Սեֆեան Պարսկաստան

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Պատմական երկիր


Սեֆեան պետութիւն (պարս․՝ دولتْ صفویۀ` տաոուլաթ սաֆաուիէ), միջնադարեան պետութիւն Իրանի մէջ և իրեն հարող տարածքները 1501-1722 թուականներուն։ Հիմնադրեր է Իսմայիլ I-ը 1501 թուականին։ Երկիրը կառավարած է Սեֆեանների թագաւորական տոհմը[1]։ Տարածքը կազմեր է առաւելագոյնը 3.450.000 քառ. քմ՝ Իսմայիլ I շահի օրոք (1501-1524)։

Առաջին շրջանին մայրաքաղաքն էր Թաւրիզը (1501-1555), ապա՝ Ղազվինը (1555-1598)։ 1598 թուականէն շահ Ապպաս I Սեֆին մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ իրանական մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կեդրոն Սպահան։ Հզօրութեան շրջանին, երբ անկում կ'ապրէին Աքքոյունլուներու պետութիւնը և Լենկթեմուրի կայսրութիւնը, ներառեր է բազմաթիւ հարևան և հեռաւոր երկիրներ։ Ոսկեդարի շրջանին այն կը ներառէր Իրանական լեռնաշխարհն ու Միջագէտքի դաշտավայրը, Միջին Ասիայի հարաւն ու Աֆղանիստանը, Կովկասեան լեռները և Հայկական լեռնաշխարհը՝ տարածուելով Հինտուստան և Փոքր Ասիա թերակղզիներու միջև։

17-րդ դարու վերջը Իրանը կը սկսի տկարանալ. անոր տարածքի վրայ առաջացած բազմաթիւ կուսակալութիւնները, ղեկավարուելով թրքալեզու առաջնորդներու կողմէն, յաճախ կը սատարէին Օսմանեան կայսրութեանը։ Սեֆեան պետութիւնը խիստ կը տկարանայ գոյութեան իր գրեթէ ամբողջ ընթացքին թուրք-պարսկական պատերազմներու հետևանքով. 1722 թուականին, երբ սկսած էին գահակալական կռիւները, աֆղանական զորահրամանատար Միր Մահմուտը կը գրաւէ մայրաքաղաք Սպահանը։

Սեֆեան պետութիւնը իսլամական Արևելքի շիադաւան հզօրագոյն թագաւորութիւնն էր, որ կը հանդիսանար պարսիկներու՝ դարեր առաջ կորսուած պետականութեան՝ Սասանեան Պարսկաստանի (226-642) իրաւայաջորդը։ Թէև փաստացի կը ղեկավարուէր թրքալեզու ղզլպաշներու կողմէն, սակայն մշակութային, տնտեսական և քաղաքական վերնախաւի տեսանկիւնէն իրանական պետութիւն էր։ Իշխող արքայատոհմը, ընդունելով Սասանեաններու «շահնշահ» տիտղոսը, աստիճանաբար կը կորսնցնէ քրտական արմատները՝ դառնալով պարսիկ ժողովուրդի մէկ մասը։

Անուանում և ծագում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկրի պաշտօնական անուանումը եղեր է «Սեֆեան պետութիւն» (Dawlat-i Safaviyya)[2][3]։ Միջնադարեան արևելքի մէջ տարածուած էր պետութիւն կոչել ոչ թէ երկիր, ազգութեան տեսանկիւնէն, այլ պետութիւնը կառավարող ընտանիքի կամ հարստութեան: Պատմական, ռազմաքաղաքական և այլ աղբիւրներու մէջ երբեմն կը հանդիպին նաև այլ անուանումներ, որոնցմէ առաւել յայտնի է «ղզլպաշներու պետութիւն» անուանումը։ Անոնք թրքալեզու ռազմատենչ ցեղեր էին, որոնք կ'ապրէին Կուր և Արաքս գետերու շրջանը, կը զբաղուէին քոչուոր կամ կիսաքոչուոր անասնապահութեամբ: Տասներկու իմամներու խորհուրդով՝ անոնք կը դնէին տասներկու կարմիր շերտ ունեցող գլխաշորեր: Սեֆեանները համախմբեր են ղզլպաշներուն և հիմնադրեր նոր պետութիւն[4]։

