղթանակ
    Պիրենէեան թերակղզիին մէջ
    եւ Մերձպալթիկայի մէջ
  • Եդեսիոյ վերականգման անյաջողութիւն
  • Խաղաղութեան պայմանագիր
    Բիւզանդական կայսրութեան
    եւ Սելճուք թուրքերու միջեւ
  • Եգիպտոսի խաչակրաց արշաւանքի սկիզբ
Հակառակորդներ
Հրամանատարներ
* Երուսաղէմի
թագաւորութիւն

* Իկոնիոյ Սուլթանութիւն

Արեւմտեան ռազմաճակատ


Վենդեր

Խաչակիրներու երկրորդ արշաւանք, ռազմական հակամարտութիւն Մերձաւոր Արեւելքի մէջ խաչակրաց պետութիւններու եւ Զանգիներու ամիրայութեան միջեւ՝ 1147-1149–ին։ Պատերազմի կոչով հանդէս եկած էր Հռոմի Եւգենեոս III (1145-1153) պապը։ Արշաւանքի նպատակը այն էր, որ մուսուլմաններէն ետ գրաւել Եդեսիան ու վերականգնել տեղի խաչակրաց կոմսութիւնը:

Խաչակիրներու զօրքերը ղեկավարած են Պալդուին III (Երուսաղէմ), Լուի VII (Ֆրանսա), Ալֆոնսո VII (Կաստիլիա), Կոնրադ III (Գերմանիա), Ստեֆէն (Անգլիա) արքաները.եւ իրենց հպատակ ազնուականները։ 1148–ին արշաւանքին միացան դանիական, ֆլանդրիական, իտալական, չեխական ու լեհական ջոկատները։

Անցնելով Բիւզանդիոնի տարածքով դէպի Փոքր Ասիա` ֆրանսական ու գերմանական բանակները պարտութիւն կրեցին սելճուքներէն: Համաձայն հիմնական արեւմտեան քրիստոնէական աղբիւրի` Օդո Դեյլացու եւ Սիրիակ Քրիստիանսի, Բիւզանդիոնի կայսր Մանուիլ I Կոմնենոսը գաղտնի խոչընդոտներ կը ստեղծէր խաչակիրներու առաջխաղացմանը, հատկապէս Անատոլի մէջ եւ հրամայած է սելճուքներուն գրոհել անոնց վրայ։ Լուիի եւ Կոնրադի մնացած բանակները Երուսաղէմ կը մեկնին եւ կը նախապատրաստուին 1148–ին չկազմակերպուած գրոհին, որ տեղի պիտի ունենար Տամասկոսի վրայ։ Արեւելքի մէջ խաչակիրները ջախջախիչ պարտութիւն կրեցին մուսուլմաններէն։ 13.000-անոց միացեալ խաչակրաց բանակը, որ պէտք է Անգլիայէն նաւերով ուղեւորուէր դէպի Սրբազան երկիր, կանգնեցուեցաւ՝ 7.000-անոց փորթուկալական բանակին Լիսաբոնը գրաւելու եւ մուսուլմաններուն վտարելու համար։

Խաչակրաց երկրորդ արշաւանքը չկրցաւ իրականացնել եւրոպացի միապետներու նպատակը՝ ազատագրել Եդեսիան անհաւատներու ձեռքէն։ Խաչակիր ասպետներն ու միապետները այդ մէկուն իբրեւ պատասխան Երուսաղէմի թագաւորի զօրքերուն միացան՝ Տամասկոսի անյաջող գրոհի ժամանակ։

