Քապուլ

Քապուլ
	Քապուլ
	պարս․՝ کابل
	Դրօշակ
Երկիր	Աֆղանիստան
Քաղաքապետ	Ապտուլ Ահատ Սահեպի
Հիմնադրուած է՝	1200
Տարածութիւն	275 քմ²
ԲԾՄ	1,790 մ
Բնակչութիւն	5 333 284 մարդ (2025)
Կը գտնուի ափին	Քապուլ գետի ափին
Ժամային գօտի	UTC+4:30?
Հեռախօսային ցուցանիշ	+93 20
Անուանուած է	Քաբուլ?

Քապուլը, Աֆղանիստանի մայրաքաղաքը, երկրի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային եւ Քապուլ նահանգի վարչական կեդրոնն է։ Կը գտնուի Քապուլ գետի հովիտին մէջ, 1820 մ բարձրութեան վրայ։ Կլիման մերձարեւադարձային ցամաքային է, Յունուարի միջին ջերմաստիճանը 1 °C է, Յուլիսինը՝ 26 °C։ Տարեկան տեղումները 317 մմ են։

Պատմութիւն

Առաջին յիշատակութիւնը (Քապուր, Քարուր) կը հանդիպի Քլավտիոս Պտղոմեոսի (II դ․) մօտ։ Գտնուեր է Քուշանական թագաւորութեան, այնուհետեւ հեփթաղներու ցեղային միաւորման կազմի մէջ։ Այդ միաւորման տրոհումէն (6-րդ դար) յետոյ, Քապուլը կառավարեր են տեղական կառավարիչները՝ Քաուշահերը։ Արաբական նուաճումներու ժամանակաշրջանին Քապուլը անուանապէս ենթարկուեր է Մուավիա I (661 - 680) խալիֆային։ IX դ․ Քապուլը նուաճեր են Սաֆարները, այնուհետեւ՝ Սամանները, Ղազնեւիները, Թեմուրները։

13-րդ դարուն քանդեր է Ճենկիզ խանը։ Պարուրի օրօք (որ Քապուլը նուաճեր էր 1504 թուականին) Քապուլը դարձեր է Մեծ Մոնղոլներու պետութեան մայրաքաղաք։ 1738 թուականին նուաճեր է Քապուլը Նատիր շահը։ 1747 թուականէն Տուռանիներու պետութեան կազմին մէջ էր, 1773 թուականէն՝ մայրաքաղաքը։ Այդ պետութեան անկումէն (1818) յետոյ Քապուլը դարձեր է կեդրոն, որուն շուրջ յետագային ձեւաւորուեր է աֆղանական պետութիւնը։

Ճարտարապետութիւն^[4]

Քապուլի ճարտարապետական զանազան ոճերը կ՚արտացոլացնեն այն բազմաթիւ կապերը, որոնք քաղաքը ունեցած է տարբեր կայսրութիւններու եւ քաղաքակրթութիւններու հետ, յատկապէս ըլլալով Հնդկաստանն ու Չինաստանը Պարսկաստանի եւ Արեւմուտքի հետ կապող հնագոյն առեւտրական ուղիին վրայ:

Պուտտայական Չաքարի մինարէն հաւանաբար կառուցուած է Քուշանեան դարաշրջանին եւ կը կրէ յունա-բակտրիական ու Կանտհարայի արուեստի հետքերը: Անիկա ունի պուտտայական սվաստիկաներ եւ կը ներկայացնէ թէ՛ Մահայանա եւ թէ՛ Թերավատա ուղղութիւններու յատկանիշները: Իսլամական նուաճումէն ետք, Քապուլի շրջանին մէջ յայտնուեցաւ ճարտարապետական նոր դարաշրջան մը: Պապուրի պարտէզները թերեւս իսլամական եւ Մուղալեան ճարտարապետութեան լաւագոյնս պահպանուած օրինակն են: Պապուր կայսրը այն ժամանակ Քապուլի մէջ կառուցած էր նաեւ եօթը այլ մեծ պարտէզներ: Ներկայ Պապուրի պարտէզները նաեւ կ՚արտացոլացնեն Աֆղանիստանի աւանդական ճարտարապետութիւնը՝ փայտի փորագրութիւններով, ծեփակերտ մանրամասնութիւններով, զարդարուն քարաշէն կառոյցներով եւ այլ յատկանիշներով: Պապուրի դարաշրջանի մէկ այլ ընտիր օրինակ է Էյտկահ մզկիթը, որուն կառուցման համար օգտագործուած են Փենճապի ու Սինտի քարերը եւ պարսկական նախագիծերը:

Ահմատ Շահ Տուրանիի վերելքը որպէս աֆղան կառավարիչ, փոփոխութիւններ բերաւ Քապուլի եւ ազգին համար. հասարակութիւնը դարձաւ աւելի ինքնամփոփ եւ ինքնապաշտպանողական, ինչ որ իր ազդեցութիւնը ձգեց ճարտարապետութեան վրայ, որ այլեւս գրեթէ չէր տարբերեր հարուստներու եւ աղքատներու միջեւ: Թիմուր Շահ Տուրանիի դամբարանը իսլամական ձեւաւորման մէկ այլ օրինակ է՝ կառուցուած ութանկիւն յատակագիծով: Անիկա կը հետեւի Միջին Ասիոյ աղիւսաշէն զարդարուն կառոյցներու աւանդութեան՝ ունենալով անգոյն արտաքին տեսք:

Անգլօ-աֆղանական երկրորդ պատերազմէն ետք, Էմիր Ապտուր Ռահման Խանը առաջին անգամ ներմուծեց եւրոպական ոճերը: Պաղ-է Պալա պալատը նախագծուեցաւ Մուղալեան եւ բրիտանա-հնդկական խառն ոճով, որ առաջին զգալի շեղումն էր աֆղանական աւանդական եւ իսլամական ոճերէն: Այդուհանդերձ, պալատները դեռ կը կառուցուէին Միջին Ասիոյ իսլամական նախագիծերու հիման վրայ: Այդ ժամանակաշրջանին ստեղծուեցան բազմաթիւ շքեղ շէնքեր՝ զուգորդուած ընդարձակ պարտէզներով: Արքի մէջ գտնուող Տիլքուշա պալատը բրիտանացի ճարտարապետի կողմէ ստեղծուած առաջին կառոյցն էր: Անոր կից գտնուող ժամացոյցի աշտարակը (շուրջ 1911 թուականին) նոյնպէս բրիտանական ստեղծագործութիւն էր:

Այդ օրերուն Քապուլի տուները ընդհանրապէս բաղկացած էին պարսպապատ բակերէ, որոնք ունէին նեղ անցուղիներ:

1920-ականներուն նոր ոճերը մեծապէս ազդուեցան եւրոպական ճարտարապետութենէն՝ Ամանուլլահ Խան թագաւորի դէպի Եւրոպա, յատկապէս Պերլին եւ Փարիզ կատարած այցելութիւններուն պատճառով: Տարուլ Աման պալատը արեւմտեան արդիական նախագիծի ամենայայտնի օրինակն է: Շահ-Տօ Շամշիրա մզկիթը կառուցուած է մզկիթի համար անսովոր՝ արեւմտեան եւ իտալական պարոքքօ (baroque) ոճով: Փաղմանի մէջ գտնուող Թաք-է Զաֆարը եւ այլ տեսարժան վայրեր նոյնպէս հիմնուած են եւրոպական նախագիծերու վրայ: Տուները նոյնպէս դարձան աւելի բաց՝ առանց բազմաթիւ պարիսպներու:

Դարու երկրորդ կիսուն, խորհրդային (soviet) ազդեցութեամբ քանի մը նախագիծեր մուտք գործեցին Քապուլ: Ասոնցմէ ամենանշանաւորները 1960-ականներուն եւ ատկէ ետք քաղաքին մէջ կառուցուած տարբեր բնակելի թաղամասերն են (microraions): Արդիական ոճի տարբեր երանգ մը կարելի էր տեսնել «Hotel Inter-Continental Kabul»-ի եւ «Serena Hotel»-ի մէջ:

21-րդ դարուն ժողովրդական դարձան ապակեպատ ճակատներով արդիական նախագիծերը: Արեւմտեան այս ոճի օրինակներ են «Kabul City Center»-ը, «Kabul City Walk»-ը եւ այլն: Ազգային ժողովի շէնքը, որ կառուցուած է Հնդկաստանի կառավարութեան կողմէ, ունի արդի իսլամական-մուղալեան ճարտարապետութեան տարրեր եւ կը համարուի Ասիոյ ամենամեծ գմբէթը ունեցող շէնքը: Պաշտպանութեան նախարարութեան նոր շէնքը կը հետեւի աւանդական, իսլամական եւ արեւմտեան նախագիծերուն՝ ներշնչուած Փենթակոնէն: Վերջին տարիներուն Քապուլի մէջ աւելի յաճախ կը կիրառուի նաեւ թրքական ճարտարապետութիւնը: