Վազգէն Շուշանեան

Jump to navigation Jump to search
Վազգէն Շուշանեան
Vasken Chouchanian portrait.jpg
Ծննդեան անուն արեւմտ.՝ Օննիկ Շուշանեան
Ծնած է 9 Փետրուար 1903(1903-02-09)
Ծննդավայր Թեքիրդաղ, Թուրքիա
Վախճանած է 2 Յունիս 1941(1941-06-02) (38 տարեկանում)
Վախճանի վայրը Փարիզ, Ֆրանսա
Քաղաքացիութիւն Ottoman flag.svg Օսմանեան Կայսրութիւն
Ազգութիւն հայ
Կրթութիւն Սորբոն
Մասնագիտութիւն գրագէտ, բանաստեղծ և հասարակական գործիչ
Կուսակցութիուն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն

Վազգէն Շուշանեան (9 Փետրուար 1903(1903-02-09), Թեքիրդաղ2 Յունիս 1941(1941-06-02), Փարիզ), ֆրանսահայ գրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծնած է Արեւելեան Թրակիոյ Ռոտոսթօ՝ Եւրոպական Թուրքիոյ երբեմնի հայահոծ քաղաքին մէջ։ 1915-ի Եղեռնին կը կորսնցնէ ընտանիքի բոլոր անդամները ու կը մնայ որբ։ Կ'ապաստանի Հալէպ, իսկ 1919-ին, զինադադարէն ետք, կ'անցնի Պոլիս եւ կը յաճախէ Արմաշի երկրագործական վարժարանը։ 1920-ին, երբ վարժարանը կը փոխադրուի Հայաստան, ինք եւս կը մեկնի հայրենիք։ Երեւան ու շրջանները որոշ ժամանակ ապրելէ ետք, դէպքերու վերիվայրումին հետ կ'անցնի Թիֆլիս, Պաթում ու աւելի հեռու։

Հանրապետութեան անկումէն ետք կը վերադառնայ Պոլիս, ուրկէ նոյն տարին իսկ կ'անցնի Ֆրանսա, իբրեւ հասարակ բանուոր աշխատելու համար Ռընոյի եւ ապա Մոնրուժի գործարաններուն մէջ։

1922-ին, վերջնականօրէն կը ձգէ Պոլիսը՝ փոխադրուելով Ֆրանսա։ Կ'աւարտէ Մարսիլիոյ երկրագործական վարժարանը (1926, երկրագործական բարձրագոյն վարժարան), ապա գործի բերումով կայք կը հաստատէ Ֆրանսայի զանազան շրջաններուն մէջ. յատկապէս Փարիզի մէջ։

Թոքատապի անակնկալ սաստկացումը, 2 Յունիս 1941-ին, մահացու կ'ըլլայ Վազգէն Շուշանեանին համար: Մահուան յաջորդող հինգ տարիներուն Շուշանեան թաղուած է Փարիզի արուարձաններէն՝ Պանիէօ (Cimetière parisien de Bagneux) գերեզմանատան մէջ: Սակայն հինգ տարուան ժամկէտը լրանալէ ետք, պայմանագիրը չի նորոգուիր եւ Շուշանեանի աճիւնը կը թաղուի անյայտ հաւաքական գերեզմանի մը մէջ: Պանիէօ գերեզմանատան մատեաններու ցանկին մէջ տակաւին նշուած է Շուշանեանի թաղման առաջին վայրը: Վաղահաս մահուան պատճառով, իր գործերուն մէկ մասը կը մնայ մամլոյ մէջ ցրուած, որոշ գործեր ալ՝ մասամբ կամ լրիւ անտիպ։

Գրական վաստակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայ ազգային-ազատագրական շարժման գաղափարական աւանդին օտար ափերու վրայ վերաշխուժացման այդ դժուարին շրջանին, Շուշանեան հրապարակագիրը ի յայտ կու գայ իր ամբողջ խորութեամբ եւ քննադատական տարերքով։ Հայ ժողովուրդի անմահ մեծերու համաստեղութեան մէջ իր արժանի տեղը կը նուաճէ իբրեւ տաղանդաւոր այն արձակագիրն ու հրապարակագիրը, որ կը մարմնաւորէ մեր ժամանակներու Առաջին Սփիւռքահայու կերպարը` ամբողջական հայու հաւատարմութեամբ, թէ՛ իր հասարակական կեանքով եւ թէ, մանաւա՛նդ, իր գրական վաստակով:Շուշանեան եւ Շահան Շահնուր կը մնան Փարիզի տղոց ամէնէն աչքառու ու ամէնէն իրաւ մտաւորականները միանգամայն: Անոնց գծած ճանապարհը սփիւռքեան գրականութեան նոր արահետ մը կը բանայ:

Գրած է ու մամուլի մէջ հրատարակած պատանի տարիքէն, հանդէս եկած է նախ՝ բանաստեղծութիւններով, ապա՝ գրեթէ միայն արձակով։ 1925-ին լոյս տեսած է իր առաջին վէպը, որուն յաջորդած են, մեծ մասամբ մամուլի մէջ ու երբեմն միայն առանձին հատորով, ուրիշ արձակ գործեր՝ վէպ ու վիպակ, քնարական-ինքնակենսագրական կամ խորհրդածական-տպաւորապաշտ էջեր, որոնք յաճախ տէր են գեղարուեստական-գաղափարական անվիճելի գեղեցկութեան ու թափի։

«ՄԵՆՔ» պարբերաթերթի կողքը

1931-ին Փարիզի մէջ կը ստեղծուի «ՄԵՆՔ» գրական պարբերաթերթը. Մեծ Եղեռնէն ետք որոշ արեւմտահայ գրողներ կը համախմբուին «ՄԵՆՔ»-ի շուրջ, որ արեւմտահայ գրականութեան շարունակութիւն մը կ՛ուզէր ապահովել, բայց նաեւ կոչ կ՚ուղղէր անցեալէն խզուելու։ Ասիկա շարժում մը պիտի հանդիսանար արեւմտահայ գրականութեան վերջին լայնածիր փորձը ժամանակակից գրողները համախմբելու միեւնոյն գաղափարախօսութեան մը տակ։ Պարբերաթերթի առաջին թիւը լոյս կը տեսնէ ապրիլ 20-ին, առաջին էջի վրայ մատուցելով յայտարարութիւն մը, որուն կը հետեւի տասնհինգ գրողներու ստորագրութիւնը՝ Նշան Պէշիկթաշլեան, Ղեւոնդ Մելոյեան, Հրաչ Սարգիսեան, Ռաֆայէլ Զարդարեան, Յարութիւն Ֆրէնկեան, Ոստանիկ, Գ. Գեղարքունի, Նիկողոս Սարաֆեան, Բիւզանդ Թօփալեան, Փայլակ Միքայէլեան, Արշամ Տատրեան, Զ. Մ. Որբունի, Շահան Շահնուր, Վազգէն Շուշանեան, Շաւարշ Նարդունի: «ՄԵՆՔ»-ի լոյս տեսած հինգ թիւերուն մէջ հանդէս կու գան երիտասարդ գրողները իրենց քննադատական յօդուածներով, կարծիքներով ու գրական ստեղծագործութիւններով[1]:

Շուշանեան յեղափոխականը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՀՅԴ Ֆրանսայի կազմակերպութեան աշխուժ գործիչներէն կը դառնայ ան, ուսանող տարիքին իսկ Կ. կոմիտէի անդամ կ'ընտրուի, 1925-ին կը միանայ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի խմբագրութեան, որ հրատարակութեան իր երկրորդ շրջանը կը սկսէր Փարիզի մէջ` Սիմոն Վրացեանի խմբագրապետութեամբ եւ Շաւարշ Միսաքեանի ու Վազգէն Շուշանեանի իբրեւ օգնական խմբագրի աշխատակցութեամբ: Յատկապէս ընկերվարական շարժման վերաշխուժացման զուգադիպած այդ ժամանակաշրջանին Շուշանեան կը ներկայացնէ «Դրօշակ»-ն ու Դաշնակցութիւնը Ընկերվար միջազգայնականին մօտ` դառնալով արժանաւոր յաջորդը Միքայէլ Վարանդեանի:

Որքան կը յառաջանայ ինքնահաստատման երեք ուղղութիւններուն` գրական ստեղծագործութեան, ընկերային¬գաղափարական հրապարակագրութեան եւ ՀՅԴ կազմակերպչական աշխուժ գործունէութեան ճակատներուն վրայ, այնքան խստապահանջ կը դառնայ Շուշանեան ե՛ւ իր անձէն, ե՛ւ իր մտաւորական ու կուսակցական շրջապատէն:

