Վարդ

Jump to navigation Jump to search

</ref><reՎարդ, մարդու ձեռքով աճող, Մասրենի (լատ.՝ Rósa) կոչուող վարդազգիներու խումբին պատկանող ներկայացուցիչներու տեսակներու եւ տարատեսակներու հաւաքական անուանում:

Կարմիր վարդ
«Վարդեր ծաղկամանին մէջ», ֆրանսացի նկարիչ Հանրի Ֆանթեն-Լատուրի նաթիւր մորթը

Ստուգաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին յունական բառ (*ϝρόδον - *wródon) կապուած հայ.՝ վարդ - vard - *ṷṛda: Հոսկէ ալ պարս․՝ gul - «վարդ»[1][2], պարս․՝ Gul - «վարդ»[3]:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին անգամ վարդեր սկսած են աճեցնել Հին Հռոմի մէջ: Հին հռոմէական գրողներու ստեղծագործութիւններուն մէջ կը հանդիպինք շուրջ 10 տեսակի վարդերու նկարագրութիւններու: Հերոդոտոս(Արեւմտահայերէն) արդէն (Ք.ա.) Ե. դարուն իր «Պատմութեան» մէջ կը նկարագրէ Մակեդոնիոյ մէջ գտնուող Միդոս արքային այգիները եւ կը յիշէ այդտեղի բամպակէ վարդը: Թէոփրաստես (Ք.ա.) 300-ին կը նկարագրէ Յունաստանի այգիները եւ կը նկարագրէ 15, 20 եւ նոյնիսկ 100 թերթիկներ ունեցող վարդեր[4]:

Պոմպէյի հրաշալի խճանկարին վրայ, որ կը գտնուի Նեապոլի թանգարանին մէջ, կարելի է տեսնել նաեւ դամասկոսեան վարդեր (Rosa×damascena), որոնց հայրենիքը անկասկած արեւելքն է, ուրկէ ալ անոնք յայտնուած են Հարաւային Իտալիոյ այգիներուն մէջ: Հռոմէական կայսրութեան անկման հետ միատեղ այգեգործութիւնը կը տարածուի վանքերուն մէջ: Քարլոս Մեծը Capitulare de villis կալուածատան կառավարման իր հրամանագիրին մէջ նշած է բոյսեր, որոնք անհրաժեշտ է աճեցնել եւ որոնց մեջ կային վարդեր: Սկիզբը այգիներուն մէջ բոյսերը առաջին հերթին կ'աճեցնէին դեղային նպատակներով,ինչպէս նաեւ մեծ ուշադրութիւն կը դարձնէին անոնց գեղեցկութեան վրայ: Ծաղկեպսակներու եւ այլ զարդարանքներու համար կը հավաքուէին միայն դաշտային ծաղիկներ: Եւ միայն վարդերու թուփերը կ'արժանանային յատուկ ուշադրութեան եւ կ'աճէին այգիներուն մէջ: Վերածննդեան դարաշրջանին հռչակաւոր իտալացի նկարիչներու նկարներու վրա կարելի է տեսնել վարդեր, որոնք կ'աճէին այն ժամանակներու իտալական այգիներուն մէջ, որոնց հայրենիքը թերեւս Իտալիան էր:[5]: 1309 թուականին Քլիմենթ Ե. պապը իր արքունիքով Հռոմէն կը տեղափոխուի Ավինյոն, իսկ կաթոլիկ եկեղեցւոյ կեդրոնը հոն էր մինչեւ 1377 թուական: Ինչպէս պատմաբանները կը վկայեն, արդէն այդ ժամանակներէն ալ պապական արքունիքի տարածքներուն մէջ կ'աճէին վարդեր: Ժէ. դարու սկիզբը Էյխշթեդտի եպիսկոպոսի այգիին մէջ կ'աճէին վարդի 21 տեսակներ, որոնք Կ.Պոլիսէն Եւրոպա բերուած էին: Միննեզանգներու ատեն գոյութիւն ունեցած են հիասքանչ այգիներ կարմիր եւ սպիտակ վարդերով[5]:

Ներկայիս գոյութիւն ունեցող վարդերու տեսակներու մեծ բազմազանութիւնը ձեւաւորուած է վայրի մասրենիի քանի մը տեսակներու խաչասերման եւ ընտրութեան ճամբով: Զբօսայգիներուն մէջ աճող բազմաթիւ բազմաթերթ վարդերու (Роза махровая) տեսակները յառաջացած են գալիեան վարդերէն (Rosa gallica), որ ստացած է այս անուանումը իր լայն տարածման համար Ֆրանսաի մէջ (Գալիա)[4]: Այս վարդի մշակոյթը եւ անոր հիման վրայ ձեւաւորուած վարդերու տեսակները սկիզբ կ'առնենՀնագոյն Բաբելոնէն եւ Հնագոյն Հռոմէն, իսկ Ժգ. դարէն նաեւ Ֆրանսայէն եւ վարդերու պատմութեան մէջ կազմած են ամբողջ ժամանակաշրջան մը մինչեւ Ժը. դար: Գալիյան վարդերու եւ այլ վարդերու տեսակներու խաչասերման ճամբով ստեղծուած են դամասկոսեան (Rosa ×centifolia) եւ սպիտակ վարդեր: Վարդերու տեսակներու խաչասերման միջոցը յայտնի եղած է Եւրոպայի մէջ Հռոմէական կայսրութեան ժամանակաշրջանին[6]:

Պարտէզի վարդերու պատմութիւնը սկսած է Ժը. դարու վերջէն մինչեւ Ժփ. դարու սկիզբը ինկած ժամանակաշրջանին, երբ հարաւ արեւելեան Ասիաէն Եւրոպա բերած (սկիզբը Անգլիա, յետոյ՝ Ֆրանսա) մշտադալար ու ջերմասեր վարդերու տեսակներ, որոնց թերթիկները ունէին թէյի հոտ ունեցող յատուկ բոյր։ Այս վարդերը օժտուած էին նոր յատկութիւններով՝ կաշենման փայլուն տերեւներով, կոկոններու իւրայատուկ ազնուական ձեւերով ինչպէս նաեւ կարեւոր յատկութիւններով` օրինակ՝ վերակենդանալու ունակութեամբ, այսինքն բազմաթիվ շարունակական ծաղկման ունակութեամբ։

Վարդերու առաջին գիտական բնութագրումը տուած է հին յունական բնախոյզ, փիլիսոփայ եւ բուսաբան Թէօոփրաստեսը։ Ան բաւական մանրամասն նկարագրած է վայրի եւ դաշտային վարդերը, հիմնաւորած է անոնց մշակման եւ բազմացման ձեւերը։

Ռուսաստանի մէջ վարդերու աճեցման մասին առաջին յիշատակութիւնը կը վերաբերի Ժզ. դարու սկիզբը։ Կ'ենթադրուի, որ անոնք յայտնուած են Ռուսաստանի Պալքանեան սլաւոնական տոհմերու միջոցով։ Զանգուածային տարածում ստացած է Եքաթերինա Բ.-ի օրով միայն։ Ժթ. դարու վերջը սկսած են վարդեր աճեցնել Ռուսաստանի ամբողջ եւրոպական մասին մէջ[7]։

Բուսաբանական նկարագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թուփին ձեւը կրնայ ըլլալ սկսեալ ճիւղատարածքէն մինչեւ նեղբրգաձեւ։ Բազմամեայ վարդերու խումբը կ'ընդգրկէ իր մէջ հիւսքի ձեւով եւ աղեղնաձեւ փռուած ընձիւղներ, 2,5-էն մինչեւ 6 մեթր երկարութեամբ[8]։

Դաշտային վարդերու ծաղկացօղուններու երկարութիւնը կը տատանի 10-էն մինչեւ 80 ս.մ.[8]։ Վարդերու ծաղկացօղունները կը զարմացնեն իրենց բազմազանութեամբ։ Անոնց չափերը կը տատանին 1,8-էն մինչեւ 18 ս.մ., թերթիկներու քանակը կրնայ կազմել 5-էն 128, գոյութիւն ունին ծաղկացօղունի տասնեակ տարբեր ձեւեր։ Շատ բազմազան է գունային գամման՝ չկայ միայն մաքուր կապոյտը։ Ստացուած է կանաչ վարդի տեսակը, բայց անիկա հետաքրքրութիւնկը յառաջացնէ միայն բուսաբաններուն։ Բացի միագոյն վարդերէն գոյութիւն ունին նաեւ երանգներու տարաբնոյթ համակցութեամբ, ինչպէս նաեւ աճման ժամանակ գոյներ փոխող վարդեր։

Բացի դամասկոսեան վարդի կայուն բոյրէն, գոյութիւն ունին վարդեր մրգայինէն եւ ցիտրուսայինէն մինչեւ անուշահոտութեան բոյրը[9]։

  1. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1987. — Т. 3. — С. 494.
  2. {{книга|автор=Walde A., Hofmann J. B|заглавие=Lateinisches etymologisches Wörterbuch|том=2|место=Hef>Frisk H. Griechisches etymologisches Wörterbuch. — Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1960. — Т. 2. — S. 660—661.
  3. Frisk H. Griechisches etymologisches Wörterbuch. — Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1960. — Т. 2. — S. 660—661.
  4. 4,0 4,1 Жизнь растений// Том 5. Часть 2. Цветковые растения / Под. ред. Тахтаджяна А. Л.. — М.: Просвещение, 1981. — 512 с.
  5. 5,0 5,1 Проф. А. Кернер фон-Марилаун. Растения и человек / Пер. с послед. нем. изд, под. ред. Александрова Т. Ф.. — СПб.: С.-Петербургская Электропечатня, 1902. — С. 53—58. — 107 с.
  6. Проф. А. Кернер фон-Марилаун. Жизнь растений / Пер. (с разрешения издателей оригинала) со 2-го вновь перераб. и доп. нем. изд., с библиогр. указ. и ориг. дополнениями А. Генкеля и В. Траншеля, под ред. засл. проф. И. П. Бородина. — СПб.: Типо-литография Издательского Т-ва «Просвещение», [1899—1903]. — Т. II. — История растений.
  7. Зорина Е. В. Краткая ботаническая характеристика рода Rosa L. и отдельных его представителей для интродукции // Биологические особенности выгоночных роз в защищённом грунте Южного Приморья. — Автореферат диссертации. — Владивосток, 2008.
  8. 8,0 8,1 Головкин Б.Н. и др. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986. — С. 169—179. — 320 с.
  9. Писарев Е. Розы. — М.: Эксмо, 2009. — 48 с. — ISBN 978-5-699-29017-8