Գրիգոր Նազիանզացի

Jump to navigation Jump to search
Գրիգոր Նազիանզացի
Gregor-Chora (cropped).jpg
Ժամանակաշրջան Հռոմէական Կայսրութիւն
Ծնունդ 329[1][2] կամ 330[3]
Ծննդավայր Արիանզա, Աքսարայի մարզ, Թուրքիա կամ Նազիանզ, Թուրքիա
Վախճան 25 Յունուար 389 կամ 390[3]
Վախճան վայր Արիանզա, Աքսարայի մարզ, Թուրքիա
Թաղման վայր Կոստանդնուպոլիս
Եկեղեցի Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի[4] եւ ուղղափառություն?
Սրբացուած կարգ սրբազան?
Յիշատակութեան օր 2 Յունուար[5] եւ 25 Յունուար
Աշխատանք բանաստեղծ, էպիգրամաների հեղինակ, փիլիսոփայ, աստուածաբան, Կաթոլիկ քահանայ
Պաշտօն Կոստանդնուպոլսի պատրիարք?, Կաթոլիկ եպիսկոպոս[4] եւ Թեմի առաջնորդ
Ապրելաձեւ միստիցիզմ?
Երկիր Հին Հռոմ
Կրթութիւն Պղատոնական Ակադեմիա
Ուսուցիչ Himerius?, Բարսեղ Կեսարացի, Amphilochius of Iconium? եւ Պարույր Հայկազն?
Ստեղծագործութիւն The Spirit and the Resurrection?
Մայր Nonna of Nazianzus?[6][7]
Հայր Gregory of Nazianzus the Elder?
Քոյր/եղբայր Caesarius of Nazianzus? եւ Gorgonia?


Գրիգոր Նազիանզացի (յուն․՝ Γρηγόριος Ναζιανζηνός, ծանօթ է նաեւ որպէս Գրիգոր Աստուածաբան, 329[1][2] կամ 330[3], Արիանզա, Աքսարայի մարզ, Թուրքիա
Նազիանզ, Թուրքիա - 25 Յունուար 389 կամ 390[3], Արիանզա, Աքսարայի մարզ, Թուրքիա), քրիստոնիայ աստուածաբան, Եկեղեցւոյ հայրերէն մէկը, Բարսեղ Կեսարացիի ընկերն ու գործակիցը։ Ընդհանրական եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ սուրբ։ Բարսեղ Կեսարացիի եւ Գրիգոր Նիւսացիի հետ «երեք մեծ կապադովկիացիներու» եռեակը կը կազմէ։ Համառ պայքար մղած է արիոսականներու դէմ։ Հարուստ գրական ժառանգութիւն ձգած է, որուն մեծ մասը հայերէնի թարգմանուած է V-VIII դարերու ընթացքին։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծնած է Կապադովկիոյ Նազիանզ գիւղաքաղաքին մօտակայքը գտնուող Արիանզա գիւղին մէջ: Մանուկ Գրիգորը շատ ուսումնասէր եղած է: Ուսում ստացած է Կեսարիոյ, Պաղետինի, Աղեքսանդրիոյ եւ Աթէնքի մէջ: Աթէնքի մէջ յատկապէս հմտացած է Աստուածաշունչին մէջ, ինչպէս նաեւ փիլիսոփայութիւն եւ հռետորական արուեստ սորված է Սուրբ Բարսեղ Կեսարացիին հետ, որու հետ մտերիմ ընկեր ու գործակից եղած է:

Ուսում ստանալէն ետք վերադարձած է Նազիանզ եւ ուխտած է միայնակ ապրիլ ու նուիրուիլ Աստուածաշունչի ընթերցանութեան եւ առաքինի կեանք ապրելու:

Ժամանակ մը ետք Պոնտոս անցած է եւ ճգնութեամբ ապրած, սակայն իմանալով իր հօր՝ Գրիգոր Եպիսկոպոսին ունեցած դժուարութիւններուն մասին արիոսականութեան դէմ պայքարին մէջ, վերադարձած է իր հօր մօտ օգնելու համար անոր, եւ յամառ պայքար մղած է անոնց դէմ:

361-ին իր հայրը զինք քահանայ ձեռնադրած է: 372-ին, Սուրբ Բարսեղ Կեսարացին զինք եպիսկոպոս օծած է եւ նշանակուած է Սասիմա քաղաքի մէջ ծառայութեան:

381-ին, Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական երկրորդ ժողովի առաջին նիստին ժամանակ, ան Կոստանդնուպոլսոյ Պատրիարք ընտրուած է եւ տասներկու տարի վարած է այդ պաշտօնը[8]:

Գրուածքները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրած է 45 ճառ, 237 նամակ, բազմաթիւ պոէմներ եւ բանաստեղծութիւններ։ Ճառերու մեծ մասը հակաճառական, դաւանաբանական բնոյթի է, 5-ը՝ ներբողական, 9-ը՝ տօնախօսական։ Աւելի նշանաւոր են անոր աստուածաբանական հինգ ճառերը, որոնք արտասանած է աղանդաւորներու դէմ Կ. Պոլսոյ 380-ին։ Այդ ճառերուն համար Գրիգոր Նազիանզացին կոչած են «Աստուածաբան»։ Առաջին ճառը, ըստ էութեան, Աստուծոյ եւ Սուրբ Երրորդութեան վերաբերեալ վարդապետութեան ներածութիւնն է։ Երկրորդ անգամ կը խօսի Աստուծոյ գոյութեան եւ բնութեան, անոր ստորոգելիներու մասին։ Երրորդ ճառը կը բացատրուի Երրորդութեան երեք ասուածային անձերու միութիւնը եւ Լոգոսի (Բանի) աստուածութիւնն ու համագոյութիւնը Հայր Աստուծոյ հետ։ Չորրորդ ճառը հակաճառութիւնն ու հերքումն է արիոսականութեան, հինգերորդը նուիրուած է Սուրբ Հոգիի աստուածութեան պաշտպանութեանը՝ ընդդէմ Մակեդոնի հոգեմարտ վարդապետութեան։ Գրիգոր Նազիանզացին պատուիրած է չքննել Որդիի ծննդեան եւ Սուրբ Հոգւոյ բխման խորհուրդը, քանզի անոնք վեր են մարդկային կարողութենէն։ «Հերոնի մասին» ճառին մէջ սորվեցուցած է եռանձնեայ Աստուածութեանը չվերագրել 3 սկիզբ, որպէսզի որեւէ հեթանոսական կամ բազմաստուածութեան գաղափար տեղ չգտնէ ուղղափառ դաւանութեան մէջ։

Գրիգոր Նազիանզացիի ներբողական եւ վարքագրական բնոյթի քանի մը ճառեր ունին պաշտամունքային-տօնական քարոզներում նկարագիր եւ նուիրուած են Սուրբ Ծննդեան, Աստուածայայտնութեան, Նոր կիրակիի եւ Հոգեգալստեան օրերուն։ Հատկանշական են անոր «Յաւուր պատշաճ»-ի արտասանած ճառերը, որոնցմէ ամենանշանաւորը «Փախուստի ջատագովութիւն» կամ հայկ. մատենագրութեան մէջ յայտնի «Փախուստ ի Պոնտոս» ճառն է։ Այն նուիրուած է քահանայական կոչման վեհութեանը եւ լրջութեանը, պատասխանատուութեան խոր գիտակցութեան կոչ է հոգեւոր պաշտօն ստանձնողներուն։ Գրիգոր Նազիանզացիի չափածոյ գրուածքները (բանաստեղծութիւններ, պոէմներ) լեցուն են աստուածապաշտութեամբ լուսաւորուած ճշմարիտ բնական ձգտումով, փիլ. խոր մտքերով։ Անոր դաւանաբանական չափածոյ երկերը նուիրուած են Ս. Երրորդութեան, Արարչագործութեան բացատրութեան, աստուածային նախախնամութեան, մարդու ստեղծմանն ու անկմանը, Մարդեղութեան խորհուրդին, Յիսուս Քրիստոսի հրաշագործութիւններուն ու առակներուն, Աստուածաշունչի կանոնական գիրքերուն։ Պոէմներու մեծ մասը պատմական եւ ինքնակենսագրական բնոյթի ստեղծագործութիւններ են։