Ծագում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեֆեաններու ծագումնաբանութեան մասին պատմող առաջին աշխատութիւնը գրուած է Իպն Պազզազի կողմէն՝ 1358 թուականին «Սաֆուաթ ազ-Սաֆա» անուանումով։ Համաձայն վերջինիս՝ անոնց ծագումը՝ ազգութեամբ քիւրտ Ֆիրուզ Շահ Զարին Քոլահէն է[5][6]։ Հետագային՝ Իսմայիլ I-ի գահակալման տարիներուն (1501-1524), Սեֆեաններու «պաշտօնական» ծագումը համեմուած էր նաև առասպելական տարբեր պատմութիւններով։ Ատոնց համաձայն՝ Սեֆեաններու ծագումը կը հասնէր մինչև եօթերորդ իմամ Մուսա Քազիմի ճիւղին Իսլամի վաղ շրջանին՝ 7-րդ դարուն, ստեղծուեր Արաբական խալիֆայութիւնը, որ միաւորեր էր գրեթէ ամբողջ Միջին Արեւելքը՝ յաղթելով ժամանակի երկու հզօրագոյն պետութիւններուն՝ ասպարեզէն վերացնելով Սասանեան Պարսկաստանը (226-642) և քառատելով Բիւզանդական կայսրութեան տարածքը։ Իսլամի հիմնադիր Մուհամմատ մարգարէյէն յետոյ իշխանութեան եկեր էին չորս ընտրովի առաջնորդներ՝ Ապու Պաքրը (632-634), Օմարը (634-644), Օսմանը (644-656) և Ալին (656-661)։ Վերջինս Մուհամմատի հօրեղբօր որդին էր և անոր դուստր՝ Ֆաթիմայի ամուսինը։ Այստեղ տեղի կ'ունենայ բաժանում իսլամական համայնքի մէջ. իսլամներու մէկ մասը կը պաշտպանէ Ալիի ու անոր սերունդներու թեկնածութիւնը՝ անոնցց համարելով իմամ, քանի որ անոնք կը կրէին Մուհամմատ մարգարէի առաքելութիւնը իրենց արեան մէջ (շիաներ), սակայն մեծ մասը կը համարէ, որ մարգարէական առաքելութիւնը Մուհամմատի մահէն յետոյ վերացեր է, և էական չէ՝ թէ ով կը ղեկավարէ իսլամական պետութիւնը (սուննիներ)։ Աւելի ուշ երկփեղկում կ'ըլլայ նաև առանց այդ ալ փոքրաթիւ շիական համայնքը. Մուհամմատի 6-րդ ժառանգը՝ Ճաաֆար ալ-Սատտիքը, իր որդւոյն՝ օրինական 7-րդ իմամ Իսմայիլի մահէն յետոյ իմամ կը նշանակէ Մուսա ալ-Քազիմին՝ կրտսեր որդւոյն։ Շիաներու այն մասը, ովքեր կը համարեն, որ մարգարէական ժառանգութիւնը Իսմայիլի մահով վերացեր է, կը համարուին եօթական շիաներ, իսկ մնացածները՝ տասներկուական շիաներ, քանի որ Մուսա ալ-Քազիմին յաջորդեր են ևս 5 իմամներ, իսկ վերջինը անհետացեր է՝ ապագային յայտնուելու և մարդկանց փրկելու պայմանով։ Հետևաբար, Սեֆենները իրենց համարելով Մուսա Իպն Քազիմի ժառանգներ՝ տասներկուականներ էին և ըստ իրենց, ծագում ունէին Մուհամմատ մարգարէյէն։</ref>, և իրենք ալ՝ Մուհամմատ մարգարէին ու իմամ Ալիին։