Եդեսիոյ անկում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած Խաչակիրներու առաջին արշաւանքէն եւ փոքր Խաչակիրներու արշաւանքէն ետք արեւելքի մէջ երեք Խաչակրաց պետութիւններ հիմնադրուեցան` Երուսաղէմի թագաւորութիւնը, Անտիոքի դքսութիւնը եւ Եդեսիոյ կոմսութիւնը: Չորրորդը` Թրիբոլիի կոմսութիւնը հիմնադրուեցաւ 1109–ին։ Եդեսիա բոլորէն հիւսիս կը գտնուէր եւ ամենաթոյլն էր ու ամենաքիչ բնակեցուածը եւ յաճախակի յարձակումներու թիրախ կը դառնար մուսուլմանական ժողովուրդներու կողմէն, որոնցմէ էին Արտուքիներու, Դանեշմանդներու եւ Սելճուքներու[1]: Կոմս Պալդուին II-ը եւ ապագայ կոմս Ժոսլէն I-ը գերի ինկան Հառանի ճակատամարտէն ետք՝ 1104–ին։ Պալդուինը եւ Ժոսլէնը երկրորդ անգամ գերի ինկան 1122–ին, եւ չնայած Եդեսիան քիչ վերականգնեցաւ 1125–ի Ազազի ճակատամարտէն ետք, Ժոսլէնը սպաննուեցաւ մարտի դաշտին վրայ 1131–ին։ Անոր փոխարինած Ժոսլէն II-ը դաշինք կնքեց Բիւզանդական կայսրութեան հետ, սակայն 1143–ին Բիւզանդիոնի կայսր Յովհաննէս II Կոմնէնոսը եւ Երուսաղէմի թագաւոր Ֆուլկը մահացան։ Ժոսլէնը նաեւ յարաբերութիւնները խզեց Անտիոքի արքայազնի եւ Թրիբոլիի կոմսի հետ՝ Եդեսիան առանց ուժեղ դաշնակցի թողնելով[2]:

Մինչդեռ սելճուք Իմադ ալ-Տին Զանգին, ով Մոսուլէն Աթաբեկ էր, 1128–ին իր տիրապետութիւնը հաստատեց Հալէպի մէջ՝ իր ձեռքը վերցնելով Սուրիոյ հիմնական իշխանութիւնը։ Զանգին եւ Բալդուին II կը ցանկային տէր դառնալ Տամասկոսին։ Բալդուինը պարտեցաւ Տամասկոսի մօտակայքին՝ 1129–ին[2]: Տամասկոս Բուրիներու տոհմին կը պատկանէր, աւելի ուշ դաշնութիւն կնքեց Ֆուլկ արքայի հետ, երբ Զանգին պաշարեց քաղաքը 1139 եւ 1140–ին[3][4]:

1144–ի վերջը, Ժոսլէն II-ը դաշնութիւն կնքեց արտոքիդներու հետ եւ դէպի հարաւ շարժեցաւ, որպէսզի օգնէ արտքիդներուն ընդդէմ Հալէպի։ Զանգին Ֆուլկի մահէն եսք, 1143–ին, օգտուելով առաւելութենէն դէպի հիւսիս շարժեցաւ եւ պաշարեց Եդեսիան, որ մէկ ամիս ետք ինկաւ 24 դեկտեմբեր 1144-ին։ Երուսաղէմէն օգնութեան համար զօրք ղրկուեցաւ, սակայն արդէն ուշ էր։ Ժոսլէն II-ը շարունակեցլ երկիրը կառաւարել Տուրբեսելէն, սակայն կամաց–կամաց մնացած տարածքները անցան մուսուլմաններուն կամ Բիւզանդիոնի վաժառուեցան։ Զանգին իրեն հռչակեց «կրօնի պաշտպան» եւ ալ-Մալիք ալ-Մանսուր, «յաղթանակող արքայ»: Ան չշարունակեց գրոհը Եդեսիոյ մնացած տարածքներու կամ Անտիոքի դքսութեան վրայ, քանի որ վախցած էր։ Մոսուլի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւնները ստիպեցին անոր տուն վերադառնալ եւ ան կը ցանկար եւս մէկ անգամ փորձել նուաճել Տամասկոսը։ Սակայն ան սպաննուեցաւ ստրուկի կողմէն 1146–ին եւ անոր փոխարինեց իր որդին՝ Նուր ալ-Տինը[5]:

Արշաւանքի որոշում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եդեսիոյ անկման վերաբերեալ առաջին հրովարտակը լուրը հասցուց Եւրոպա 1145–ին Անտիոքէն, Երուսաղէմէն եւ Հայաստանէն։ Հռոմի պապ Եւգենեոս III-ը պապական ժողով գումարեց նոյն տարուայ 1 դեկտեմբեր–ին եւ կոչ ըրւ երկրորդ խաչակրաց արշաւանքի[6]: Եւգենեոսը Հռոմը ջէր վերահսկէր եւ Վիտերբոյի մէջ կ՛ապրէր[7], սակայն չնայած անոր, ան որոշեց, որ Խաչակրաց երկրորդ արշաւանքը պէտք է աւելի լաւ կազմակերպուած ըլլայ եւ բանակները պէտք է գլխաւորեն Եւրոպայի ուժեղագոյն արքաները, իսկ ուղղութիւնը պէտք է նախապէս ծրագրաւորուած ըլլայ։[8]:

Նոր խաչակրաց արշաւանքի կոչի վերաբերեալ արձագանքը թոյլ էր, չնայած մինչ այդ պարզ էր, որ Լուի VII Երիտասարդը պէտք է իր վրայ վերցնէր արշաւանքի մէկ մասը։ Լուի VII-ը յայտարարուած էր նոր արշաւանքի մասնակից Պապէն անկախ իր Բուրգոսի կոմսի կողմէն 1145–ին։ Դեռեւս քննարկելի է այն հանգամանքը, թէ Լուին ինքնուրոյն որոշած է երթալ արշաւանքի, թէ ան կատարած է իր եղբօր՝ Ֆիլիբի խոստումը՝ արշաւել Սրբազան երկրի վրայ։ Հնարաւոր է՝ Լուին որոշումը ընդունած է ինքնուրոյն՝ իմանալով Պապի կոչի մասին։ Ամէն պարագայի Ֆրանսայի ազնուականներէն շատերը չէին ողջուներ Լուիի որոշումը, քանի որ ան կը ձգէր թագաւորութիւնը քանի մը տարով։ Իմանալով Լուիի ցանկութեան մասին՝ Եւգենը խանդավառութեամբ աջակցեց անոր որոշմանը։

Սուրբ Բեռնար Տը Կլերվո[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պապը պատուիրեց Բեռնար Տը Կլերվոյին օրհնել Երկրորդ խաչակրաց արշաւանքները, ինչպէս ան Ուրբանոս II Պապը ըրած էր Խաչակիրներու առաջին արշաւանքէն առաջ[9]: Խորհուրդը հրաւիրուեցաւ Բուրգունդիայի Վազլեյ քաղաքին մէջ եւ Բեռնարը քարոզեց այդ մասին մինչ այդ 31 մարտ։ Լուի VII Երիտասարդը, անոր կինը՝ Էլեանորը, եւ լորդեր Բեռնարի ոտքերը ինկան, որպէսզի խտագնացի խաչը ստանան։ Այնուհետեւ Բեռնարը Գերմանիա մեկնեցաւ եւ յայտարարեց, որ ան ուխտաւորի խաչը հանձնեց նաեւ Գերմանիոյ արքայ Կոնրադ III-ին եւ անոր զարմիկ Սրբազան հռոմի կայսր Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսին[10]: Հռոմի պապ Եւգենեոսը անձամբ մեկնեցաւ Ֆրանսա, որպէսզի խրախուսի ձեռնարկած գործընթացը[11]:

Իր ամբողջ նախանձախնդրութեամբ հանդերձ Բեռնարը էութեամբ ոչ մոլեռանդ էր, ոչ ալ հալածող։ Ինչպէս եւ առաջին արշաւանքներէն առաջ քարոզարշաւին հետեւեցան յարձակումները հրէաներու վրայ։ Ռուդոլֆ անունով ֆրանսացի մոլեռանդ քահանայ մը կազմակերպեց հրէաներու ջարդեր Հռենոսի շրջանին, Քյոլնի, Մայնցի, Վորմսի եւ Սփեյերի մէջ, քանի որ ըստ Ռուդոլֆի, հրէաները դրամական օգնութիւն չէին տար արշաւանքները։ Այս յարձակումներուն դէմ էին Քյոլնի արքեպիսկոպոսը եւ Մայնցի արքեպիսկոպոսը, իսկ Բեռնարը Ֆլանդերէն Գերմանիա մըկնեցաւ, որպէսզի ջարդերուն վերջ տայ։ Բեռնարը Մայնցի մէջ գտաւ Ռուդոլֆին եւ զայն իր մենաստանը հրաւիրեց[12]:

