Գրիգոր Նիւսացի

Jump to navigation Jump to search
Գրիգոր Նիւսացի
հին յուն․՝ Γρηγόριος Νύσσης
Gregory of Nyssa.jpg
Ծնած է 335
Ծննդավայր Կեսարիա
Վախճանած է 395
Մահուան վայր Նևշեհիր, Թուրքիա
Կրօնք Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Մասնագիտութիւն Աստուածաբան, քահանայ, գրող եւ հոգեւորական
Վարած պաշտօններ եպիսկոպոս
Ծնողներ մայր՝ Emmelia of Caesarea

Գրիգոր Նիւսացի (յունարէն՝ Γρηγόριος Νύσσης, լատ.՝ Gregorius Nyssenus, շուրջ 335 - 394 թթ.), աստուածաբան, փիլիոսոփայ, եկեղեցական գործիչ (եպիսկոպոս), Հայ եւ ընդհանրական եկեղեցի սուրբ, եկեղեցական հայր, Բարսեղ Կեսարացի եւ Գրիգոր Նազիանզացի հետ կը կազմէ «երեք մեծ կապադովկիացիներու» եռեակը, Բարսեղ Կեսարացի կրտսեր եղբայրն է:

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

De virginitate

Ծնած է Կապադովկիայի Նեոկեսարիա քաղաքին մէջ շուրջ 335 թ. յոյն մեծահարուստ եւ ազնուական ընտանիքի մէջ, որն աչքի էր ընկնում իր աստուածապաշտութեամբ: Երիտասարդ հասակին դպիր կարգուած է, սակայն, առժամանակ կը թողէ հոգեւոր ոլորտը եւ հռետորութեան ուսուցիչ կը դառնայ, կ'ուսումնասիրէ հեթանոսական գրականութիւն, կ'ամուսնանայ՝ դառնալով երկու զաւակներու հայր: 365 թ. կնոջ մահէն յետոյ կը վերադառնայ հոգեւոր ոլորտ, կը հեռանայ անապատ՝ զբաղուելով Սուրբ Գիրքի ուսումնասիրութեամբ: 372 թ. Բարսեղ Կեսարացին, կապադովկեան Կեսարիա քաղաքի արքեպիսկոպոս ձեռնադրուելով, իր դիրքերն ամրապնդելու համար եղբորը կը կարգէ հայաբնակ[1] Նիւսա գիւղի եւ Սեբաստիա քաղաքի եպիսկոպոս: Այդ պաշտօնին մէջ Գրիգոր Նիւսացին աջակցած է եղբորը՝ աղանդներու (ապոլինարիզմ եւ արիոսականութիւն) դէմ կը պայքարի, որու համար ալ բիւզանդական Վաղէս կայսեր կողմէն աթոռազրկուած եւ աքսորուած է՝ վերադառնալով Նիւսա միայն անոր վախճանուելէն յետոյ: 378 թ. Բարսեղ Կեսարացի մահէն յետոյ աւարտին կը հասցնէ եւ կը հրատարակէ աւագ եղբոր անավարտ երկը՝ «Վեցօրեայքը»:

379 թ. մասնակցած է Անտիոքի եկեղեցական ժողովին, որ կը դատապարտէ միլեթիանական աղանդը: Իր կամքին հակառակ նշանակուած է Սեբաստիա քաղաքի միդրոպոլիտ եւ ուղարկուած Պաղեստին եւ Արաբիա՝ աղանդներու դէմ պայքարելու նպատակով:

Մասնակցած է 381 թ. Կ.Պոլսի երկրորդ տիեզերական ժողովին: Մայրաքաղաքին մէջ Գրիգորը ձեռք բերած է հեղինակաւոր աստուածաբանի եւ քարոզիչի համբաւ, կայսերական հրովարտակով անոր անունը կը ներառուի այն եպիսկոպոսներու ցանկի մէջ, որոնց հետ շփումը «պարտադիր է ուղղափառներու համար»:

Գրիգոր Նիւսացի կեանքի վերջին տարիներու մասին գրեթէ ոչինչ չ'ավանդուած, միայն յայտնի է, որ 394 թ. ան ներկայ գտնուած է Կ.Պոլսի մէջ հրավիրուած տեղական նշանակութեան եկեղեցական ժողովին:

Հայացքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անոր հայացքներու վրայ մեծ ազդեցութիւն թողած է Որոգինեսի աստուածաբանութիւնը, նորպլատօնականութիւնը եւ Փիլոն Ալեքսանդրացի գործերը: Պատկանած է Սուրբ Գիրքի մեկնողական այլաբանական դպրոցին: Գրիգոր Նիւսացին ունեցած է մի քանի մասնաւոր կարծիքներ, որոնք ընդունելի չեն Ընդհանրական Եկեղեցի համար, ինչպէս օրինակ՝ դժոխքի ժամանակաւոր տանջանքներու մասին ուսմունքը, կամ ապոսկատաստիսը (Քրիստոսի Երկրորդ գալուստէն յետոյ արդարներու եւ մեղաւորներու, ինչպէս եւ սատանայի ու դեւերու համընդհանուր վերականգնումը):

Աշխատութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թէեւ Գրիգոր Նիւսացին հիմնականին մէջ ստեղծագործած է իր կեանքի վերջին տարիներուն (380–394 թթ)՝ անոր մատենագրական ժառանգութիւնը բազմազան եւ հարուստ է: Թողած է դաւանաբանական, մեկնողական, բարոյախրատական գրուածքներ, քարոզներ, նամակներ, ողբեր եւ այլն: «Ընդդէմ Եվնոմիոսի» աշխատութեան մէջ հաստատած է Սուրբ Երրորդութեան ուղղափառ վարդապետութիւնը: Երրորդաբանական տեսութիւնը շարադրուած է «Սուրբ Հոգի մասին» աշխատութիւնին մէջ, «Առ Եւստաթէոս բժիշկ. Յաղագս Սրբոյ Երրորդութեան» թուղթին, ճառերուն մէջ, որոնցմէ նշանաւոր է «Ոչ երեք Աստուածք»-ը եւ այլ գրուածքներու մէջ: «Հրահանգ քրիստոնէական հաւատքի» գործը հորդոր ուղղուած է նորադարձ հեթանոսներուն ու հրեաներուն, կը պարունակ է նաեւ հերետիկոսութեանը հակաճառելու եղանակներ: «Ընդդէմ Ապողինարիոսի» երկին մէջ հերքած է Ապողինար Լաոդիկեցի ուսմունքը, իսկ «Ընդդէմ մանիքեցիներու» երկին մէջ քրիստոնէութեան տեսանկիւնէն փորձած է ապացուցել, որ Աստուած չարի պատճառ չէ: «Մարդու արարչագործման մասին» երկասիրութեան մէջ կը խօսուի մարդու մեջ Աստուծոյ պատկերի նախաստեղծ արժանիքներու, հոգու ոգեղենութեան, անոր զորութիւններու, հարութեան, մարդու բնութեան մէջ սողոսկած արատի, անոր ծագման մասին: Նիւսացի դաւանաբանական գլխաւոր երկը «Քրիստոնէական»-ն է («Ճառ յաղագս մեծին քրիստոնէականին»), որ հեղինակի ուղղափառ վարդապետութեան ամփոփումն է: Նիւսացի գրիչին պատկանած են նաեւ Աստուածաշունչի մեկնութիւններ, որոնք հիմնականի մէջ այլաբանական խորհրդածութիւններ են: Հեղինակած է նաեւ ծիսապաշտական քարոզներ՝ նուիրուած Յիսուս Քրիստոսի Ծննդեան եւ Աստուածայայտնութեան, Զատկի եւ Յարութեան, Համբարձման, Հոգեգալստեան տօներուն, գրած բարոյախրատական բնոյթի ճառեր, ներբողներ, դամբանականներ, խրատներ, նամակներ[2]:

«Մարդու կազմութեան մասին» աշխատութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրիգոր Նիւսացին իր «Մարդու կազմութեան մասին» աշխատութեան մէջ կ'անդրադառնէ ժամանակակից հոգեբանութեան շրջանակներուն մէջ ուսումնասիրուող կարեւորագոյն երեւոյթներու պարզաբանմանը՝ զգայութիւններ, հոյզեր, խելք, քունի ու երազի նշանակութիւնը եւ այլն:

