Աստղադիտարան

Jump to navigation Jump to search
Աշխարհի յայտնի ամենահին աստղադիտարանը. Քարահունջը կառուցուած է մօտ 7,5 հազար տարի առաջ

Աստղադիտարան, գիտական հիմնարկ, այդտեղ կը կատարուին երկնային մարմիններու ու երեւոյթներու դիտումներ եւ հետազօտութիւններ։ Այդ դիտումներու նպատակն է՝ չափել երկնային մարմինները բնութագրող մեծութիւնները, պայծառութիւն, գոյն եւ այլն։ Որոշ աստղադիտարաններ մասնագիտացած են եւ հետազօտութիւնները կը կատարուին որոշակի եղանակով մը կամ նպատակով։ Այսպէս, գոյութիւն ունին ռատիօաստղադիտարաններ, արեգակնային կայաններ, արհեստական արբանեակներու դիտման կայաններ եւ այլն։

Աստղաֆիզիքական աստղադիտարաններու մէջ կը հետազօտուին տիեզերքի եւ երկնային մարմիններու մէջ տեղի ունեցող ֆիզիքական երեւոյթները եւ անոնց ֆիզիքական յատկութիւնները։ Որոշ աստղադիտարաններու մէջ կ'որոշեն ճշգրիտ ժամանակը եւ կը կազմեն աստղագիտական օրացոյցներ։ Աստղադիտարանները, որպէս կանոն, ուսումնասիրութիւններու արդիւնքները կը հրապարակեն իրենց իսկ գիտական հանդէսներու եւ համացանցի կայքերու մէջ:

Բիւրականի աստղադիտարան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1946-ին, Արագածի Հարաւային լանջին, Աշտարակ շրջանի Բիւրական գիւղի մօտ, ծովու մակերեսէն շուրջ 1500 մ. բարձրութեան վրայ հիմնադրուեցաւ Բիւրականի աստղադիտարանը: Անոր հիմնադիրն է գիտնական Վիքթոր Համբարձումեանը:

1956-ին, շինարարութեան առաջին հերթը աւարտելէն ետք, տեղի ունեցաւ անոր պաշտօնական բացումը ,որմէ ետք աստղադիտարանը յայտնի անուն դարձաւ գիտական աշխարհին մէջ:

Շնորհիւ գիտնականներու փնտռտուքներուն , աստղագիտութիւնը զարգացաւ եւ 1967-ին աստղադիտարանը արժանացաւ շքանշանի:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստղադիտարանները շատ հին պատմութիւն ունեցող գիտական հիմնարկներէն են, որոնց ստեղծումը պայմանաւորուած է մարդու գործնական պահանջներով՝ որոշուած է ժամանակը, մշակուած են ծովու կողմնորոշուելու եղանակները եւ այլն։ Հին ժամանակին աստղադիտարանները գոյութիւն ունեցած են Բաբելոնի, Չինաստանի, Եգիպտոսի, Հնդկաստանի, Մեքսիքոյի, եւ Հայաստանի մէջ։ Հնագոյն յայտնի աստղադիտարաններու ցանկը[1].

  • Քարահունջ, Հայաստան
  • Սթոունհենջ, Մեծ Պրիթանիա
  • Չանկիլօ, Բերու
  • Չեչեն Իցա, Մեքսիքօ
  • Ապու Սիմպել, Եգիպտոս
  • Գոսեկի շրջան, Գերմանիա
  • Ուճայն, Հնդկաստան
  • Արկաիմ, Ռուսիա
  • Չեոմսեոնգտա, Հարաւային Քորէա
Մարաղայի աստղադիտարանի աւերակները այժմ կը գտնուին պաշտպանիչ գմբէթի տակ, Մարաղա, Իրան
Ճանտար Մանտար Ճայպուրի մէջ, Հնդկաստան
Դարդուի աստղադիտարանը Էսթոնիայի Դարդու քաղաքին մէջ

Հնագոյն աստղադիտարանները, որոնց գործունէութեան ուղղութիւնները յայտնի են [1][2][3].

