Տպաւորապաշտութիւն

Jump to navigation Jump to search
Քլոտ Մոնէ, «Տպաւորութիւն․ Արեւածագը»
Քլոտ Մոնէ, «Հովանոցով կինը»
Քամիլ Փիսսարօ, «Մոնմարթի պողոտան» Boulevard Montmartre à Paris,
Էտկար Տեկա, «Ծաղկեփունջով պարուհին»
Էտկար Տեկա, «Կին՝ բաղնիքին մէջ»
Մերի Քասատ, «Երեխայի լոգանքը»

Տպաւորապաշտութիւն (ֆր.՝ Impressionisme< impression - Տպաւորութիւն)․ գեղարուեստի շարժում 19-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 20-րդ դարասկիզբին։ Ծագած է ֆրանսական գեղանկարչութեան մէջ, 1860 տասնամեակին վերջաւորութեան եւ 1870 տասնամեակին առաջին տարիներուն ընթացքին։ (Ետուարդ Մանէ, Էտկար Տեկա, Քլոտ Մոնէ, Քամիլ Փիսսարօ, Ալֆրետ Սիսլէ, Օկիւստ Ռենուար եւ ուրիշներ)։

Շարժումին ծագումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տպաւորապաշտութիւն Impressionisme սահմանումը սկսած է գործածուիլ 1874 թուականի Փարիզի գեղանկարչութեան ցուցահանդէսէն ետք, ուրտեղ ցուցադրուեցաւ Քլոտ Մոնէի «Տպաւորութիւն։ Ծագող արեւը» («Impression Soleil levant», 1872, Փարիզ) նկարը։ Պատահականօրէն ընտրուած սահմանումը կ՛ընդգծէ շարժման, ոճի էական կողմը՝ յարաշարժ իրականութեան տպաւորութիւններու եւ ապրումներու հետ կապակցուած պահերուն անմիջական արտացոլումը։ Կը յատկանշէ 19-րդ դարու Ֆրանսական մշակոյթը։

Փարիզի մէջ, «Պաշտօնական» մշակութային միջավայրը տարածուած է Կաճառին, Երաժշտանոցին, Օփերայ խիստ պահպանողական շրջանակներուն մէջ։ Ուրիշ որեւէ երկրի մէջ «մահացած» կամ՝ «աւանդական» սովորութիւնները այդպիսի ուժ չունին, որքան Ֆրանսայի մէջ։ Բայց եւ ուրիշ որեւէ երկրի մէջ չկան այնքան մեծ թիւով եւ այնպիսի մոլեռանդ «որոնողներ», մշակութային նորարարներ, որ յամառ եւ անձնազոհ են իրենց գործին, ստեղծագործութեան առընչութեամբ եւ կատաղօրէն կը պայքարին իրենց աշխատանքին համար՝ տարիներով մշակելով զայն։

Ֆրանսական Երկրորդ կայսրութեան ժամանակաշրջանին մէջ կ՛ընթանայ պայքար մը բնապաշտութեան naturalisme եւ իրապաշտութեան realisme միջեւ։ Այդ պայքարէն կը ծնի տպաւորապաշտութիւնը, որուն սահմանման մեծ ներդրում ունեցած է խորհրդապաշտութիւնը simbolisme։ Այդ պատճառով Քլոտ Տեպիւսիի ամբողջ գործունէութիւնը պայքար մընէ հին ակադեմական սովորութիւններուն դէմ։ Այդ յամառ պայքարը «նոր մշակոյթի»ն համար, Փարիզը կը վերածէ գեղանկարիչներու, բանաստեղծներու, երաժիշտներու աշխատանոցի laboratory մը։

Պատմութեան ընթացքին զանզազան պայմաններու բերումով Ֆրանսայի մայրաքաղաքը վերածուած է քաղքենիութեան գեղարուեստական կեդրոնի։ Օրինակ, 18-րդ դարուն Փարիզը եղած է հարուստ բքաղքենիներու եւ պալատականներու իւրօրայատուկ կեդրոն՝ իր ծաղկող մշակութային սալոններով․ երաժիշտներ, բանաստեղծներ, գեղանկարիչներ, փիլիսոփաներ իրենց գեղարուեստական գաղափարներու ձեւաւորման համար համապատասխան միջավայր կը գտնեն այդ սալոններուն մէջ։ Այն ատեն ալ պայքարը նոր եւ հին գաղափարներու միջեւ յաճախ սուր բնոյթ կը կրէր։ Այդ իսկ պատճառով Փարիզը այն ժամանակին ծանօթ աշխարհի գեղարուեստի կեդրոնը կը դառնայ։ Հոն լայնատարած գեղարուեստական մեկենասութիւնը մեծ թիւով արուեստագէտներ կը գրաւէ։

