Տպաւորապաշտութիւն

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Արեւելահայերէն

Կլոդ Մոնէ, «Հովանոցով կինը»
Կամիլ Պիսսարո, «Մոնտմարտ պուրակ»
Եդգար Դեգա, «Ծաղկեփնջով պարուհին»
Եդգար Դեգա, «Կինը բաղնիքին մէջ»
Մերի Կասատ, «Երեխայի լոգանքը»

Տպաւորապաշտութիւն (ֆր.՝ Impressionisme< impression - Տպաւորութիւն) ուղղութիւն արուեստին մէջ XIX դարու վերջին, XX դարու սկիզբին։ Ծագած է ֆրանսիական գեղանկարչութեան մէջ, 1860-ական թուականներու վերջին-1870-ականներու սկիզբին (Եդուարդ Մանէ, Եդգար Դեգա, Կլոդ Մոնէ, Կամիլ Պիսսարո, Ալֆրեդ Սիսլէ, Օգիւստ Ռենուար եւ ուրիշներ)։

Եզրի ծագումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Impressionisme» որպէս տերմին գործածիլ սկսած է 1874 թուականի ցուցահանդէսէն յետք, որտեղ ցուցադրուեցաւ Կլոդ Մոնէի «Տպաւորութիւն։ Ծագող արեւը» («Impression Soleil levant», 1872, Փարիզ) նկարը։ Պատահականօրէն ընտրուած եզրը կընդգծէր ուղղութեան էական կողմը՝ յարաշարժ իրականութեան տպաւորութիւններու, ապրումներու կապակցուած պահերու անմիջական արտացոլում։ 19-րդ դարու Ֆրանսական մշակոյթը իւրայատուկ է։ «Պաշտօնական» մշակութային միջավայրը՝ Կաճառ, Կոնսերուատորիայ, Օպերայ խիստ պահպանողական (conservativ) են։ Որեւէ այլ երկրին մէջ «մահացած» սովորոյթները (tradition) այդպիսի ուժ չունին, ինչպէս Ֆրանսիային մէջ։ Բայց եւ որեւէ այլ երկրին մէջ չկան այնքան մեծ թիւով եւ այնպիսի մոլեռանդ «որոնողներ», մշակութային նորարարներ, որ յամառ են եւ անձնազոհ իրենց գործին մէջ եւ կատաղի կերպով կը պայքարին իրենց ձեռագրին համար՝ տարիներով մշակելով այն։

Երկրորդ կայսրութեան ժամանակաշրջանին մէջ կընթանար պայքար բնապաշտութեան (naturalisme) եւ իրապաշտութեան (realisme) համար։ Այդ ուղղութիւններու դէմ պայքար կընթանար նաեւ 19-րդ դարու 80-ականներուն։ Այդ պայքարէն կը ծնի տպաւորապաշտութիւնը։ Մեծ ջանքեր կը պահանջէ նաեւ խորհրդանշապաշտութեան (simbolisme) ներդրումը։ Այդ պատճառով Կլոդ Դեբիւսիի ամբողջ գործունէութիւնը պայքար եղած է հին ակադեմական սովորութիւններու դէմ։ Այդ յամառ պայքարը «նոր մշակոյթի» համար Փարիզը վերածած էր գեղանկարիչներու, բանաստղծներու, երաժիշտներու աշխատանոցի (laboratory)։ Բազմաթիւ պատմական հանգամանքներ Փարիզը վերածած էին բուրժուազիայի գեղարուեստական կեդրոնի, եւ դրանով կը բացատրուի Փարիզի այդօրինակ կեդրոնացումը նաեւ գեղարուեստին վրայ։ Դեռեւս 18-րդ դարուն Փարիզն եղած է հարուստ բուրժուաներու եւ պալատականներու իւրօրինակ կեդրոն՝ իր ծաղկող մշակութային սալոններով։ Երաժիշտներ, պոէտներ, գեղանկարիչներ, փիլիսոփաներ իրենց գեղարուեստական գաղափարներու ձեւաւորման համար համապատասխան միջավայր կը գտնէին այդ սալոններէն ներս։ Եւ արդէն այն ատեն պայքարը նոր եւ հին գաղափարներու միջեւ յաճախ սուր բնոյթ կը կրէր։ Փարիզին մէջ առկայ լայնարձակ գեղարուեստական մեկենասութիւնը գրաւեց մեծ թիւով արուեստագէտներու։

