Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր արւմտ. Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ (ԱՄԷ) (Կաղապար:Լեզու ar ‎), պաշտօնապէս Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններ։ ԱՄԷ-ն կը գտնուի Հարաւ-արեւմտեան Ասիոյ մէջ՝ Արաբական թերակղզիին հարաւ-արեւելեան մասին մէջ։ ԱՄԷ-ն հարաւէն եւ արեւմուտքէն սահմանակից է Սէուտական Արաբիոյ, հարաւ-արեւելքէն եւ հիւսիս արեւելքէն Օմանի հետ։ ԱՄԷ-ի ափերը կ'ողողեն Օմանի եւ Պարսից ծոցերը։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

7-րդ դարուն փոքր շէյխութիւնները, որոնք տեղակայուած էին Պարսից ծոցի հարաւային եւ Օմանի ծոցի հիւսիս-արեւմտեան ափերուն, մտան Արաբական խալիֆայութեան կազմի մէջ, վերջիններս արդէն այս տարածքներուն մէջ տարածած էին իսլամը։ Այս ժամանակահատուածին ստեղծուեցան Տուպայ, Շարջա, Էլ-Ֆուժէյրա քաղաքները։ Արաբական խալիֆայութեան թուլացումէն ետք շէյխութիւնները ստացան աւելի շատ ինքնիշխանութիւն։ X-XI դարերուն Արաբական թերակղզիին արեւելեան հատուածը կը մտնէր Կարմատներու պետութեան կազմի մէջ, իսկ վերջինիս բաժանումէն ետք տարածքը անցավ Օմանի իշխանութեան տակ։ XV դարի վերջին եւրոպացիները սկսան իրենց ազդեցութիւնը այս տարածքներուն վրայ։ Փորթուկալը առաջին եւրոպական երկիրն էր, որ կրցաւ հաստատուիլ թերակղզիին մէջ։ Փորթուկալը իր հսկողութեան տակ առավ Պահրէյնը, Ճուլֆարը եւ Հորմուզի նեղուցը։

Բրիտանական Խնամակալութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օստ-Հնդկական խումբը մշտապէս ռազմական պաշտօնեաներ կ'ուղղէր դէպի Պարսից ծոց եւ 1820 թուականին ստիպեց 7 արաբական թագաւորութիւններու էմիրներուն եւ շէյխերուն կնքել համաձայնագիր մը, որով անգլիացիները պիտի տիրէին այս տարածքներուն եւ Օմանը վերջնականապէս պիտի բաժնէին 3 մասերու՝ Օման իմամութիւն, Մասքաթ սուլթանութիւն եւ «Ծովահեններու ափ»։ 1853 թուականէն այս թագաւորութիւնները միասին կը կոչվուէին «Պայմանական Օման»։

Թագաւորութեան տարածքին մէջ ստեղծուեցաւ անգլիական ռազմական բազաներ։ Քաղաքական ղեկավարութիւնը կ'իրականացնէր անգլիացի քաղաքական լիազորը։ Բրիտանական խնամակալութեան ստեղծումը չխանգարեց տեղի բնակիչներու աւանդոյթներուն եւ դաւանանքին։ Տեղի բնակիչները կը շարունակէին պահպանել հին աւանդոյթները։ Գլխաւոր ցեղը այս տարածքին մէջ, եղած է եւ կը մնայ Պանի-եազը, որ սկիզբէն բնակուած է Լիվայի եւ Ալ-Այինի օազիսներու վրայ։ 1833 թուականի Պանի-եազ ցեղէն Մաքթումները, կը գաղթեն օազիսներէն եւ կը հաստատուին Տուպայի մէջ, անկախացնելով զայն։ Այսպէս ստեղծուեցաւ Մաքթումներու թագաւորութիւնը, որ կը ղեկավարէր Տուպայի Էմիրութիւնը մինչ օրս։