Սաֆի ալ-Դինի դամբարանը Իրանի Արտապիլ քաղաք

Աղբիւրներու մէկ մասը կը շարունակէ հանգիլ այն եզրակացութեանը, որ Սեֆեանները ծագեր են 14-րդ դարուն[7], իսկ մէկ այլ մասի համաձայն՝ անոնց արմատները կը հասնին մինչև Եմէն։ Աղբիւրներու մէկ մասը այն նոյնիսկ կը համարէէ թրքական[8][9] կամ քրտական թագաւորութիւն[10]։ Երբեմն այն կը կոչեն «ատրպէյճանական» թագաւորւթիւն՝ յղումը կատարելով Ատրպատական (արաբերէն՝ أذربيجان‎՝ Ազրպէյճան) տարածաշրջանին, ոչ թէ ժողովուրդին, քանի որ Ատրպէյճան պետութիւնը առաջացեր էր 20-րդ դարուն։ Ուսումնասիրութիւնները կը հանգին այն բանին, որ Սեֆեան ընտանիքը իրանական է ըստ ծագման, սակայն աստիճանաբար թրքալեզու դարձեր է.այդ հետևանք էր Ատրպատականի և բնիկ ազարի բնակչութեան՝ 16-րդ դարէն սկսած թրքացման։

Սեֆեաններու մայրենի լեզուն ինչպէս պարսկերէնն էր, այնպէս ալ թրքերէնը։ Անոնցմէ ոմանք ստեղծագործեր են այդ լեզուներով[11]։ Մասնաւորապէս, սաֆիական հոգևոր-ասպետական միաբանութեան հիմնադիր Սաֆի ալ-Տինը (1252-1334), գրեր է թրքերենով, իսկ առաջին շահ Իսմայիլը կը համարուի թրքական գրականութեան դասականներէն մէկը։

Սաֆիական հոգևոր-ասպետական միաբանութիւնը հիմնուեր է 13-րդ դարու վերջը՝ Իրանական Ատրպատականի Արտապիլ քաղաքին մէջ։ Անոր հիմքին մէջ ինկած էր Սաֆաուիա (մաքուր) սուֆիական ուսմունքը։ Անոր հիմնադիրը Սաֆի ալ-Տին Իսհակն էր, որ աշակերտեր էր Զահիտ Կիլանիին։ Վերջինիս դուստրի հետ ամուսնանալով՝ Սաֆին կը դառնայ միաբանութեան ղեկավարը, կը կատարէ վերափոխումներ, և որու շնորհիւ այն կը վերանուանուի իր անունով։ Զահիտի աշակերտները կ'ընդունին անոր գերակայութիւնը։ Միաբանութիւնը կ'ունենայ աճող ազդեցութիւն տարածաշրջանին մէջ, երբ այն կը գտնուէր թուրքմենական Քարա-Քոյունլու (սև ոչխարներ), ապա՝ Աքքոյունլու (սպիտակ ոչխարներ) ցեղերու տիրապետութեան ներքոյ։ Սաֆիի հետնորդները՝ որդին՝ Սատր ալ-Տինը, թոռ Ալին, վերջինիս որդի Իպրահիմը և թոռ Ճունեյտը, կը զօրեղացնեն միաբանութիւնը։ Ճունեյտը հակասութիւններ կ'ունենայ Քարա-Քոյոնլու առաջնորդ Ճահանշահի հետ, որ իր վերադասն էր, և փախուստ կու տայ իրեն թշնամի Աք-Քոյունլու Ուզուն-Հասանի մօտ։ Ճունեյտը կ'ամուսնանայ Ուզուն-Հասանի քրոջ հետ և կը վերանուաճէ Արտապիլը։ 15-րդ դարուն միաբանութեան շեյխերը սուննիզմէն անցում կը կատարեն շիա իսլամի։ Ճունեյտը կը զոհուիՇիրվանշահերու դէմ կռուի ժամանակ, և իր որդին Հեյտարը կը դառնայ միաբանութեան առաջնորդը, կ'ամուսնանայ Տրապիզոնի կայսր Յովհաննէս IV Քոմնենոսի դուստրի հետ: Այդ ամուսնութիւնից կը ծնի Իսմայիլը, որ պէտք է դառնար Իրանի շահ։