  • Մօտ 150 Ք.Ա. Ռոտեսի աստղադիտարան, Յունաստան[4]
  • 825. Ալ-Շամիսիեահ աստղադիտարան, Պաղտատ, Իրան
  • 869. Սանկարանարայանա, Գերալա, Հնդկաստան
  • 1259. Մարաղայի աստղադիտարան, Իրան
  • 1276. Գաոչենգ աստղադիտարան, Չինաստան
  • 1420. Ուլուկբեկի աստղադիտարան, Ուզպեկիստան
  • 1442. Բեգինի հին աստղադիտարան, Չինաստան
  • 1577. Տաքի ալ-Տին աստղադիտարան, Թուրքիա
  • 1580. Ուրանիբորգ, Դանիա
  • 1581. Ստյերնբորգ, Դանիա
  • 1642. Բանզանօ աստղադիտարան Իտալիա
  • 1642. Ռունդետարն, Դանիա
  • 1633. Լեյտենի աստղադիտարան, Հոլանտա
  • 1667. Փաիրզի աստղադիտարան, Ֆրանսա
  • 1675. Կրինվիչի թագաւորական աստղադիտարան, Անգլիա
  • 1695. Սուխարեւի աշտարակ, Ռուսիա
  • 1711. Պերլինի աստղադիտարան, Գերմանիա
  • 1724. Ճանտար Մանտար, Հնդկաստան
  • 1753. Սթոգհոլմի աստղադիտարան, Շուէտ
  • 1759. Թրիեստի աստղադիտարան, Իտալիա
  • 1757. Մաքֆարլանի աստղադիտարան, Շոտլանտա
  • 1803. Պոկոտա, Քոլումպիա[5]
  • 1811. Դարդուի աստղադիտարան, Էսթոնիա[6]

Արդի աստղադիտարաններու պատմութիւնը սկիզբ կ'առնէ միայն XVII դարու երկրորդ կիսուն, երբ աստղագիտական դիտումներու համար սկսան օգտագործել աստղադիտակներ։ Այժմ աշխարհի մէջ կը գործեն շուրջ 500 աստղադիտարաններ։ Ամենամեծ աստղադիտարաններէն են Մաունթ Պալոմարի, Մաունթ Վիլսոնի, Կիտ Պիկի, Լիկի, Պուլկովոյի, Ղրիմի, Աբասթումանի, Վերին Փրովանսի, Տաուտենպուրկի աստղադիտարանները։ Հայաստանի մէջ կը գործեն Երեւանի պետական համալսարանի (1934-էն), Գառնիի եւ Բիւրականի աստղադիտարանները (1946-էն)։

Օդային աստղադիտարան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օդային աստղադիտարանները ունին բարձրութեան առաւելութիւնը Երկրի վրայ տեղակայուած աստղադիտարաններու հանդէպ, ըլլալով Երկրի մթնոլորտի հիմնական զանգուածէն վեր։ Անոնք նոյնպէս ունին առաւելութիւն տիեզերական աստղադիտակներու նկատմամբ, քանի որ անոնց սարքաւորումները կարենան վերանորոգուիլ, փոխուիլ աւելի արագ եւ աժան։

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 Միշու Ֆրանսուա։ ։ էջեր 992–3  , in Ռաշիդ Ռոշդի, Մորելոն Ռեգիս (1996)։ Արաբական գիտության պատմության հանրագիտարան։ Ռութլեջ։ էջեր 985–1007։ ISBN 0-415-12410-7 
  2. Պետեր Բերնետ (2004), Գիտությունը և աստվածաբանությունը Կոպերնիկոսից հետո. Գիտելիքների որոնումները, էջ. 18, Քոնթինուում Ինթերնեյշնլ Փաբլիշինգ Գրուպ, ISBN 0-567-08969-X
  3. Քենեդի Էդվարդ Ս. (1962)։ «Ակնարկ. Աստղադիտարանը Իսլամում և նրա տեղը ընդհանուր աստղադիտարանի պատմության մեջ. Այդին Սայիլի»։ Իսիս ամսագիր 53 (2): 237–239։ doi:10.1086/349558 
  4. "Փաստեր Հիպարքուսի մասին. աստղագիտական աստղադիտարան". Էնսայքլոպեդիա Բրիտանիկա։
  5. «Ազգային աստղագիտական աստղադիտարան (Կոլումբիայի ազգային համալսարան)» 
  6. «Իր 200-րդ հոբելյանին Տարտուի հին աստղադիտարանը բացեց իր դռները որպես թանգարան»։ www.visitestonia.com։ 26 ապրիլի 2011։ արտագրուած է՝ 26 հունվարի 2013