1920-ականներուն «Պայմանական Օման»-ի մէջ սկսաւ պայքարը անկախութեան համար, որ սկսաւ Շարջա եւ Ռաս-ալ-Խայմա քաղաքներէն։ Այդ ժամանակ տեղի ունեցավ յայտնութիւն մը, որ բեկումնային դարձաւ ոչ միայն Էմիրութիւններու, այլ ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքի համար. Պարսից ծոցին մէջ գտնուեցաւ նաւթի չափազանց հարուստ պաշարներ։ 1950-ականներէն սկսած նաւթի արդիւնաբերութիւնը ոտքի կանգնեցուց երկիրը եւ ան սկսաւ արագ ձեւով զարգանալ, սակայն թագաւորութիւնը դեռ կը մնար բրիտանական խնամակալութեան ազդեցութեան տակ։ Սակայն 1964 թուականին Բրիտանական խնամակալութեան դէմ դուրս եկաւ Արաբական երկիրներու լիկան, որ կը պաշտպանէր արաբական ժողովուրդներու լիովին անկախացման հարցը։ 1968 թուականին որոշուեցաւ, որ 1971 թուականին բրիտանական զօրքերը պէտք է դուրս գան Սուետի ջրանցքի հարակին տարածքներէն եւ Պարսից ծոցի պետութիւններէն։ Թագաւորութիւնները կնքեցին համաձայնագիր Պարսից ծոցի Արաբական Թագաւորությունների Դաշնակցութիւն ստեղծելու մասին։ Այս դաշնակցութեան մէջ պէտք էր մտնէր Պահրէյնը եւ Քաթարը, սակայն աւելի ուշ անոնք դարձան ինքնուրոյն պետութիւններ։

Անկախ Պետութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1971 Դեկտեմբեր 2-ին «Պայմանական Օմանի» 7 Էմիրութիւններէն 6-ը յայտարարեցին նոր դաշնակցութեան ստեղծման մասին, որ կ'անուանուէր Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններ, 7-րդ Էմիրութիւնը՝ Ռաս-ալ-Խայման, միացաւ անոնց 1972-ին։

Պետութեան անկախացումը համընկավ նաւթի գիներու կտրուկ աճի հետ, որ կու գար Սէուտեան Արաբիոյ կոշտ քաղաքական տնտեսութենէն։ Այս ամենը նոր ճանապարհ ստեղծեց նորանկախ երկիրի համար ինքնուրոյն քայլեր առնելու տնտեսութեան եւ ներքին քաղաքականութեան մէջ։ Նաւթի վաճառքի եկամուտներու եւ այս ոլորտին մէջ մեծ ներդրումներուն շնորհիվ պետութիւնը շատ արագ զարգացաւ։ Երկիրին մէջ զարգացան նաեւ զբոսաշրջութեան եւ ֆինանսական ոլորտները։ 1990-1991 թուականներուն Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններուն զինուած ուժերը մասնակցան Քուէյթի անկախացման։

Քաղաքական կառուցուածքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններուն քաղաքական կառուցուածքը կը ներկայացնէ հանրապետութեան եւ թագաւորութեան իւրահատուկ համադրութիւն։ ՄԱԷ-ն կը համարուի դաշնային հանրապետութիւն, որ կազմուած է 7 էմիրութիւններէ՝ բացարձակ ինքնիշխան։ Պետութիւնը կը գլխաւորէ Ապու Տապիի էմիրութիւնը, իսկ քաղաքական ղեկավարութիւնը՝ Տուպայի Էմիրութիւնը։

Զահէտ ալ Նահայեանը եղած է ՄԱԷ-ի առաջին նախագահը
Ներկայիս նախագահ եւ Ապու Տապիի կառավարիչ Խալիֆա պըն Զայէտ Ալ-Նահայեան
Երկրի վարչապետ եւ Տուպայի կառավարիչ Շէյխ Մուհամմէտ պըն Ռաշիտ ալ-Մաքթում

Միութեան Վերին Խորհուրդը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փաստացի Միութեան Վերին Խորհուրդը կը գրավէ բարձր դիրք ՄԱԷ-ի պետական կառուցուածքին մէջ։ Խորհուրդը բաղկացած է էմիրութիւններու ղեկավարներէն։ Խորհուրդը կ'որոշէ պետութեան ընդհանուր քաղաքականութիւնը։ Խորհուրդը նաեւ կ'որոշէ Խորհուրդին պատգամաւորներու նախագահին։

Խորհուրդին աշխատանքը կը սկսի ամեն տարուայ Հոկտեմբերի սկիզբին, ժողովին ընթացքին խորհուրդը կը պարտաւորուի անցկացնել ծրագիրներու նստաշրջաններ 2 ամիսը մէկ։ Խորհուրդին ղեկավարը իրավունք ունի հրաւիրել ժողով արտակարգ իրադրութեան դէպքին մէջ կամ խորհուրդի անդամներուն պահանջով։ Ցանկացած որոշման համար պէտք է առնուազն խորհուրդի հինգ անդամներու ներկայութիւնը, որոնց մէջ Ապու Տապիի եւ Տուպայի ներկայացուցիչներու ներկայութիւնը պարտադիր է։ Խորհուրդի ժողովները, որպէս կանոն, կ'ըլլայ փակ բնոյթի մէջ։