Երրորդ հանրապետութեան ընթացքին նորարար արուեստագէտները չէին ցանկար որեւէ փոփոխութիւն հասարակական կարգին մէջ։ Անոնք ընդհանրապէս անտարբեր եղած են ժողովուրդի ցած խաւերու ճակատագրին հանդէպ եւ ընդհանրապէս չեն հետաքրքրուած հասարակութեան բարեկարգման հարցերով։ Անոնք առաջին հերթին կ՛ուզէին մարդը ազատել «կեանքին առօրեայէն»՝ անոր մեծարելով գեղարուեստական զգացողութեան «սահմանափակ» աշխարհը, որ ան կը դիտէր իբրեւ «վերին արժէքներ»։ Ֆրանսական մշակոյթի երկու ուղղութիւնները՝ տպաւորապաշտութիւնը եւ խորհրդապաշտութիւնը այդպիսի դեր ունեցաւ։

Էութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տպաւորապաշտութիւնը նոր հայեցողութեան եւ արժեւորման հաստատումն է։ Տպաւորապաշտները բռնադատեցին ակադեմական նկարչութիւնը։

Անմիջական տպաւորութիւններու, լոյսի խաղերու հարստութեան արտացոլումը տպաւորապաշտութեան մէջ կը ծառայէ թափանցել երեւոյթներու էութեան մէջ, կեանքի ընթացքը, շարժման ներքին ուժերը բացայայտելու նպատակին։ Խորհրդապաշտի լիովին հետեւողական կիրառումը ոչ միայն սկզբունքային վերադարձ է դէպի բնութիւնը, այլ նաեւ ժամանակակից քաղաքի հակադրութիւններու, առօրեայի, հասարակ մարդու իրական ապրումներու եւ կեցութեան, անոր շրջապատող իրերու գեղեցկութեան նոր մեկնաբանութիւն մը։ Նիւթական աշխարհի օդի եւ լոյսի տարածման, բեկբեկման, տրոհման անգերազանց արտացոլումը տպաւորապաշտութեան մէջ կ՛օգտագործուի մաքուր գոյներու տեսաբանական optic համադրումով։ Պատկերման մէջ երանգներու արտայայտիչ ուժը կը հաստատուի անոնց ինքնուրոյն արժէքովը։ Լոյսը կը դառնայ պատկերուող աշխարհի շարժման հիմնական արտայայտիչը։ Տպաւորապաշտներն արդէն 19-րդ դարու 80-90ական թուականներուն կը դառնան լոյսին ու ստուերին, ջուրի խաղին, երկինքն եւ ամպերը գեղանկարող միակ վարպետները։ Կը կորսուի հետաքրքրութիւնը մարդկանց հանդէպ, կ՛անհետանան անհատները, հասարակական իրադարձութիւնները, կապերը։

Տպաւորապաշտներու գործերու մէջ ամբողջ աշխարհը կը վերածուի լոյսի, օդի եւ ջուրի խաղի մը։ Թեեւ բանաստեղծութեան մէջ ոչ յաճախ կը կիրառեն տպաւորապաշտութեան սահմանումը, սակայն Փօլ Վեռլէնը եւ ժամանակակից ուրիշ բանաստեղծներ իսկական տպաւորապաշտներ են իրենց բնագավառէն ներս։

Տպաւորապաշտութիւնը գրականութեան մէջ նոյնպէս արուեստագէտի անհատական տպաւորութիւններու, զգացումներու, ապրումներու մարմնաւորումն է։ [1]

Գրականութեան մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էմիլ Զոլա
Կի Տը Մոփասան

Լայն է տպաւորապաշտութեան ոճիազդեցութիււնը տարբեր երկիրներու գրականութեան մէջ՝ Է. Զոլա, Ժ.-Կ. Հիւիսմանս, Է. եւ Ժ. Գոնկուր Եղբայրներ, Կի Տը Մոփասան, Ս. Փրուստ (Ֆրանսա), 0. Ուայլտ, Ռ. Ստիւենսոն, Ջ. Քոնրադ (Անգլիա), Եո. Շլաֆ, Ս. Գերգէ, Հ. Բար, Գ. Հաուպտման, Ռ.-Մ. Ռիլկ- (Գերմանիա), Կ. Համսուն, Ս. Շնիցլեր (Նորվեկիա), Ա. Չեխով, Ի․ Բունին, Ա. Բալմոնտ եւ ուրիշներ։ Այդ գրողներէն շատեր պատկանած են գեղարուեստական այլ ուղղութիւններու։ Իրենց գործը, ձեւաւորած է նաեւ խորհրդապաշտութեան՝ ստեղծագործական հնարներով։ Անոնց մէջ կան նաեւ տպաւորապաշտութեան հետեւողական ներկայացուցիչներ։