Վաղ շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեֆեաններու միաբանութեան մեջ շատ էին թրքալեզու ղզլպաշները։ Ատոնք Իրանի հիւսիսը հաստատուած թրքական ցեղեր էին, որոնք այդտեղ ապաստաներ էին Սելճուկեան սուլթանութեան հիմնադրումէն յետոյ (11-րդ դարու երկրորդ կէս)։ 14-րդ դարէն սկսած իրենց զանազան խումբերը կը հաւաքուին միաբանութեան դրօշի ներքոյ։ Թրքալեզու ցեղերու միաւորումը հետևանք էր մոնղոլական արշաւանքներուն ու Լենկթեմուրի զօրքերուն դիմակայելու տեսանկիւնէն։ 15-րդ դարէն սկսած անոնք կը դառնան շիաներ՝ հակասելով մնացած թրքալեզու ցեղերուն և վերջնականապէս հեռանալով ինչպէս սելճուկներէն (Ռումի սուլթանութիւն), այնպէս ալ՝ 1299 թուականին Փոքր Ասիայի արևմուտքի մէկ այլ թրքական պետութեան՝ Օսմանեան կայսրութեան թուրքերէն։ Այդպէսով ղզլբաշները կը մօտենան պարսիկներուն։

Ղզլբաշի հանդերձանք

Ղզլբաշներու առաջնորդներէն Հեյտարը, կը կրէր տասներկու կտորէ կազմուած կարմիր գլխարկ՝ խորհրդանշելով շիական 12 իմամներուն։ Սկզբնական շրջանին թրքալեզու ցեղերը եօթն էին՝ ուստաճլու, շամլու, ռումլու, աֆշար, զուլքատար, թեքելի և ղաճար[12]։ Ղզլբաշները կը սափրէին իրենց գլուխները և դէմքը՝ թողնելով միայն պեխեր։ Աւելի ուշ իրենց կը միանան խաշնարած այլ կիսաքոչուոր ցեղեր։

Արտաբիլի շուրջ գտնուող քանի մը գիւղեր գրաւելով՝ ղզլբաշներու Սեֆեան միաբանութիւնը տեղական ինքնիշխանութիւնը ձեռք կը բերէ։ Երբ 14-րդ դարու վերջը Լենկթեմուրը օսմանցիներուն յաղթելէն յետոյ կը վերադառնար Իրան, ճանապարհին կը գերեվարէ բազմաթիւ թրքալեզու ցեղապետերը։ Ատոնց մէկ մասին՝ ռումլու, շամլու և զուլքատար ցեղերուն, Լենկթեմուրը կը վերադարձնէ։ Լինելով Արտապիլի ղեկավարներ՝ միաբանութիւնը ձեռք կը բերէ նորանոր գիւղեր և պարբերաբար յարձակումներ կը կատարէ հարևան պետութիւններու վրայ։ Ղզլբաշներու դիրքերը կը զօրեղանան, երբ Առաջաւոր Ասիոյ մէջ տեղի կ'ունենայ թուրքմենական թագաւորութիւններու փոփոխութիւն. Քարա-Քոյունլուներուն կը փոխարինեն Աք-Քոյունլուները։ Ղզլպաշները կը յարձակին Շիրվանշահերու պետութեան վրայ։ Որուն հետեւանքով կը սպանուին ինչպէս Ճունեյտը, այնպէս ալ՝ որդի Հեյտարը։ Վերջինիս աւագ որդի Սուլթան-Ալիի և աք-Քոյունլու սուլթան Ռուսթամի միջև հակասութեան հետեւանքով ան նոյնպէս կը զոհուի։ Միաբանութեան ղեկավար կը դառնայ մանկահասակ Իսմայիլը։ Աք-Քոյունլուները կը գրաւեն Արտապիլը, իսկ ղզլբաշները Հեյտարի զավակներուն կը փախցնեն Կիլան՝ Կասպից ծովին հարող լեռնային գաւառ։