Գրիգոր Նազիանզացիի աստուածաբանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրիգոր Նազիանզացիի աստուածաբանութիւնը կը բնորոշուի երեք հիմն. հատկանիշներով.

  1. երրորդաբանական ուսմունքի բանաձեւով՝ Աստուած մէկ է՝ ըստ էութեան եւ երեք՝ ըստ դէմքերու։ Սուրբ Երրորդութեան դէմքերու միասնութիւնը կ՛արտայայտուի՝ մէկ Աստուածութիւն, մէկ էութիւն, մէկ բնութիւն, իսկ դէմքերու երրորդութիւնը՝ երեք դէմք, երեք անձնաւորութիւն, իւրաքանչիւր դէմքի առանձնայատկութիւնը՝ անծնունդութիւն, ծնուածութիւն, բխուածութիւն եզրերով։ Գրիգոր Նազիանզացիի՝ Սուրբ Հոգիի վերաբերեալ ուսմունքն առաւել աւարտուն է, քան Բարսեղ Կեսարացունը։ Եթէ վերջինս Սուրբ Հոգին Աստուած կ՛անուանուի ոչ ուղղակիօրէն, ապա Գրիգոր Նազիանզացին կը զարգացնէ եկեղեցւոյ մէջ Սուրբ Հոգիի՝ որպէս Աստուածութեան շարունակվողյայտնութեան մասին ուսմունքը։ Ըստ Բարսեղ Կեսարացիի, Սուրբ Հոգւոյ դիմային առանձնայատկութիւնը անոր սրբութիւնն է (Նիկիական դաւանանքի համաձայն, սրբութիւն ունին Աստուածութեան երեք դէմքերն ալ), ըստ Գրիգոր Նազիանզացիի՝ բխվածութիւնը։
  2. Ըստ Գրիգոր Նազիանզացիի՝ Յիսուս Քրիստոսի մարդկային բնութիւնը կազմուած է ոչ միայն մարմնէն եւ հոգիէն, ինչպէս կը պնդէր Ապողինարիոս Լաոդիկեցին, այլեւ՝ միտքէն։ Միայն անմարմին մտքի միջոցով Բանը կրնար միաւորուիլ մարդու մարմնին ու հոգին։ Փրկութիւնը կը կատարուի մարդու բնութեան աստուածացմամբ, որ տեղի կ՛ունենայ Աստուածութեան հետ միաւորման շնորհիւ։ Չնայած Յիսուս Քրիստոսի մէջ Աստուածութեան եւ մարդու բնութեան միաւորման, Աստուածամարդու անձը միասնական եւ անբաժանելի է։
  3. Ինչպէս կապադովկեան միւս հայրերը (Բարսեղ Կեսարացի, Գրիգոր Նիւսացի), Գրիգոր Նազիանզացին նոյնպէս Որոգինեսի աստուածաբանութեան ազդեցութիւնը կը կրէ։ Երեք մեծ կապադովկիացի հայրապետները շարունակողներն են Աթանաս Ալեքսանդրացիի աստուածաբանութեան։ Անոնց հաստատած աստուածաբանական բանաձեւերը, հասկացութիւնները (հատկապէս Ս. Երրորդութեան ուղղափառ ըմբռնման հարցին մէջ) մեծ նշանակութիւն ունեցած է հետագայ դարերու աստուածաբանական, քրիստոսաբանական մտքի զարգացման համար։

