Գրիգոր Նազիանզացի

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search
Գրիգոր Նազիանզացի
յունարէն՝ Γρηγόριος Ναζιανζηνός
Gregor-Chora.jpg
Ծնած է 329
Ծննդավայր Arianzos
Վախճանած է 24 հունուար, 389
Վախճանի վայրը Arianzos, Ակսարայ, Kırıkkale Subregion, Central Anatolia Region (statistical), Թուրքիա
Քաղաքացիութիւն Բիւզանդական Կայսրութիւն
Կրօնք Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Գրքեր The Spirit and the Resurrection
Մասնագիտութիւն քահանայ, բանաստեղծ, հոգեւորական, epigrammatist, փիլիսոփայ եւ աստուածաբան
Ամուսին չկա
Ծնողներ հայր՝ Gregory of Nazianzus the Elder, մայր՝ Nonna of Nazianzus
Զբաղեցրած պաշտոններ Կոստանդնուպոլսի պատրիարք և Եպիսկոպոս

Գրիգոր Նազիանզացի (յունարէն՝ Γρηγόριος Ναζιανζηνός, ծանօթ է նաեւ որպէս Գրիգոր Աստուածաբան, 329, Նազիանզ - 389, Նազիանզ), քրիստոնիայ աստուածաբան, Եկեղեցւոյ հայրերէն մէկը, Բարսեղ Կեսարացիի ընկերն ու գործակիցը։ Ընդհանրական եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ սուրբ։ Բարսեղ Կեսարացիի եւ Գրիգոր Նիւսացիի հետ «երեք մեծ կապադովկիացիներու» եռեակը կը կազմէ։ Համառ պայքար մղած է արիոսականներու դէմ։ Հարուստ գրական ժառանգութիւն ձգած է, որուն մեծ մասը հայերէնի թարգմանուած է V-VIII դարերու ընթացքին։

Գրուածքները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրած է 45 ճառ, 237 նամակ, բազմաթիւ պոէմներ եւ բանաստեղծութիւններ։ Ճառերու մեծ մասը հակաճառական, դաւանաբանական բնոյթի է, 5-ը՝ ներբողական, 9-ը՝ տօնախօսական։ Աւելի նշանաւոր են անոր աստուածաբանական հինգ ճառերը, որոնք արտասանած է աղանդաւորներու դէմ Կ. Պոլսոյ 380-ին։ Այդ ճառերուն համար Գրիգոր Նազիանզացին կոչած են «Աստուածաբան»։ Առաջին ճառը, ըստ էութեան, Աստուծոյ եւ Սուրբ Երրորդութեան վերաբերեալ վարդապետութեան ներածութիւնն է։ Երկրորդ անգամ կը խօսի Աստուծոյ գոյութեան եւ բնութեան, անոր ստորոգելիներու մասին։ Երրորդ ճառը կը բացատրուի Երրորդութեան երեք ասուածային անձերու միութիւնը եւ Լոգոսի (Բանի) աստուածութիւնն ու համագոյութիւնը Հայր Աստուծոյ հետ։ Չորրորդ ճառը հակաճառութիւնն ու հերքումն է արիոսականութեան, հինգերորդը նուիրուած է Սուրբ Հոգիի աստուածութեան պաշտպանութեանը՝ ընդդէմ Մակեդոնի հոգեմարտ վարդապետութեան։ Գրիգոր Նազիանզացին պատուիրած է չքննել Որդիի ծննդեան եւ Սուրբ Հոգւոյ բխման խորհուրդը, քանզի անոնք վեր են մարդկային կարողութենէն։ «Հերոնի մասին» ճառին մէջ սորվեցուցած է եռանձնեայ Աստուածութեանը չվերագրել 3 սկիզբ, որպէսզի որեւէ հեթանոսական կամ բազմաստուածութեան գաղափար տեղ չգտնէ ուղղափառ դաւանութեան մէջ։

Գրիգոր Նազիանզացիի ներբողական եւ վարքագրական բնոյթի քանի մը ճառեր ունին պաշտամունքային-տօնական քարոզներում նկարագիր եւ նուիրուած են Սուրբ Ծննդեան, Աստուածայայտնութեան, Նոր կիրակիի եւ Հոգեգալստեան օրերուն։ Հատկանշական են անոր «Յաւուր պատշաճ»-ի արտասանած ճառերը, որոնցմէ ամենանշանաւորը «Փախուստի ջատագովութիւն» կամ հայկ. մատենագրութեան մէջ յայտնի «Փախուստ ի Պոնտոս» ճառն է։ Այն նուիրուած է քահանայական կոչման վեհութեանը եւ լրջութեանը, պատասխանատուութեան խոր գիտակցութեան կոչ է հոգեւոր պաշտօն ստանձնողներուն։ Գրիգոր Նազիանզացիի չափածոյ գրուածքները (բանաստեղծութիւններ, պոէմներ) լեցուն են աստուածապաշտութեամբ լուսաւորուած ճշմարիտ բնական ձգտումով, փիլ. խոր մտքերով։ Անոր դաւանաբանական չափածոյ երկերը նուիրուած են Ս. Երրորդութեան, Արարչագործութեան բացատրութեան, աստուածային նախախնամութեան, մարդու ստեղծմանն ու անկմանը, Մարդեղութեան խորհուրդին, Յիսուս Քրիստոսի հրաշագործութիւններուն ու առակներուն, Աստուածաշունչի կանոնական գիրքերուն։ Պոէմներու մեծ մասը պատմական եւ ինքնակենսագրական բնոյթի ստեղծագործութիւններ են։

Գրիգոր Նազիանզացիի աստուածաբանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրիգոր Նազիանզացիի աստուածաբանութիւնը կը բնորոշուի երեք հիմն. հատկանիշներով.

  1. երրորդաբանական ուսմունքի բանաձեւով՝ Աստուած մէկ է՝ ըստ էութեան եւ երեք՝ ըստ դէմքերու։ Սուրբ Երրորդութեան դէմքերու միասնութիւնը կ՛արտայայտուի՝ մէկ Աստուածութիւն, մէկ էութիւն, մէկ բնութիւն, իսկ դէմքերու երրորդութիւնը՝ երեք դէմք, երեք անձնաւորութիւն, իւրաքանչիւր դէմքի առանձնայատկութիւնը՝ անծնունդութիւն, ծնուածութիւն, բխուածութիւն եզրերով։ Գրիգոր Նազիանզացիի՝ Սուրբ Հոգիի վերաբերեալ ուսմունքն առաւել աւարտուն է, քան Բարսեղ Կեսարացունը։ Եթէ վերջինս Սուրբ Հոգին Աստուած կ՛անուանուի ոչ ուղղակիօրէն, ապա Գրիգոր Նազիանզացին կը զարգացնէ եկեղեցւոյ մէջ Սուրբ Հոգիի՝ որպէս Աստուածութեան շարունակվողյայտնութեան մասին ուսմունքը։ Ըստ Բարսեղ Կեսարացիի, Սուրբ Հոգւոյ դիմային առանձնայատկութիւնը անոր սրբութիւնն է (Նիկիական դաւանանքի համաձայն, սրբութիւն ունին Աստուածութեան երեք դէմքերն ալ), ըստ Գրիգոր Նազիանզացիի՝ բխվածութիւնը։
  2. Ըստ Գրիգոր Նազիանզացիի՝ Յիսուս Քրիստոսի մարդկային բնութիւնը կազմուած է ոչ միայն մարմնէն եւ հոգիէն, ինչպէս կը պնդէր Ապողինարիոս Լաոդիկեցին, այլեւ՝ միտքէն։ Միայն անմարմին մտքի միջոցով Բանը կրնար միաւորուիլ մարդու մարմնին ու հոգին։ Փրկութիւնը կը կատարուի մարդու բնութեան աստուածացմամբ, որ տեղի կ՛ունենայ Աստուածութեան հետ միաւորման շնորհիւ։ Չնայած Յիսուս Քրիստոսի մէջ Աստուածութեան եւ մարդու բնութեան միաւորման, Աստուածամարդու անձը միասնական եւ անբաժանելի է։
  3. Ինչպէս կապադովկեան միւս հայրերը (Բարսեղ Կեսարացի, Գրիգոր Նիւսացի), Գրիգոր Նազիանզացին նոյնպէս Որոգինեսի աստուածաբանութեան ազդեցութիւնը կը կրէ։ Երեք մեծ կապադովկիացի հայրապետները շարունակողներն են Աթանաս Ալեքսանդրացիի աստուածաբանութեան։ Անոնց հաստատած աստուածաբանական բանաձեւերը, հասկացութիւնները (հատկապէս Ս. Երրորդութեան ուղղափառ ըմբռնման հարցին մէջ) մեծ նշանակութիւն ունեցած է հետագայ դարերու աստուածաբանական, քրիստոսաբանական մտքի զարգացման համար։

Գրիգոր Նազիանզացին եւ Հայոց եկեղեցին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրիգոր Նազիանզացիի մատենագրական վաստակի մէկ մասը (նաեւ անոր նշանաւոր «Պատարագամատոյցը») հայերէնի թարգմանուած է V դ.։ Յայտնի են «Քրիստոս ծնեալ» (12 ճառ), «Յաղթեցայ» (8 ճառ), «Առ որս» (15 ճառ), «Որք Եգիպտոսէն են» (11 ճառ) ճառաշարերը։ Միջնադարեան Հայաստանի մէջ Գրիգոր Նազիանզացիի երկերու տեսական աւելի օգտաշատ հատուածներ խմբագրուած եւ օգտագործուած են որպէս ասուածաբանական բարձրագոյն ուսումնական ձեռնարկներ («Առ որս» ճառաշարը, «Հարցումն Բարսեղի եւ սուրբ Գրիգորի Աստուածաբանին» եւն), գրուած լուծմունքներ։ Անոր աշխատութիւններու աստուածաբանական հայեցակէտէն աւելի կարեւոր հատուածներ վկայաբեուած են հայ դաւանաբանական մատենագրութեան մէջ։ Գրիգոր Նազիանզացիի գործերէն հայերէն թարգմանութեամբ (մէկ ճառ) առաջին անգամ տպագրուած է «Գիրք եւ ճառ հոգեշահ» ժողովածուին մէջ (1722), ճառերէն բազմաթիւ հատուածներ վկայակոչուած են «Կնիք հաւատոյ» ժողովածուին մէջ, Տիմոթէոս Կուզի «Հակաճառութիւն» (1908) երկին մէջ, Անանիա Սանահնեցիի, Վարդան Այգեկցիի երկերուն եւ այլ երկերում մէջ։

Հայ եկեղեցին ս. Գրիգոր Նազիանզացիի յիշատակը կը տօնէ տարին 2 անգամ՝ Սուրբ Ծննդեան երրորդ կիրակիին նախորդող շաբաթ օրը եւ հոկտեմբերի վերջին շաμաթ օրը՝ «երկոտասան վարդապետաց» հետ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Զարբհանալեան Գ., Մատենադարան հայկական թարգմանութեանց նախնեաց, Վնտ., 1889, էջ 374–378։
  • Մուրադեան Կ., Գրիգոր Նազիանզացին հայ մատենագրութեան մէջ, Ե., 1983։
  • Վարդան Այգեկցի, Գիրք հաստատութեան եւ Արմատ հաւատոյ, Ե., 1998, էջ 37–39։
  • Քյոսէեան Հ., Անանիա Սանահնեցի, Ս. Էջմիածին, 2000, էջ 193, 272, 367, 369, 370։
  • Migne J. P., PG, t. 35–38, P., 1857–66;
  • Quasten J., Patrology, v. 3, Utrecht, 1966;
  • Geerard M., Clavis Patrum Graecorum, v. 2, Brռpols Turnhout, 1974, p. 179–209.

Կաղապար:ՔՀՀ