Աք-Քոյունլուների պետութեան թուլացման ընթացքին, երբ ղզլպաշները կարողացեր էին զօրեղանալ, այնտեղ կը սկսի գահակալական կռիւներ։ Օգտուելով ատկից՝ 1499 թուականին տասներեքամեայ Իսմայիլը կ'ուղղուի Արտապիլ։ 1500 հոգանոց զօրքը նախ ետ կը գրաւէ Արտապիլը, ապա մէկ տարի անց՝ ղզլպաշներու բանակը կը մտնէ Շիրվան, կը գրաւէ Շիրվանշահերու խոշոր քաղաքներ Շամախին ու Պաքուն։ Ղզլպաշները կը շարժուին Արաքս գետի հունով ու կը մտնեմ Հայկական լեռնաշխարհ. աք-Քոյունլուներու հետ վճռական ճակատամարտը տեղի կ'ունենայ Նախիջևանէն ոչ հեռու՝ Շարուրի դաշտը։ 1501 թուականին ղզլպաշները կը գրաւեն Թաւրիզը, ուր Իսմայիլը իրեն շահ կը հռչակէ։

1503 թուականին շահ Իսմայիլը աք-Քոյունլու սուլթան Մուրատին հնազանդութեան կոչ կ'ընէ։ Վերջինս չհամաձայնուելով՝ կը յարձակի ղզլպաշներու վրայ. 1503 թուականի Յունիսի 21-ին Համատանի մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին ղզլպաշները կը յաղթեն թուրքմեններուն և կը կործանեն անոնց պետութիւնը։ Սեֆեաններուն կ'անցնին Իրանի Ֆարս և Էրաք նահանգները, Միջագէտքը և Հայկական լեռնաշխարհը։

  1. Ṣafavid dynasty, Britannica
  2. И. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский А. Ю., И. П. Петрушевский, Л. В. Строева, А. М. Беленицкий. «История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века». 1958
  3. И. П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в азербайджане и армении в XVI — начале XIX вв.
  4. Վ. Պարսամեան, Հայկական մշակոյթ IX-XIV դարերուն, [{{{յղում}}} Հայ ժողովուրդի պատմութիւն], Երևան, «Հայպետուսմանկ», 1963 — 484 էջ։
  5. F. Daftary, «Intellectual Traditions in Islam», I.B.Tauris, 2001. pg 147: «But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to Kurdistan, from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan»
  6. Savory. Ebn Bazzaz. // Encyclopædia Iranica
  7. B. Nikitine. Essai d’analyse du afvat al-Safā. Journal asiatique. Paris. 1957, стр. 386)
  8. David Ayalon. Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom: A Challenge to a Mediaeval Society. Vallentine, Mitchell, 1956. Стр. 109)
  9. Zeki Velidi Togan, Sur l’origine des Safavides, в Mélanges Louis Massignon, Institut français de Damas, 1957, стр. 345—357
  10. Эдмунд Босуорт. «Мусульманские династии» (Перевод с английского и nримечания П. А. Грязневича), страница 226
  11. V. Minorsky. «The Poetry of Shah Ismail», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942
  12. Н. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский, И. П. Петрушевский, Л. В. Строева, А. М. Беленицкий. История Ирана с древнейших времён до конца XVIII века. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1958. Стр. 252. В XV в. главной опорой Сефевидов стали тюркские кочевые племена, говорившие на азербайджанском языке. Они были разного происхождения, большая их часть откочевала в Азербайджан и Иран из Малой Азии, из вражды к османским султанам и их централистской политике. Первоначально таких племен было семь: шамлу, румлу, устаджлу, текели, афшар, каджар и зулькадар.