Հայ գրականութեան մէջ ամենացայտուն խորհրդապաշտը Տ. Չրաքեանն է՝ ստեղծագործութեամբ եւ տեսական հայեացքներով։ Տպաւորապաշտութեան ոճի ազդեցութիւնը կը նկատուի նաեւ Գ․ Զոհրապի, Ս. Զօրեանի, Ակսել Բակունցի պատմուածքներուն մէջ։ Թատրոնէն ներս տպաւորապաշտութեան արտայայտամիջոցները կը կիրառուին Ա. Անտուանի (Ֆրանսա), Մ. Ռայնհարդի (Գերմանիա), Վ. Մեյերխոլդի (Ռուսաստան) բեմադրութիւններու մէջ։ Անոնք աչքի կը զարնեն գործող անձերու եւ բեմական մթնոլորտի վառ, ցայտուն, փութկոտ բնութագրումներով, կերպարներու հոգեբանութեան ներքին գործընթացներու ընդգծուած արտայայտութեամբ։ [2]

Երաժշտութեան մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տպաւորապաշտական ուղղութեան երաժշտական ճիւղը կը ձեւաւորուի Ֆրանսա 19-րդ դարու 80-90-ական թուականներուն։

Աւանդական բազմազան ձեւերու ազատ մեկնաբանումը, քմահաճ, փոփոխական կշռոյթը, նուագախմբային թարմ հնչերանգները, գունապնակային coloristic բռնկումներն ու առկայծումները բնորոշիչը կը դառնան երաժշտական խորհրդապաշտութեան շատ գործերու։

Քլոտ Տեպիւսի

Տպաւորապաշտութեան երաժշտական ճիւղի սկզբնաւորողը եւ խոշորագոյն ներկայացուցիչն է Քլոտ Տեպիւսին Claude Debussy։ Իսկ տպաւորապաշտութեան կարեւորագոյն հակումներէն կարեւոր բաժին մը կը դրսեւորուի Մ. Ռաւելի Maurice Ravel, Պ. Տիւկայի (Ֆրանսա), Ա. Կազելայի, Օ. Ռեսպիգիի (Իտալիա), Ֆ. Դելիուսի, Ս. Սկոտի (Անգլիա), Կ. Շիմանովսկիի (Լեհաստան), վաղ շրջանի տպաւորապաշտ Ստրաւինսկիի (Ռուսաստան) ստեղծագործութիւններուն մէջ։ Երաժշտութեան մէջ Տեպիւսին կը դիմէ նորարար փոփոխութիւններու. կը բանայ նոր ճանապարհ՝ դէպի մաքուր հնչիւնի անկախութիւնը, ձայնային ելեւէջներու ներդաշնութեան փոփոխումը դէպի գունապնակային ներդաշնութեան, ուրտեղ կարեւոր է ձայնաբոյլին առանձին հնչողութիւնը, անոր առանձին գոյնը։

Բնականաբար, փոփոխման կ՛ենթարկուի նաեւ նուագախումբը. ան կը դառնայ նոյնքան գունային, որքան եւ անոր ներդաշնութիւնը։ Տեպիւսին կը բերէ անհատական նուագարանի հնչերանգը, գոյն հասկացութիւնը, կը բնորոշէ իւրաքանչիւր նուագարանի ինքնուրոյնութիւնը նուագախումբին մէջ, կը փոխէ նաեւ կարգ մը աւանդական նուագարաններու գործառութային պատկանելութիւնը։ Տեպիւսիի երաժշտութիւնը կ՛արտայայտէ իրավիճակ, ոչ թէ ընթացք։ Կը ցուցադրէ պատկեր, ակնթարթ, այսինքն տպաւորապաշտական բնորոշ մօտեցում։ Երաժշտական տպաւորապաշտութեան վրայ ներդրում կ՛ունենան «Հզօր խմբակ»ին յօրինողներու գունային նուաճումները. Ֆրանսայի, Սպանիայի եւ արեւելեան երկիրներու ժողովրդական երաժշտութիւնը։ Տպաւորապաշտութեան առանձին կողմերը կ՛արտացոլուին Ա. Խաչատրեանի (վաղ շրջան), Ռ. Մելիքեանի, Գ. Եղիազարեանի գործերու մէջ։ [3]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական սովետական հանրագիտարան

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]