Գրիգոր Նազիանզացին եւ Հայոց եկեղեցին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրիգոր Նազիանզացիի մատենագրական վաստակի մէկ մասը (նաեւ անոր նշանաւոր «Պատարագամատոյցը») հայերէնի թարգմանուած է V դ.։ Յայտնի են «Քրիստոս ծնեալ» (12 ճառ), «Յաղթեցայ» (8 ճառ), «Առ որս» (15 ճառ), «Որք Եգիպտոսէն են» (11 ճառ) ճառաշարերը։ Միջնադարեան Հայաստանի մէջ Գրիգոր Նազիանզացիի երկերու տեսական աւելի օգտաշատ հատուածներ խմբագրուած եւ օգտագործուած են որպէս ասուածաբանական բարձրագոյն ուսումնական ձեռնարկներ («Առ որս» ճառաշարը, «Հարցումն Բարսեղի եւ սուրբ Գրիգորի Աստուածաբանին» եւն), գրուած լուծմունքներ։ Անոր աշխատութիւններու աստուածաբանական հայեցակէտէն աւելի կարեւոր հատուածներ վկայաբեուած են հայ դաւանաբանական մատենագրութեան մէջ։ Գրիգոր Նազիանզացիի գործերէն հայերէն թարգմանութեամբ (մէկ ճառ) առաջին անգամ տպագրուած է «Գիրք եւ ճառ հոգեշահ» ժողովածուին մէջ (1722), ճառերէն բազմաթիւ հատուածներ վկայակոչուած են «Կնիք հաւատոյ» ժողովածուին մէջ, Տիմոթէոս Կուզի «Հակաճառութիւն» (1908) երկին մէջ, Անանիա Սանահնեցիի, Վարդան Այգեկցիի երկերուն եւ այլ երկերում մէջ։

Հայ եկեղեցին ս. Գրիգոր Նազիանզացիի յիշատակը կը տօնէ տարին 2 անգամ՝ Սուրբ Ծննդեան երրորդ կիրակիին նախորդող շաբաթ օրը եւ հոկտեմբերի վերջին շաμաթ օրը՝ «երկոտասան վարդապետաց» հետ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 (unspecified title)
  2. 2,0 2,1 hymnary.orgԿալվինի հոգևոր ճեմարան, Christian Classics Ethereal Library.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 (unspecified title)
  4. 4,0 4,1 Catholic-Hierarchy.orgUSA: 1990.
  5. Calendarium Romanum: Ex decreto Sacrosancti Œcumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum. Editio typicaCivitas Vaticana: 1969. — է. 23.
  6. Нонна // Нарушевич — Ньютон — 1916. — Т. 28. — С. 826.
  7. Нонна // Энциклопедический словарьСПб.: Брокгауз — Ефрон, 1897. — Т. XXI. — С. 333.
  8. «ժամանակ»։ www.jamanak.com։ արտագրուած է՝ 2022-02-03 

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Զարբհանալեան Գ., Մատենադարան հայկական թարգմանութեանց նախնեաց, Վնտ., 1889, էջ 374–378։
  • Մուրադեան Կ., Գրիգոր Նազիանզացին հայ մատենագրութեան մէջ, Ե., 1983։
  • Վարդան Այգեկցի, Գիրք հաստատութեան եւ Արմատ հաւատոյ, Ե., 1998, էջ 37–39։
  • Քյոսէեան Հ., Անանիա Սանահնեցի, Ս. Էջմիածին, 2000, էջ 193, 272, 367, 369, 370։
  • Migne J. P., PG, t. 35–38, P., 1857–66;
  • Quasten J., Patrology, v. 3, Utrecht, 1966;
  • Geerard M., Clavis Patrum Graecorum, v. 2, Brռpols Turnhout, 1974, p. 179–209.
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է « Քրիստոնեա Հայաստան» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png