Սլաւոնական խաչակրաց արշաւանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած Երբ Խաչակրաց երկրորդ արշաՒանքի կոչը եղաւ, բազմաթիւ հարաւգերմանացիներ կամաւորագրուեցան արշաւանքին, դէպի Սրբազան երկիր։ Հիւսիսգերամանացի սաքսոնները չցանկացան միանալ արշաւանքին։ Անոնք Բեռնարին յայտնեցին իրենց մտադրութիւններու մասին արշաւել սլաւոններու դէմ եւ 13 մարտ 1147–ին զիրար հանդիպեցան Ֆրանկֆուրտի մէջ։ Հռոմի պապ Եւգենեոսը, 13 ապրիլին հաւանութիւն տուաւ սաքսոններու նախագիծին։ Պապի յայտարարութեան կ՛ենդգրկէր այն իրողութիւնը, որ խաչակրաց արշաւանքներու մէջ ոչ մէկ հոգեւոր տարբերութիւն չի կրնար ունենալ։ Սլաւոններու դէմ խաչակրաց արշաւանքներուն կամաւորագուեցան դաները, սաքսոնները եւ լեհերը[13], ինչպէս նաեւ շատ պոհեմիացիներ[14]: Պապական լեգատ Անսլամ Հաւելբերգցին գլխաւոր հրամանատար նշանակուեցաւ։ Արշաւանքը այնպիսի սաքսոնական ընտանիքներ ղեկավարեցին, որոնցմէ էին ասկանիացիները, Վեթինները եւ Շաունբերգերները[15]:

Զայրանալով գերմանացիներու կողմէն խաչակրաց արշաւանքներուն մասնակցութենէն՝ օբոդրիտները, յունիս 1147–ին նեէխուժեցին Հոլշտայնի Վագրիա քաղաք, խաչակիրներուն ստիպելով արշաւանքը սկսիլ 1147–ի ամրան վերջը։ Դուրս քշելով օբոդրիտներուն քրիստոնէական տարածքներէն, խաչակիրները նշանառութեան տակ առին անոնց նաւահանգիստ Դոբինը եւ Լիւտիչական նաւահանգիստ Դեմմինը: Դոբինի վրայ յարձակող զօրքերու մէջ էին դանիացի Կնուդ V-ը եւ Սուէն III-ը, Բրեմենի արքեպիսկոպոս Աբելբերտ II-ը եւ դուքս Հէնրի Լիոնեացին։ Երբ շատ խաչակիրներ կ՛աւերէին երկիրը, միւսները իրենց հարց կու տային,-«Արդյոք այն հողերը, որ մենք կ՛աւերենք, մեր հողերը չեն, իսկ ժողովուրդին, որ կոտորում ենք, մեր ժողովուրդը չէ»[16]: Հէնրիի գլխաւորութեամբ սաքսոնական բանակը նահանջեց, երբ հեթանոսներու առաջնորդ Նիկլոտը համաձայնեցաւ, որ Դոբինի կայազօրը քրիստոնեայ դառնայ։

Դեմմինի անյաջող պաշարումէն ետք խաչակիրները որոշեցին Պոմերանիոյ ուղղութեամբ։ Անոնք արդէն հասած էին քրիստոնէական Ցեցին քաղաքը, մտափոխուեցան՝ հանդիպելով Եպիսկոպոս Աբալբերտ Պոմերանացունեւ արքայազն Ռատիբոր I-ին։ Ըստ Բեռնարի խաչակրաց արշաւանքի նպատակն էր կամ կրօնափոխել սլաւոններուն կամ ոչնչացնել անոնց[17]:

Խաչակրաց արշաւանքներու արդյիւնքը այն էր, որ չյաջողեցան կրօնափոխել սլաւոններու մեծ մասը։ Սաքսոնները կրցան կրօնափոխել հիմնականին Դոբինի ժողովուրդներուն, սլաւոնները իրենց կրօնին կը վերադառնային երբ խաչակիրները կը նահանջէին։ Ալբերթ Պոմերանացին բացատրեց, որ քրիստոնէութիւնը պէտք չէ տարածվի ուժով բռնէ[18]:

Արշաւանքի վերջը Մեկլենբուրգի եւ Պոմերանիոյ տարածքները թալանուեցան եւ աւերուեցան, խաղաղ բնակչութիւնը կոտորուեցաւ, հիմնականին Հէնրի Լիոնեցիի զինուորներու կողմէն[19]: Այս մէկը օգնեց քրիստոնէաներուն, որ ապագային նոր յաղթանակներ ձեռք բերեն, քանի որ սլաւոնական բնակչութիւնը կորսնցուց իր մարդկային եւ նիւթական աղբիւրներու մեծ մասը եւ դժուարութեամբ կրցան զայն վերականգնել[20]:

Ռեկոնկիստա եւ Լիսաբոնի անկում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած

Լիսաբոնի պաշարումը Դ. Աֆոնսո Հէնրիկեսի կողմէն գծուած Ժոակիմ Ռոդրիգեսի կողմէն (1840):

1147–ի գարնան, Պապը թոյլ տուաւ խաչակիրներու արշաւանքը, որ ընդանայ դէպի Պիրէնեան Թերակղզի, որպէս Ռեկոնկիստայի մաս։ Ան նաեւ թույլ տուաւ Կաստիլիա եւ Լէոնի արքայ Ալֆոնսո VII-ին մուսուլմաններու դէմ արշաւանքը համարել Խաչակրաց երկրորդ արշաւանքի մաս[10]: 1147–ին խաչակիրներու առաջին զօրախումբը դուրս եկաւ Դարտմութէն եւ դէպի Սրբազան երկրի ուղեւորուեցաւ: Վատ եղանակի պատճառով անոնց նաւերը ստիպուած էին Փոթուկալի ափին գտնուող Պորտու քաղաքը ուղեւորուիլ, 16 յունիս 1147-ին։ Անոնք այնտեղ հանդիպեցան Փոթուկալի թագաւոր Աֆոնսո I-ին[21]:

Խաչակիրները համաձայնեցան օգնել թագաւորին, որ Լիսաբոնի վրայ յարձկի, պայմանով որ խաչակիրներուն կանցի քաղաքի բարիքները եւ գերիներու փրկագնէի համար վճարուած գումարները։ Լիսաբոնի պաշարումը տեւեց 1 յուլիս 1147–էն մինչեւ 25 հոկտեմբեր։ Չորս ամիս ետք մուսուլման կառավարիչները համաձայնեցան յանձնուիլ՝ սովին չդիմանլով։ Խաչակիրներէն շատերը նոր նուաճուած քաղաքին մէջ բնակեցան, բայց շատերը որոշեցին շարունակել ճանապարհը դէպի Սրբազան երկիր[21]: Անոնց մէկ մասը լքած էր աւելի շուտ, որպէսզի գրաւէին Սանտարեմը։ Աւելի ուշ, անոնք օգնեցին նուաճել Սինտրան, Ալմադան, Պալմելան եւ Սետուբալը եւ թոյլ տուաւ անոնց, մնալ նուաճուած տարածքներուն մէջ, ուր անոնք բնակութիւն հաստատեցին եւ ժառանգներ ունեցան։

Պիրէնեան թերակղզիին միւս մասին մէջ, Ալֆոնսո VII-ը, Պարսելոնայի կոմս Ռամոն Բերենգեր IV-ը եւ կատալոնա-ֆրանսական միաւորուած բանակը արշաւեցին դէպի հարուստ նաւահանգիստ Ալմերիա։ Ջենովայի եւ Պիզայի նաւատորմի օգնութեամբ քաղաքը գրաւեցին 1147–ին[10]:

Ռամոն Բերենգերը այնուհետեւ ներխուժեց Ալ-Մորաւիներու գերիշխանութեան տակ գտնուող Վալենսիա եւ Մուրսիայի թագաւորութիւններ (տաիֆա

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Riley-Smith, 2005, էջեր 50-53
  2. 2,0 2,1 Tyerman, 2006, էջեր 185-189
  3. Runciman, 1952, էջեր 227-228
  4. Ousâma ibn Mounkidh, un émir syrien au premier siècle des croisades, p.182 (in BnF)
  5. Runciman, 1952, էջեր 225-244
  6. Tyerman, 2006, էջեր 273-275
  7. Tyerman, 2006, էջ 289
  8. Tyerman, 2006, էջ 298
  9. Bunson, 1998, էջ 130
  10. 10,0 10,1 10,2 Riley-Smith, 1991, էջ 48
  11. Tyerman, 2006, էջեր 275-281
  12. Tyerman, 2006, էջեր 281-288
  13. Davies, 1996, էջ 362
  14. Herrmann, 1970, էջ 326
  15. Herrmann, 1970, էջ 328
  16. Christiansen, 1997, էջ 55
  17. Christiansen, 1997, էջ 53
  18. Christiansen, 1997, էջ 54
  19. Barraclough, 1984, էջ 263
  20. Herrmann, 1970, էջ 327
  21. 21,0 21,1 Runciman, 1952, էջ 258

Կատեգորիա:Խաչակիրներու Երկրորդ Արշավանք