Մարդը մեծագոյն արարչագործութիւն է, արարչագործութիւններէն վերջինը, քանի որ ան այնպէս ստեղծուած է, որպէսզի ճանաչի, հետազոտի արարուածը: Մարդը իր հոգեւոր առաւելութիւններով ստեղծուած է թագաւորելու համար: Հոգին հենց ցոյց կ'ուտայ գերակայութիւն, ամբողջութեամբ, ազատօրէն կը տիրապետէ իր ցանկութիւններուն: Մարդը չունի շատ ճանաչողական ուժեր, բայց զգացումներով կարողէ հայել այն, ինչ կ'ապրի: Մարդու ուժը խելքն է, որուն իրեն կը յայտնաբերէ իւրաքանչիւր զգայութեան մէջ: Ան աչքի միջոցով կը տեսնէ, ականջի միջոցով կը կապակցի ըսածը, կը սիրէ հաճելին եւ կը զզուի այն ամենէն, ինչը տհաճութիւն կը պատճառէ, կը գործէ ձեռքով, ինչպէս իրեն հարմար է, կը բռնէ կամ հետը կը քաշէ, եթէ իր համար նպատակահարմար կը գտնուի: Չնայած մարդու ճանաչողութեան գործիքերը տարբեր են, անոնց գործող, շարժիչ ուժը առաջադրուած նպատակն է: Մարդը լոյս աշխարհ կ'ու գայ խեղճ, անզէն՝ կարիք ունենալով կեանքի համար ամէն ինչի: Ան չունի ոչ ծածկոյթ մը պաշտպանութեան համար․ ո՛չ ամուր ատամներ, ո՛չ եղունգներ, ո՛չ մահացու թոյն, ինչպէս շատ կենդանիներ, որպէսզի իր սեփական անվտանգութեան համար ուրիշներու օգնութեան կարիքը չունենայ: Ի տարբերությիւն բոլոր նմացած կենդանիներու՝ միայն մարդն է ի ծնէ անպաշտման բնական գործիքներով: Հենց մարդու բնութեան անբաւարարութիւնն է հիմք ծառայել բնութեանն իշխելու համար: Կենդանիներու հետ անմիջականօրէն պայքարելու անհնարինութեան շնորհիւ մարդը ստեղծած է սուրը, երկաթը, որ ճիշտ է միշտ մեզ հետ չէ, բայց ժամանակաւորապէս օգնելով, այնուհետեւ կը մնան իրենք իրենցով, նետը՝ տալով մեզ թռչունի արագութիւն: Այն, որ մարդու ոտքերը քայլքի ժամանակ կը դիմանան ցաւին, կը քերծուի, հիմք հանդիսացած են կոշիկի ստեղծման համար: Մարդը ունի ուղղաձիգ կեցուածք, անոր դէմքը ուղղուած է երկնքին, դրանով իսկ կը նշանակէ անոր իրաւունքը թագաւորական իշխանութեան: Մարդու համար հենարան կը ծառայեն անոր ձեռքերը ուղղաձիգ կեցուածի համար, քանի որ երկու ոտքով ան անվտանգ կը կանգնի գետնի վրայ: Ձեռքերու միջնորդութիւնն կ'օգնէ եւ խօսքի պահանջմունքին: Ձեռքերու ծառայութիւնը բառային առանձնահատկութիւնն է, բայց ոչ այնքան գրաւոր, որքան հենց բառի արտասանութիւնը:

Այս առանձնահատկութիւնը հենց պայմանաւորուած է արարչագործութեան հերթականութեամբ. բոյսեր, այնուհետեւ անխօս կենդանիներ, ապա մարդը, քանի որ կենդանիներու համար օգտակար են բոյսերը, մարդու համար անասունները՝ ախօս կենդանիները: Հենց խօսքը կը սորվեցն է որ կենսական եւ հոգեւոր ուժը կը դրսեւորէ երեք տարբերակներու մէջ․ բուսական սննդարար ուժը, զգայական գործունէութիւնը եւ զգայական հասկացումը: Մարմնի մէջ կատարեալ կեանքը կը դիտուի խօսքային սկիզբէն․ մարդը կը սնուի, կը քնէ, ունի խօսքի ընդունակութիւն, կը կառավարէ բանականութիւնը: Զգայականը բաժանուած է բառայինի եւ ոչ բառայինի: Քանի որ մարդը խօսքային կենդանի էակ է, անոր մարմինն ալ պետք է ունենայ համապատասխան կառուցուածք, համապատասխան գործիք, խօսելու, բառի արտասանման համար: Հենց անոր համար ալ մարմինին տրուած են ձեռքեր: Մի զգայութիւնը չի խառնուիր միւսին. լսողութիւնը չի խօսիր, ձայնը չի լսէր: Խելքը, «դիտարկելով» իւրաքանչիւր մուտք գործած զգայութիւն, «կը տեղաւորէ» համապատասխան գիտելիքները: Յաճախ զգայութեան տարբեր օրգաններէն «կը հաւաքէ» մէկ ճանաչողութիւն, քանի որ միեւնոյն առարկան կը զգայուի բացմացան զգայութիւններու կողմէն, տեղի ունեցած է նաեւ հակառակը՝ մէկ զգայութեամբ ճանաչում ենք շատ բազմազանութիւններ՝ իրարմէ միանգամայն տարբերուող: Իւրաքանչիւր զգայութիւն կը փոխանցէ գիտելիք՝ առարկայի առանձնահատկութիւններու մասին իր հասկացմանը համապատասխան:

Այս կերպ, խելքը կը տարբերի զգայութիւններէն: Եթէ այն լիներ զգայութիւն, ապա պետք է որոշակի ընդհանրութիւն ունենար զգայական գործունէութիւններէն մեկուն հետ: Բայց զգայութիւնները տարբեր են միանգամայն իրարմէ եւ չեն խառնուիր, այն դեպքին երբ խելքը հաւասարապէս հատուկ է իւրաքանչիւր զգայութեանը: Խելքն անհասանաելի, անճանաչելի գոյացութիւն է:

Հոգի մտաւոր ուժը յաճախ կը խախտուի տառապանքներէն, բանականութիւնը կը թուլացնէ իր գործունէութիւնը մարմնական որոշակի խնդիրի պատճառով: Յոյզերու ապրման գործին մէջ մեծ նշանակութիւն մարդու մարմնի գոտկային հատուածը: Որպէս ապացոյց կարող է անցնիլ հանգամանքը, որ զայրացած մարդիկ անմիջապէս կը դեղնին, գունատուին, ինչի պատճառը մեծ քանակութեամբ լեղի արտադրումն է:

Գոյութիւնը միշտ դէպի առաջ շարժման մէջ է: Կեանքն անընդհատ կը փոփոխուի, կը շարժի հակասութիւններով, համանմանը կը փոխէ համանմանով․ քունը կը թուլացնէ առոյգութեան վիճակի լարուածութիւնը, առոյգութիւնը լարուածութեան կը բերէ այն, ինչը թուլացած է: Այս վիճակներէն ոչ մէկը չշարունակէր միմեանց հետ․ մէկը կը զիջէ միւսին, այս կերպ, մարդը կը վերականգնի ինքն իրեն: Քունի ժամանակ զգայութիւնը անգործուն է, չկատարէր բնական շարժում, որպէսզի սնունդի մարսողութեան գործընթացը հարմար կատարուի:

Այս կերպ, խելքը կը գործառնէ առոյգութեան ժամանակ, ինքը կը շարժի, կը գործէ, իսկ քունի ժամանակ ան անշարժ է, ընդ որում քնած երազկոտութիւնը պետք չէ համարել խելքի աշխատանք: Երբ հոգին քունի ժամանակ անջատուած է զգայութիւններէն, ուստի այդ ժամանակ ան, ըստ անհրաժեշտութեան, նաեւ դուրս է մտաւոր գործունէութիւնէն, քանի որ զգայութիւններու միջոցով տեղի կ'ունենայ նաեւ խելքի աշխատանք, իսկ երբ անոնք չեն գործէր, անգործ է նաեւ միտքը: Հոգիին մէջ գործառնուած են իրեն գերազանցող ուժեր, քունի ժամանակ միայն կը գործէ անոր բուսական-սննդարար մասը: Անոր մէջ հոգի յիշողական ուժի միջոցով «կը վերակենդանեն» անոր տպաւորութիւնները, մարդու անուրջները: Քունի ժամանակ խելքը չնայած իր ուժը չ'աշխատեցնէր զգայութիւններու միջոցով, այն ամբողջութեամբ չի մարիր, այլ կը շարժի դեռ: Երազատեսութիւնը ընդհանուր բոլորի համար է: Հոգի յիշողութեան մէջ մնացած են առօրեայ զբաղմունքներու հետքեր, երբեմն քունի վիճակը կը հարաբերի մարմնի համապատասխան դիրքի հետ․ օրինակ՝ ծարաւ մարդուն կը թուի, թէ ան աղբիւրներու մօտ է, պատանին կ'երազէ իր կրքերուն համապատասխան: Երազները որոշ մարդկանց մօտ նաեւ նորմերու հիման վրայ կառուցուած են․ որոշ անուրջներ մարդկանց մօտ համարձակ են, որոշները՝ վախկոտ մարդկանց մօտ, որոշները՝ իրենց չզսպող մարդկանց մօտ, միւսները՝ բարոյական մարդկանց մօտ եւ այլն: Եւ այսպիսի անուրջներ հոգի մէջ ձեւաւորուած է ոչ թէ միտքը, այլ անբանական կազմաւորում․ այն, ինչի մասին հոգին ընտելացած է մտածել արթուն ժամանակ, անոր պատկերները ան կը ձեւաւորէ երազներու մէջ:

Անցած են դեպքեր, երբ խելքը կը հետեւէր բնական ձգտումներուն՝ դառնալով ծառայող, երբեմն անոր կը կառավարէր մարմնական գոյացութիւնը․ քաղցի զգացում, կամ այլ պահանջմունքի, հաճոյքի ցանկութիւն, եւ այս ժամանակ խելքը անոր կը տրամադրէ միջոցներ հաճոյքի բաւարարման համար: Իսկական հոգին միակն է, խելացի, անառարկայական, զգայութիւններու միջոցով միացուած մարմնական գոյութեան հետ․ հնարաւոր չեն զգայութիւններ՝ առանց առարկայական գոյացութեան, եւ մտաւոր գործունէութեան: Խելքը չի կայանէր մարդու առանձին մասերու մէջ, այն հաւասարաչափ է իւրաքանչիւր մասի մէջ՝ չգտնվելով անոնցմէ դուրս կամ անոնց ներսին մէջ:

Հոգի մէջ ներառուած են բնական որոշակի նշաններ, որոնց շնորհիւ անոնց մէջ տարբերակուած է որոշակի «սեփականութիւն»: Անհասկնալի կ'ըլլար, եթէ մենք բնութիւնէն չունենայինք մեր մէջ ինչ-որ անընդհատ բան: Արդիւնքի մէջ վերջինս մնացած է անփոփոխ, իսկ մնացածը կը փոփոխէին[3]:

Ազդեցութիւնը Հայ եկեղեցի վրայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նիւսացին եղած է Հայ եկեղեցի սիրուած եւ ընդունուած հայրապետներէն: Անոր գործերու զգալի մասը հայերէն թարգմանուած է V-VIII դդ. («Առ այնոսիկ որոնք կ'ըսեն, եթէ մեծ է Հայր քան զՈրդի», «Մեկնութիւն Ժողովողի», «Խաւսք յինն երանութիւնսն», «Ի Հայր մեր որ յերկինսն», «Տեսութիւն ի մարդոյն կազմութիւնն», «Յաղագս կուսութեան», «Յաղագս Երգոյ երգոցս», «Բան խոստոուանութեան հաւատոյ» եւ այլ աշխատութիւնները)՝ լայն ճանաչում գտնելով եւ լայնօրէն օգտագործուելով միջնադարեան հայ վարդապետանոցներու մէջ[4]:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Գրիգոր Նիւսացի, Մեկնութիւն Ժողովողի, Էջմիածին, 2007, էջ 6
  2. «Քրիստոնեայ Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002, էջ 244:
  3. Григорий Нисский, свт. Об устроении человека
  4. «Քրիստոնեայ Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002, էջ 245:

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]