Ալաշկերտ

Jump to navigation Jump to search
Քաղաք
Ալաշկերտ
Zêdka (Eleşkirt), Agirî.jpg
Երկիր Flag of Turkey.svg Թուրքիա[1]
ԲԾՄ 1820 մետր
Կլիմայի տեսակ զով
Պաշտօնական լեզու թրքերէն, քրտերէն
Բնակչութիւն 11247 մարդ
Խտութիւն 25 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ Թուրքեր, քիւրտեր
Կրօնական կազմ Շիա (Իսլամ)
Տեղաբնականուն ալաշկերտցի
Ժամային գօտի UTC+03:00

Ալաշկերտ, քաղաք, կը գտնուի Արեւմտեան Հայաստանի Պայազիտի գաւառի Ալաշկերտի գաւառակին մէջ (այժմ՝ Թուրքիոյ Քարաքէօսէի վիլայէթ), Ալաշկերտի դաշտի հիւսիսային ծայրաշրջանին, Սուկաւէտ լեռնագագաթի ստորոտին, Արածանիի աջակողմեան վտակ Շառիան գետի վտակներէն մէկուն հովիտին մէջ։ Ծովու մակերեսէն բարձրութիւնն աւելի քան 1700 մ. է։ Բնակչութիւնը 34 180 մարդ (2018)։ Կլիման զով է, Շիրակի դաշտի կլիմային պէս։ Պատմական Այրարատ նահանգի Բագրեւանդ գաւառի կեդրոնը։ Տարբեր ժամանակներու կը յիշատակուի իբրեւ աւան, գիւղաքաղաք, բերդաքաղաք, քաղաք։

Անուանումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի որպէս Անաշտ կամ Ալաշա, ապագային յայտնի դարձած է Վաղարշակերտ, ապա՝ Ալաշկերտ անունով։ Արեւմտեան Հայաստանի հազարաւոր անուններուն նման Ալաշկերտի անունը եւս «թրքացուած» է։ Ժե. դարէն թուրքերը զայն կոչած են Թոփրաք քալէ (հողէ բերդ)։ Անոնք այդ անունը տուած են նաեւ ուրարտական ժամանակներէն ժառանգուած Վանի միջնաբերդին եւ Վաղարշաւան քաղաքին (որ ապագային կոչուած է Հասնակալա)։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալաշկերտը Հայաստանի հնագոյն բնակավայրերէն է։ Ան գոյութիւն ունի ուրարտական ժամանակներէն սկսեալ՝ Ք.Ա. 8-րդ դարէն։ Ըստ հայկական աղբիւրներու, Ալաշկերտը հիմնադրուած է (Ք.ա.) Բ. դարու վերջին Վաղարշ Ա. թագաւորին ձեռքով եւ անոր անունով ալ կոչուած է Վաղարշակերտ։ Համանուն շրջանին հետ միասին Վաղարշակերտ-Ալաշկերտը մինչեւ 439-ԻՆ կը պատկանէր Լուսաւորիչի տան կաթողիկոսներուն, որոնց վերջին ներկայացուցիչ Սահակ Պարթեւի մահէն ետք, անոնց պատկանող միւս տիրողներուն հետ միասին, Վաղարշակերտը նոյնպէս կ'անցնի Մամիկոնեաններուն ձեռքը։ Է. դարուն զայն կը գրաւեն արաբները։ ժ. դարու սկիզբը, Ալաշկերտ կը դիմադրէ երկիր ներխուժած արաբներուն եւ անոնց հետ դաշնակցած Գագիկ Արծրունիի զօրքերուն։ Յովհաննէս Դրասխանակերտցիի վկայութեամբ, հակառակորդը «բազում օրեր ամրոցին դէմ մարտեր մղելով ոչինչով կրցաւ վնասել անոր»։ Թ.- Ժա. դարերուն կը մտնէր Բագրատունեաց թագաւորութեան մէջ, Ժա.-Ժբ. դարերուն այստեղ կ'իշխէին սելճուք-թուրքերը, Ժգ. դարուն կը գրաւեն մոնկոլները, Ժդ.- Ժե. դարերուն կ'իյնայ թուրքմենական ցեղերու, իսկ ատկէ ետք՝ օսմանեան թուրքեր ու տիրապետութեան տակ։ Նոր ժամանակներուն, Ալաշկերտը ռուսերու կողմէն քանի մը անգամ (1828, 1877-1878, 1914) կ'ազատագրուի թրքական լուծէն, բայց շատ կարճատեւ ժամանակի ընթացքին դարձեալ կ'անցնի Թուրքիոյ տիրապետութեան տակ։

Ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններու հաղորդած տեղեկութիւններէն եւ հնագիտական նիւթերէն կը պարզուի, որ Ալաշկերտը (Ք.ա.) Ը.-Է. դարերուն եղած է բերդաքաղաք եւ ուրարտական կայազօրի տեղադրավայր։ Ալաշկերտը զգալի դեր խաղացած է նաեւ իբրեւ հոգեւոր կեդրոն, երբ Ներսէս Գ. Իշխանցի (Շինող) կաթողիկոսն Ալաշկերտին մէջ կառուցել կու տայ Կաթողիկէ Ս. Աստուածածին եկեղեցին, որ կը դառնայ Բագրեւանդի եւ Արշարունեաց միացեալ թեմի եպիսկոպոսական աթոռանիստը։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միջնադարուն Ալաշկերտը, միւս գիւղաքաղաքներուն նման ունեցած է մինչեւ 10.000 բնակիչ։ Ըստ յիշատակութիւններու, Ժը. դարու վերջերուն Ալաշկերտն ունեցած է 1300 տուն կամ 6500-7000 բնակիչ։ 1877-1878 թուականներուն ան ունէր 1869 բնակիչ, որու մօտաւորապէս կէսը հայեր էին, իսկ միւս կէսը՝ քիւրտեր ու թուրքեր[2]: 20-րդ դարու սկիզբին, անոր բնակչութեան թիւը շուրջ 2.000 մարդու կը հասնէր, իսկ 20-րդ դարու 60-ական թուականներուն՝ մօտ 4.000 մարդու, գրեթէ բացառապէս քիւրտեր ու թուրքեր։

Ալաշկերտի մէջ այժմ հայեր չկան։ Թուրք եւ քիւրտ կեղեքիչներու կողմէն գործադրուող հարստահարութեան պատճառով, հայերու մէկ մասը 1829-ին եւ 1878-ին գաղթած է եւ տեղաւորուած հիմնականին ներկայիս Մարտունիի եւ Հոկտեմբերեանի շրջաններուն մէջ։ Անոնց բնակած տարածքը կը կոչուի Նոր Պայազիտ։ Մնացած մասը բնաջնջուած եւ տեղահանուած է հայկական կոտորածներու տարիներուն (1890 - 1895, 1915

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բնակչութիւնը զբաղած է երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ, արհեստներով եւ առեւտուրով։ Արհեստներէն Ալաշկերտի մէջ յայտնի եղած են պղնձագործութիւնը, թիթեղագործութիւնը, դարբնութիւնը, կօշկակարութիւնը, կաւագործութիւնը, ներկարարութիւնը, համետագործութիւնը, զինագործութիւնը, դերձակութիւնը եւայլն։ Նոր ժամանակներուն հոսկէ կ'անցնէր Էրզրում-Մակու ճանապարհը։ Քաղաքը ունէր երեք շուկայ, ճաշարաններ, չորս գինետուն, սրճարաններ եւայլն։

Պատմամշակութային կոթողները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալաշկերտի հնութիւններէն եւ պատմական յուշարձաններէն են բերդը, եկեղեցիներու աւերակները, ուրարտական սեպագիր քանի մը արձանագրութիւններ։ Անոր բերդը, որ հիմնադրուած էր տակաւին ուրարտական ժամանակներուն, կը գտնուէր բուն քաղաքէն 2-2.5 քմ. հեռաւորութեան վրայ, Սուկաւէտ լեռնագագաթին մօտ, սրածայր լերան մը վրայ։ Աւանդութեան համաձայն, որպէսզի բերդին պարիսպը չքանդուի, անոր կառուցման ժամանակ, իբր թէ շարուածքին մէջը դրած են ողջ աղջիկ մը եւ երբ ապագային պարիսպը քանդուած է, իբրեւ թէ շատերը տեսած են աղջկան գլխուն տեղն ու պահպանուած մազերը։ Այդ բերդը մեծապէս տուժած էր 1828-ին ռուսական բանակի յառաջխաղացքի հետեւանքով եւ ապա յանկարծակի փլած էր։

Ժթ. դարու վերջը եւ Ի. դարու սկիզբը, տակաւին պահպանուած էին նաեւ Է. դարուն կառուցուած եւ քանի մը դար եպիսկոպոսանիստ դարձած գմբէթաւոր Ս. Աստուածածին եկեղեցին եւ Ս. Կիրակոս վանքի աւերակները։ Ալաշկերտը նոր ժամանակներուն ունէր նաեւ կիսաւեր փայտածածկ եկեղեցի մը, որ մի քանի անգամ քանդուած էր թրքական եւ քրտական խուժանին կողմէ, իսկ 1889-ին՝ հրդեհուած։ Քաղաքի Ս. Խան կոչուած աղբիւրին մօտ կար ընդարձակ հին հայկական գերեզմանոց մը, ուր պահպանուած էին նաեւ նոյնչափ կամ աւելի հին եկեղեցւոյ մը հիմնապատկերը։

Կրթութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալաշկերտի մէջ 1880-ական թուականներուն կը գործէր հայկական վարժարան մը, իսկ նոյն դարու վերջը եւ Ի. դարու սկիզբը այստեղ կային երկու հայկական եւ մէկ թրքական կրթարաններ։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. GEOnet Names Server — 2018.
  2. Ս.Հայկունի, Բագրեւանդ: Ջրաբախշ գաւառ, մասն Ա, Վաղարշապատ, 1894 թ. էջ 16 եւ 52