Նախագահը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու նախագահը եւ մայրաքաղաքային էմիրութեան՝ Ապու Տապիի էմիրը կը համարուի նոյն անձնաւորութիւնը։ Անոր պատճառը էմիրութեան չափազանց հզօր ըլլալն է, ղեկավարութիւնը կը փոխանցուի ժառանգաբար։ Մինչեւ 1966 թուական ինչպէս Ապու Տապիի մէջ, այնպէս ալ հարեւան Սէուտական Արաբիոյ մէջ ընդունուած էր, որ ղեկավարութիւնը ժառանգաբար կ'անցնի եղբայրէ եղբոր։ ՄԱԷ-ի նախագահ կը համարուի նաեւ զինուած ուժերու գլխաւոր հրամանատարը եւ Պաշտպանութեան Վերին Խորհուրդի նախագահ։ Պետութեան ղեկավարը կը ստորագրէ հրամաններ եւ օրենքներ, որոնք նախօրոք հաստատուած էին Վերին Խորհուրդի կողմէ։ Բացի այդ, ան կը նշանակէ ամբողջ դիւանագիտական համակարգը, բարձրագոյն զինուորական եւ քաղաքացիական պաշտօնները, կը ստորագրէ եւ կը հաստատէ մահապատիժի որոշումը։ Գոյութիւն ունի փոխ-նախագահի պաշտօն։ Փոխ-նախագահը կը նշանակուի Միութեան Վերին Խորհուրդի կողմէ, 5 տարի ժամկէտով։

2004 Նոյեմբեր 3-էն ի վեր ՄԱԷ-ի նախագահի պաշտօնը կը գրաւէ շէյխ Խալիֆա իպն Զայիտ Ալ-Նահաեանը։ Ալ-Նահաեաններու թագաւորութիւնը կը ղեկավարէ Ապու Տապին արդէն աւելի քան 250 տարի։

Նախարարներու Խորհուրդ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գործադիր իշխանութիւնը ներկաեացուած է Նախարարներուն Խորհուրդով, ղեկավարի գլխաւորութեամբ, որ կը նշանակուէ նախագահին կողմէն եւ կը հաստատուի Վերին Խորհուրդի կողմէն։ Ղեկավարութեան պարտականութիւններուն մէջ կը մտնէ օրինագիծի եւ ելեւմտացոյցի ընդունումը, դատական որոշումներուն հետեւելը, աշխատակիցներու նշանակումը կամ ազատումը։ Ներկայ պահուն Նախարարներու Խորհուրդը կը ղեկավարէ Շէյխ Մուհամետ իպն Ռաշիտ ալ-Մաքթումը։ Կան հետեւեալ նախարարութիւններն ու ծառայութիւնները՝

  • Նախագահի հարցերով նախարարութիւն
  • Վերին Խորհուրդի հարցերով նախարարութիւն
  • Նախարարներու Խորհուրդի հարցերով նախարարութիւն
  • Ֆինանսներու եւ արդիւնաբերութեան նախարարութիւն
  • Կրթութեան նախարարութիւն
  • Արտաքին գործերու նախարարութիւն
  • Աշխատանքի եւ Սոցիալական զարգացման նախարարութիւն
  • Արդարադատութեան նախարարութիւն
  • Գիւղատնտեսութեան նախարարութիւն
  • Տնտեսութեան եւ ծրագրագորման նախարարութիւն
  • Մշակոյթի եւ Տեղեկատուութեան նախարարութիւն
  • Ներքին գործերու նախարարութիւն
  • Կապի նախարարութիւն
  • Առողջապահութեան նախարարութիւն
  • Պաշտպանութեան նախարարութիւն
  • Վարչական զարգացման կեդրոն
  • Մաքսային ծառայութիւն
  • Ելեքդրական եւ ջրային աղբիւրներու նախարարութիւն
  • Շրջակայ միջավայրի մասին կազմակերպութիւն

