Վողփրամ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Վողփրամ, քիմիական տարր մըն է որուն նշանն է W (Կաղապար:Լեզու la), կարգահամարը՝ 74, ատոմական զանգուածը՝ 183,81:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վողփրամը յայտնաբերած եւ WO3-ի ձեւով անջատած է Քարլ Վիլհեմ Շեէլէն 1781 թուականին, թունկսթեն միներալէն, որուն արդիւնքին ստացուեցաւ դեղին, ծանր քար (վողփրամի եռօքսիտ), որը յետագային վերանուանուած է՝ շէելիթ։

1783 թուականին սպանացի քիմիագէտ Էլհույեար եղբայրները յայտարարեցին, որ սաքսոնական վողփրամիթ միներալէն ստացած են նոր մետաղ մը։

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի տարիներուն վողփրամը քաղաքական գործընթացներուն համար ունեցած է նշանակալի դերակատարութիւն։ Փորթուկալը, որպէս Եւրոպային մէջ սա տարրի գլխաւոր մատակարար, ճնշման տակ էր երկու կողմերէն։ Վողփրամն այդ ժամանակ ռազմարդիւնաբերութեան կարեւոր նյութերէն եղած էր։

Անունը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վողփրամի փոշի

Անունն ստացած վողփրամիթ հանքանիւթի անունէն, որ կը նշանակէ «Գայլի փրփուր» (Կաղապար:Լեզու la կամ գերմաներէն՝ Wolf՝ գայլ, Rahm՝ փրփուր): Շուէտներէն tungsten («ամուր քար») անունը կը գործածուէ անգլերէնին մէջ։

Բնութեան Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վողփրամը հազուագիւտ տարր է, երկրակեղեւին մէջ պարունակութիւնը 1•10−4 զանգված % (տարածուածութեամբ 55րդն է)։ Ազատ վիճակին չհանդիպէր։ Կը յառաջացնէ հանքանիւթեր, որոնցմէ արդիւնաբերական նշանակութիւն ունեն վողփրամիթը՝ (FeMn) WO4 եւ շեէլիթը՝ CaWO4։

Բնութենական Յատկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վողփրամը ծանր, դժուարահալ, արծաթափայլ մոխրագոյն մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 3420 °C, եռմանը՝ 5700 °C, խտութիւնը՝ 19,3 կ/սմ3, տեսակարար ելեկտրահաղորդականութիւնը՝ 1,82•105 • օհմ−1 սմ−1) (20 °C)։

Պահուածքի յատկութիւնները կախած են մաքրութեան աստիճանէն եւ վերամշակման եղանակէն։ Սովորական պայմաններին օդին մէջ քիմիապէս կայուն է։ Միացութիւններին կը ցուցաբերէ +2-էն +6 օքսիտացման աստիճաններ (առաւել կայուն է վեցարժէք վողփրամը)։

Սենեակային ջերմաստիճանին, չոր օդին քիմիապէս բաւականին անաշխոյժ է, բայց բարձր ջերմաստիճանին՝ 400 – 500 °C-ին դանդաղ կ'օքսիտանայ թթուածինով: Ջրածինի հետ գործնականին չփոխազդէր, նոյնիսկ հալման ջերմաստիճանին։ Բորակածինին հետ կը փոխազդէ 2000 °C-էն բարձր ջերմաստիճանին։ Ածխածինը 1100 – 1200 °C-ին կը փոխազդէ վողփրամին հետ՝ յառաջացնելով WC եւ W2C միացութիւնները։ Վողփրամը կը փոխազդէ նաեւ հալոկեններու, ծծումբիի եւ սեղէնի հետ։

Քիմիական Յատկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անցումային տարր է։ Պարբերական համակարգին գրաւած դիրքին համապատասխան ունի 6 արժէքական ելեկտրոն[1] 5s2 5p6 5d4 6s2: K, L, M, N թաղանթները լրացուած են։ d տարր է։ Վողփրամը կ'առաջացնէ միացութիւններ +2, +3, +4, +5 եւ +6 օքսիտացման աստիճաններով[2][3], սակայն անոր աւելի բնութագրական է +6 օքսիտացման աստիճանը։

Արդիւնահանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տեղ Երկիր Արդիւնահանում

(2012, հազար թօն)

1 Կաղապար:Դրոշավորում/Չինաստան Չինաստան 64 000
2 Ռուսաստան Ռուսիա 3 557
3 Կանադա Քանատա 2 197
4 Կաղապար:Դրոշավորում/Բոլիվիա Պոլիվիա 1 247
5 Կաղապար:Դրոշավորում/Վիետնամ Վիէթնամ 1 050
6 Կաղապար:Դրոշավորում/Պորտուգալիա Փորթուկալ 763
7 Կաղապար:Դրոշավորում/Ավստրիա Աւստրիա 706
8 Կաղապար:Դրոշավորում/Ռուանդա Ռուանտա 700
9 Կաղապար:Դրոշավորում/Իսպանիա Սպանիա 542
10 Կաղապար:Դրոշավորում/Բրազիլիա Պրազիլ 381

Վողփրամի միացութիւնները բնութեան մէջ բաւականին քիչ տարածում ունեն։ Երկրակեղեւին անոր պարունակութիւնը կը կազմէ 0,0013 %: Վողփրամի ընդհանուր համաշխարհային պահուստային քանակը կը կազմէէ 7,5 միլիոն թոն։ Վողփրամի մեծ պաշարներ կան Չինաստանին, Քանատային, Ռուսիոյ, Պոլիվիոյ, Փորթուկալի մէջ:

Վողփրամի հանքեր կան նաեւ Հայաստանին մէջ:

Կաղապար:Սեղմ Պարբերական Աղիւսակ

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Erik Lassner, Wolf-Dieter Schubert (1999)։ Tungsten: properties, chemistry, technology of the element, alloys, and chemical compounds։ Springer։ էջ 9։ ISBN 0-306-45053-4 
  2. Emsley John E. (1991)։ The elements (2nd ed.)։ New York: Oxford University Press։ ISBN 0-19-855569-5 
  3. Morse P. M., Shelby Q. D., Kim D. Y., Girolami G. S. (2008)։ «Ethylene Complexes of the Early Transition Metals: Crystal Structures of [HfEt4(C2H4)2−] and the Negative-Oxidation-State Species [TaHEt(C2H4)33−] and [WH(C2H4)43−]»։ Organometallics 27 (5): 984–993։ doi:10.1021/om701189e