Հայրենի հողէն պոկուած արմատախիլ հայն ու ֆրանսական ազատութեան մէջ կազմաւորուած սփիւռքահայը եզակի դաշնադրութիւն մը կը յառաջացնեն Շուշանեանի մտածողութեան եւ ստեղծագործական տարերքին մէջ: Շուշանեան կը դառնայ նաեւ առաջին սփիւռքահայը, որ զոհ կ'երթայ խորհրդային իշխանութեանց շղթայազերծած հակադաշնակցական պայքարին, որ Դաշնակցութեան ներքին պառակտումը հրահրելով` հետամուտ էր տարագիր ողջ հայութիւնը համայնավարութեան ձեռքին արտասահմանեան խաղաթուղթի վերածելու սադրանքին… Իր կեանքի վերջին տարիներուն Շուշանեան լրիւ կը քաշուի ազգային-հասարակական աշխուժ գործունէութենէ: Ուսուցչական պաշտօն կը ստանձնէՖրանսայի կորսուած մէկ շրջանին մէջ, կ'ապրի ծայր աստիճան թշուառ պայմաններու տակ, բայց իր հոգւոյն խորը Արարատ ունեցող սփիւռքահայու հպարտութեամբ, կը շարունակէ ստեղծագործել: Կը գրէ մանաւանդ իր հռչակաւոր «Օրագիր»-ը, որ աւելի քան յիսուն տարի հոս ու հոն շրջագայելէ ետք լոյս կ'ընծայուի` սերունդներուն ժառանգ յանձնելու համար ամբողջական հայու եւ առաջին սփիւռքահայու եզակի կերպարին` մեծն Վազգէն Շուշանեանի ազգային-գաղափարական կտակը:

Գործերէն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Սիրոյ եւ Արկածի Տղաքը»
  • «Գարնանային»
  • «Մթին Պատանութիւն»
  • «Տենդեր»
  • «Ալեկոծ Տարիներ»
  • «Խառնիխուռն»
  • «Բանաստեղծն ու Կինը»
  • «Առաջին Սէրը»
  • «Մահուան Առագաստը»
  • «Ճերմակ Վարսենիկ»
  • «Դառն Հացը»
  • «Օրերը Գեղեցիկ Չեն»
  • «Օրագիր»
  • «Ներքին դաշտանկար»
  • «Քրոնիկոն քնարական»
  • «Մարդ մը, որ Արարատ չունի իր հոգւոյն խորը» (ուղղուած Շահան Շահնուրին)
  • «Հին երգի կտոր մըն էր...» (Մատենաշար «Մարտկոց» Թիւ 1)

Երկերի մատենագիտութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Մահուան առագաստը (վիպակներ), Պէյրութ, 1952, 303 էջ:
  • Գարնանային սիրոյ հեզ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 150 էջ:
  • Մթին պատանութիւն, Պէյրութ, 1956, 215 էջ:
  • Սիրոյ եւ արկածի տղաքը, Պէյրութ, 1957, 193 էջ:
  • Մահուան առագաստը, Պէյրութ, 1959, 128 էջ:
  • Ճերմակ Վարսենիկ, Պէյրութ, 1960, 200 էջ:
  • Երկիր հիշատակաց, Երեւան, 1966:
  • Բանաստեղծը եւ կինը, Պէյրութ, 1982, 207 էջ:
  • Երկու վիպակ. Ճերմակ Վարսենիկ: Մթին պատանություն, Երեւան, 1983, 336 էջ:
  • Ներքին դաշտանկար, Երեւան, 1995, 312 էջ:
  • Սիրոյ եւ արկածի տղաքը, Պէյրութ, 1996, 200 էջ:
  • Մարդ մը, որ Արարատ չունի իր հոգւոյ խորը, Պէյրութ, 1998, 176 էջ:
  • Յեղափոխութեան լոյսէ գօտին, Պէյրութ, 1998, 303 էջ:
  • Օրագիր, Երեւան, 1999:
  • Քրոնիկոն քնարական, Երեւան, 2000, 262 էջ:
  • Խառնիխուռն, Երեւան, 2001, 272 էջ:
  • Բանաստեղծը և կինը, Երեւան, 2005, 230 էջ:
  • Ընտրանի, Երեւան, 2010, 394 էջ:
  • Սիրոյ եւ արկածի տղաքը, Պէյրութ, 2012, 200 էջ:
  • Ալեկօծ տարիներ (1920–1932), Մոնթրեալ, 2014, 445 էջ:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 263:
  • Դար մը Գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Բ. հատոր, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ 1977, էջ 227-229:

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]