Պէտք չէ կարծել, թե յատկապէս վերջին 50 տարիներու ընթացքին առաջնային հասարակական գաղափարները այս արուեստագէտները առանձնապէս կը յուզէին։ Ընդհակառակը՝ Երրորդ հանրապետութեան նորարար արուեստագէտները չէին ցանկար որեւէ փոփոխութիւն հասարակական կարգին մէջ։ Նրանք բացարձակապէս անտարբեր էին ցածր դասերու ճակատագիրին հանդէպ եւ ընդհանրապէս չէին հետաքրքրուած հասարակութեան վերադասաւորման հարցերով։ Նրանք առաջին հերթին կուզէին մարդը ազատել «կյանքին առօրէականութենէն»՝ տալով նրան գեղարուեստական զգացողութիւններու «սահմանափակ» աշխարհը, որ նա կը դիտէր որպէս «վերին արժէքներ»։ Արդյունքը կըլլար, որ նրանք հոգ կը տանէին բուրժուաներու մասին։ Ֆրանսական մշակոյթի երկու ուղղութիւնները՝ տպաւորապաշտութիւնը եւ խորհրդանշապաշտութիւնը հէնց այդպիսի խնդիր դրեր էին իրենց առջեւ։

Էութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տպաւորապաշտութիւնը նոր հայեցողութեան եւ արժեւորման հաստատումն էր, կաճառականութեան (academisme), սալոնային արուեստի, կուրօրէն հետեւողութեան (epygonisme) արմատական բացասումը։ Տպաւորապաշտները շարժման եւ փոփոխութիւններու, իրականութեան գունագեղութեան աննախադէպ, հաւաստի ու ճշմարտացի պատկերը կը ստեղծէին յաճախ ներկայացնելով միեւնոյն տեղը, համանման դրութիւններն ու առարկաները տարբեր պահերու ու տարբեր դիտանկիւններէ։ Անմիջական տպաւորութիւններու, լոյսի խաղերու հարստութեան արտացոլումը տպաւորապաշտութեան մէջ կը ծառայէ երեւոյթներու էութեան մէջ թափանցելու, կեանքի ընթացքը, շարժման ներքին ուժերը բացայայտելու նպատակին։ Խորհրդապաշտի բացօթութեան (plener) հետեւողական կիրառումը ոչ միայն սկզբունքային վերադարձ էր դէպի բնութիւնը, այլեւ ժամանակակից քաղաքի հակադրութիւններու, առօրեայի, հասարակ մարդու իրական ապրումներու եւ կեցութեան, նրան շրջապատող իրերու գեղեցկութեան նոր մեկնաբանութիւն։ Նիւթական աշխարհում օդի եւ լոյսի տարածման, բեկբեկման, տրոհման անգերազանց արտացոլումը տպաւորապաշտութեան մէջ կօգտագործուէր մաքուր գույներու տեսաբանական (optic) համադրումով։ Պատկերման մէջ երանգներու արտայայտիչ ուժը կը հաստատուէր նրանց ինքնուրոյն արժէքովը։ Լոյսը կը դառնար պատկերուող աշխարհի շարժման հիմնական կրողը։ Տպաւորապաշտներն արդէն 80-90 թուականներուն կը դառնան լոյսն ու ստուերը, ջուրի խաղը, երկինքը եւ ամպերը գեղանկարող միակ վարպետները։ Կը կորսուի հետաքրքրութիւնը մարդկանց հանդէպ, կանհետանան անհատները, հասարակական իրադարձութիւնները, կապերը։ Տպաւորապաշտներու գործերու մէջ ամբողջ աշխարհը կը վերածուի լոյսի, օդի եւ ջուրի խաղի։ Թեեւ պոէզիայի առնչութեամբ ոչ յաճախ կը կիրառեն տպաւորապաշտութիւն եզրը, սակայն Պոլ Վեռլէնը եւ ժամանակակից ուրիշ պոէտներ իսկական տպաւորապաշտներ են պոէզիայի բնագավառէն ներս։ Տպաւորապաշտութիւնը գրականութեան մէջ նոյնպէս արուեստագէտի անհատական տպաւորութիւններու, զգացումներու, ապրումներու մարմնաւորումն է։

Գրականութեան մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լայն է տպաւորապաշտութեան ոճական ազդեցութիււնը տարբեր երկիրներու գրականութեան վրայ՝ Է. Զոլա, Ժ.-Կ. Հիւիսմանս, Է. եւ Ժ. Գոնկուր Եղբայրներ, Գի դը Մոպասան, Ս. Պրուստ (Ֆրանսիա), 0. Ուայլդ, Ռ. Ստիւենսոն, Ջ. Կոնրադ (Անգլիա), Եո. Շլաֆ, Ս. Գերգէ, Հ. Բար, Գ. Հաուպտման, Ռ.-Մ. Ռիլկ- (Գերմանիա), Կ. Համսուն, Ս. Շնիցլեր (Նորուեգիա), Ա. Չեխով, Ի․ Բունին, Ա. Բալմոնտ եւ ուրիշներ։ Այդ գրողներու որոշ մասի ստեղծագործութիւնը, հիմնականմասով պատկանելով գեղարուեստական այլ ուղղութիւններու, ձեւաւորուեր է նաեւ խորհրդապաշտութեան ստեղծագործական հնարներով։ Դրանց մէջ կան նաեւ տպաւորապաշտութեան հետեւողական ներկայացուցիչներ։ Հայ գրականութեան մէջ ամենացայտուն խորհրդապաշտը Տ. Չրաքեանն է՝ ստեղծագործութեամբ եւ տեսական հայեացքներով։ Տպաւորապաշտութեան ոճի ազդեցութիւնը կը նկատուի Գ․ Զոհրապի, Ս. Զորեանի, Ա. Բակունցի պատմուածքներին մէջ։ Թատրոնէն ներս տպաւորապաշտութեան արտայայտչամիջոցները կիրառուեցան Ա. Անտուանի (Ֆրանսա), Մ. Ռայնհարդի (Գերմանիա), Վ. Մեյերխոլդի (Ռուսաստան) բեմադրութիւններու մէջ։ Դրանք աչքի կը զարնէին գործող անձանց եւ բեմական մթնոլորտի վառ, ցայտուն, փութկոտ բնութագրումներով, կերպարներու հոգեբանութեան ներքին գործընթացներու ընդգծուած արտայայտութեամբ։

Երաժշտութեան մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տպաւորապաշտական ուղղութեան երաժշտական ճիւղը ձեւաւորուեցաւ Ֆրանսիային մէջ, XIX դ. 80-90-ական թուականներուն։ Աննախընթաց կերպով հարստացակ գունահնչիւնային երանգապնակը, ընդլայնուեցաւ լադային և հարմոնիկ հիմքը։ Աւանդական բազմազան ձեւերու ազատ մեկնաբանումը, քմահաճ, փոփոխական կշռոյթը, նուագախմբային թարմ հնչերանգները, գունապնակային (coloristic) բռնկումներն ու առկայծումները բնորոշ դարձան երաժշտական խորհրդապաշտութեան շատ գործերու։ Տպաւորապաշտութեան երաժշտական ճիւղի սկզբնաւորողը եւ խոշորագոյն ներկայացուցիչն էր Կ. Դեբիւսին։ Տպաւորապաշտութեան կարեւորագոյն միտումներէն շատերը դրսեւորուած են Մ. Ռաւելի, Պ. Դիւկայի (Ֆրանսա), Ա. Կազելայի, Օ. Ռեսպիգիի (Իտալիա), Ֆ. Դելիուսի, Ս. Սկոտի (Անգլիա), Կ. Շիմանովսկիի (Լեհաստան), վաղ շրջանի տպաւորապաշտ Ստրաւինսկիի (Ռուսաստան) ստեղծագործութիւններու մէջ։ Երաժշտութեան մէջ Դեբիւսին կը դիմէ մինչ այդ երբեւէ չեղած փոփոխութիւններու. կը բանայ նոր ճանապարհ՝ դէպի մաքուր հնչիւնի անկախութիւնը, ձայնային ելեւէջներու ներդաշնութեան փոփոխումը դէպի գունապնակային ներդաշնութիւն, որտեղ կարեւորը ոչ թե մի գործառոյթէն մեւսի անցումը, գործառութային յաջորդականութիւնն է, այլ ձայնաբոյլին առանձին հնչողութիւնն է, անոր առանձին գոյնը։ Բնականաբար, փոփոխման կենթարկուի նաեւ նուագախումբը. ան կը դառնայ նոյնքան գունային, որքան եւ անոր ներդաշնութիւնը։ Դեբիւսին կը բերէ անհատական նուագարանի հնչերանգը, գոյն հասկացութիւնը, կը բերէ իւրաքանչիւր նուագարանի ինքնուրոյնութիւնը նուագախումբին մէջ, ինչպէս եւ՝ մինչ այդ եղած նուագարաններու գործառութային պատկանելութիւնը ըթ փոխէ։ Դեբիւսիի երաժշտութիւնը կարտայայտէ իրավիճակ, ոչ թե ընթացք, նա կը ցուցադրէ պատկեր, ակնթարթ, այսինքն տպաւորապաշտական բնորոշ մօտեցում։ Երաժշտական տպաւորապաշտութեան վրայ ներգործեցին «Հզօր խմբակ»ին կոմպոզիտորներու գունային նվաճումները. Ֆրանսայի, Սպանիայի, արեւելեան երկիրներու ժողովրդական երաժշտութիւնը։ Տպաւորապաշտութեան առանձին կողմերը արտացոլուեցան Ա. Խաչատրեանի (վաղ շրջան), Ռ. Մելիքեանի, Գ. Եղիազարեանի գործերու մէջ։

Աղբեւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական սովետական հանրագիտարան