Ազգային Խորհուրդ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օրենսդիր իշխանութիւնը ներկայացուած է Ազգային Խորհուրդով, որուն կազմի մէջ կը մտնեն ներկայացուցիչներ բոլոր էմիրութիւններէն, որոնց քանակը ամրագրուած է սահմանադրութեան մէջ եւ կ'որոշուին բնակչութեան թուաքանակէն եւ քաղաքական ու տնտեսական իրադրութենէն այս կամ այլ էմիրութեան մէջ։ Ցանկացած էմիրութիւն կրնայ ընտրել Ազգային Խորհուրդի ընտրութիւններուն սեփական մեթոտ։ Ներկայ պահին Խորհուրդի կազմին մէջ կը մտնեն 40 նախարարներ (8-ական Ապու Տապիյէն եւ Տուպայէն, 6-ական Ռաս-ալ-Խայմայէն եւ Շարջայէն եւ 4-ական Ֆուժէյրայէն, Ումմ-ալ-Քուէյնէն եւ Աճմանէն)։

Միութեան Բարձրագոյն Դատարանը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դատական իշխանութիւնը ներկաեացուած է Միութեան Բարձրագոյն Դատարանով, որ կը համարուի Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու գերագոյն դատարանը։ Ան կառուցուած է գլխաւոր դատաւորով եւ 4 անկախ դատաւորներէ։ Բարձրագոյն դատարանը կը կարգաւորուի հարաբերութիւնները էմիրություններու միջեւ, ինչպէս նաեւ Վերին Խորհուրդի անդամներուն։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տուպայի նորակառոյցները

Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու տարածքը կը նմանի ռնգեղջիւրի եղջիւրին, որ կարծես թէ մտած է Պարսից ծոց, Արաբական թերակղզին հիւսիս-արեւելեան վերջաւորութիւնէն։ ՄԱԷ-ն սահմանակից է հարաւէն եւ արեւմուտքէն Սէուտական Արաբիոյ հետ, իսկ արեւելքէն՝ Օմանի։ Պետութեան հիւսիսային ափերը դէմ դիմաց կը գտնուին Իրանի հետ Պարսից ծոցով, իսկ Քաթարը կը գտնուի 50քմ դէպի հիւսիս-արեւմուտք։ ՄԱԷ-ն բաղկացած է 7 էմիրություններէ՝ Ապու Տապի, Աժման, Տուպայ, Ֆուժէյրա, Ռաս-ալ-Խայմա, Շարջա եւ Ումմ-ալ-Քուէյն։ 7 էմիրութիւնները միասին կը գրաւեն տարածք, որ համարժեք է Փորթուկալին։ Ապու Տապիի Էմիրութիւնը կը գրաւէ պետութեան տարածքի 85%-ը, իսկ ամենափոքր էմիրութեան՝ Աժմանի տարածքն է ընդամենը 250 քառ. քմ։

ՄԱԷ-ի աշխարհագրութեան առանձնահատկութիւնը այդ է, որ պետութեան տարածքի մեծ մասը կը կազմեն աւազային անապատները, որոնք մէկ մասը կը կազմեն աշխարհի ամենամեծ Ռուպ-Էլ-Խալի աւազային անապատին, որ կը գտնուի հարեւան Սաուտեան Արաբիայի հարաւ-արեւելքին մէջ։ Այս տարածքները ծածկուած են հաստ աղի շերտով, այն ինչ երկրի հիւսիսին եւ արեւելքին մէջ կը գերակշռեն օազիսները եւ լեռնային հիանալի տեսարանները։ Ֆաունայի հիմնական ներկայացուցիչներէն են՝ արաբական հովազը եւ իբեկսը, ուղտը, այծերը։

Կլիման[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկիրին կլիման չափազանց տաք է եւ չորային։ Հաճախ կ'ըլլան աւազային փոթորիկներ։ Ամառը ջերմաստիճանը կը կազմէ 30-35, իսկ ձմեռը 20-23 աստիճան Սելսիուսի չափանիշով։ Ամեն տարի Նոյեմբերէն մինչեւ Մայիս տեղումներու քանակը կը կազմէ 100մմ։

Տարածքային Բաժնուածք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՄԱԷ-ի սահմանային եւ վարչական կառուցուածքը
Բուն
անուանումը
Էմիրութիւն Վարչական
կեդրոն
Տարածք
կմ²
Բնակչութիւն
أبو ظبي Ապու Տապի Ապու Տապի 67 340 1 465 431
عجمان Աժման Աժման 259 260 492
دبي Տուպայ Տուպայ 3 885 1 229 330
الشارقة Շարջա Շարջա 2 590 656 941
رأس الخيمة Ռաս-ալ-Խայմա Ռաս-ալ-Խայմա 1 683 191 753
أم القيوين Ումմ-ալ-Քուէյն Ումմ-ալ-Քուէյն 777 59 098
الفجيرة Ֆուժէյրա Ֆուժէյրա 1 166 118 933

Փոխադրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ազգային երկնափոխադրող ընկերութեան օդանաւերը կը կրէն երկրին դրօշը

Ներկայ պահին հիմնական փոխադրական միջոցը կը համարուին ինքնաշարժերը, ճանապարհներուն մեծամասնութիւնը ասֆալտապատուած է։ Երկիրին մէջ կան խոշոր միջազգային օդակայաններ, նաւահանգիստներ, նաւթահաններ, կը կառուցուի Տուպայի մետրոպոլիտենը։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու բնակչութիւնը կը կազմէ 4, 5 միլիոն մարդ, որմէ արաբները կը կազմեն միայն 1/3 մասը, իսկ տեղաբնակները 11%։ Մնացածները ներգաղթածներ են Փաքիստանէն, Հնդկաստանէն, Պանկլատեշէն, Սրի Լանքայէն եւ Հարաւային Ասիայի միւս երկիրներէն, որոնք տեղափոխուած են ՄԱԷ ժամանակաւոր աշխատողի կարգավիճակով։ Բնակչութեան 85% չեն համարուիր երկիրի քաղաքացիներ։ Արաբ ներգաղթածները Պաղեստինի բնակիչներ են։ Բնակչութեան 88% կեդրոնացուած են քաղաքներուն մէջ։ Խոշորագոյն եւ աւելի շուտ զարգացող քաղաքն է Տուպայը, 1, 5 միլիոն բնակչութեամբ։ Միւս խոշոր քաղաքներն են Ապու Տապին, Ալ-Այինը, Ֆուժէյրան եւ Շարջան։

Կրօնք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՄԱԷ-ի գրեթէ բոլոր քաղաքացիները մուսուլմաններ են, որոնցմէ 85% սուննիներ, իսկ 15% շիաներ։ Էմիրութիւններու փախստականներուն ծառայութեան հաւաստմամբ, գաղթականներուն 55% եւս մուսուլման են, 25% հինտուիստներ, 10% քրիստոնեաներ, 5% պուտտիստներ։ Միւս 5% կը կազմեն փոքրամասնութիւնները։ 4,5 միլիոն բնակչութիւնէն հաշուուած նաեւ օտարերկրացիներէն, մուսուլմանները կը կազմեն 3/4 մասը։

Տուպայը միակ էմիրութիւնն է, ուր կայ հինտուիստական տաճար։ Իսկ եկեղեցիներ կան բոլոր էմիրութիւններուն մէջ։

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՄԱԷ-ն իսլամադաւան երկիր է։ Հոս ընդունուած չէ փողոցը գտնուիլ ոչ սթափ վիճակի մէջ (հակառակ պարագային կրնան յայտնուիլ բանտին մէջ) կամ արտայայտիչ հագնուիլը (հատկապէս կը վերաբերի կանանց)։ Սակայն վերջին շրջանի զբոսաշրջիկներու կտրուկ աճի պատճառով աւանդոյթները գացած են դէպի եւրոպական ճաշակին։

Տեղի բնակչութեան մէջ վերջին ժամանակները սկսած է աւելի շատ գնահատուիլ կրթութիւնը, եւ անոր շնորհիվ ՄԱԷ-ի մէջ ստեղծուած են միջազգային մակարդակի բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ, բացուած են աշխարի տեխնիկապէս առաջաւոր կազմակերպութիւններու գիտա-տեխնիկական կեդրոններ։

Տօներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամսաթիւ Հայերէն անուանումը Տեղական անուանումը
Յունուար 1 Նոր Տարի  
Փոփոխական է   Eid-ul-Adha
Փոփոխական է Իսլամական Նոր Տարի El am Hejir
Փոփոխական է   Ashura - Muharrum/Dr.Babu Jagjivan Ram
Օգոստոս 6 Շէյխ Խալիֆա իպն Զայիտ Ալ-Նահայանի
ղեկավարման սկիզբը
 
Դեկտեմբեր 2 Ազգային օր Al-Eid Al Watani (العيد الوطني)  
Փոփոխական է Ռամատանի աւարտ Eid Al Fitr

Արտաքին Յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Ասիոյ Երկիրներ Կաղապար:ՄԱԷ-ի Էմիրութիւնները