Ծատուր Աղայեան

Jump to navigation Jump to search
Ծատուր Աղայեան
Ծնած է 12 Յունուար 1912(1912-01-12)[1]
Ծննդեան վայր Փիփ, Դաշկեսանի շրջան, Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն[2]
Մահացած է 3 Դեկտեմբեր 1982(1982-12-03)[1] (70 տարեկանին)
Մահուան վայր Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն
Գերեզման Թոխմախի գերեզմանատուն
Բնակութեան վայր Երեւան[2]
Քաղաքացիութիւն Flag of Russia.svg Ռուսական Կայսրութիւն
Flag of the Soviet Union.svg Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն
Գործունէութեան ոլորտ պատմութիւն
Գործատու Պաքուի Պետական Համալսարան[2]
Խ. Աբովեանի Անուան Մանկավարժական Համալսարան[2]
Երեւանի Պետական Համալսարան[2]
Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի Պատմութեան Հիմնարկ[2]
Հայաստանի Կոմունիստական Կուսակցութիւն[2]
Կրթութիւն Մոսկուայի Փիլիսոփայութեան, Գրականութեան եւ Պատմութեան Հիմնարկ[2]
Խ. Աբովեանի Անուան Մանկավարժական Համալսարան
Կոչում փրոֆէսոր[2]
Ազգութիւն Հայ[2][1]
Տիրապետած լեզուներ հայերէն
Անդամակցութիւն Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա[2][1]
Պարգեւներ եւ
մրցանակներ
«Պատուոյ նշան» շքանշան Աշխատանքային Կարմիր դրօշի շքանշան «Աշխատանքի Արիութեան Համար» շքանշան «Կյուրեղ և Մեթոդիոս» շքանշան?
Կուսակցութիւն Խորհրդային Միութեան համայնավարական Կուսակցութիւն[2]
Երեխաներ Հենրի Աղայեան

Ծատուր Պաուելի Աղայեան (12 Յունուար 1912, Փիփ - 3 Դեկտեմբեր 1982, Երեւան) պատմաբան, պատմական գիտութիւններու մասնագէտ (1948):

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծատուր Աղայեան ծնած է երկրագործի ընտանիքի մէջ։ 1917-ին Աղայեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է Շամխորի շրջանի Գոլիցինօ (այժմ՝ Մարտունի) գիւղը եւ բնակութիւն հաստատած է։ 1930-ին աւարտելով Գանջա (Գանձակի) մանկավարժական ուսումնարանը, մանկավարժական աշխատանքի անցած է Շամխորի շրջանի Մարտունի, Ջաղիր եւ Չարդախլու գիւղերու դպրոցներուն մէջ իբրեւ ուսուցիչ։

Ծատուր Աղայեանի յուշատախտակը Երեւանի Կորիւնի փողոցին մէջ

Աւարտած է Երեւանի հեռակայ մանկավարժական հիմնարկը (1936, էքստեռն), Մոսկուայի Ն. Չեռնիշեւսկիի անուան պատմա-փիլիսոփայան հիմնարկը (19381954-1961-եւ 1977-1979` ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմութեան հիմնարկի նոր պատմութեան բաժինի վարիչ, 1949-1952 եւ 1969-1973` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու «Տեղեկագիրի» (1966 թուականէն՝ «Լրաբեր») խմբագիր, 1951-1954` ՀԿԿ կենտկոմի (Կեդրոնական կոմիտէ) գիտութեան եւ մշակոյթի բաժինի վարիչ, 1961-1968` ԽՄԿԿ կենտկոմին առընթեր ՄԼԻ հայկական մասնաճիւղի տնօրէն, 1968-1977` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքի ակադեմիոյ անդամ-քարտուղար, 1979-1982` ԵՊՀ ԽՄԿԿ պատմութեան ամպիոնի վարիչ։ 1963-1971 եղած է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամաւոր[3]։

Գործունէութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղայեանի գործերը հիմնականին մէջ կը վերաբերէին Անդրկովկասի եւ Հայաստանի մէջ յեղափոխական շարժման, հայ-ռուսական յարաբերութիւններուն եւ Հայաստանի խորհրդային կարգերու հաստատման։

«Հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարի պատմութենէն» (1976) մենագրութեան մէջ տրուած է հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման պատմութիւնը ԺԹ. դարու 70-ական թուականներէն մինչեւ 1920, առանձին գլուխներ նուիրուած են 1877-1878-ներու ռուս-թրքական պատերազմէն ետք հայկական հարցի սկզբնաւորման պատմութեան, Պերլինի համաժողովէն (1878) ետք ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքին, 1915-ի հայոց ցեղասպանութեան, 1919-1921-ներու Կիլիկիոյ դէպքերուն, ժողովրդական հերոս Անդրանիկ Օզանեանի գործունէութեան եւ այլն։ «Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը» (1982) աշխատութեան մէջ այլ հարցերու շարքին մէջ քննարկած է 1918-1920 հայ ժողովուրդի դիմադրութիւնը թուրք գրաւիչներուն Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի, Ղարաքիլիսէի ճակատամարտերուն ընթացքին, անոնց նշանակութիւնը, լուսաբանած է Խորհրդային Ռուսիոյ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան փոխյարաբերութիւնները եւ այլն։ Հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական պայքարի, խորհրդա-հայկական, խորհրդա-թրքական հարցերը, Աղայեան արծարծած է ըստ հայ խորհրդային պատմագրութեան մէջ մինչեւ 1980-ական թուականներու կէսը իշխող տեսակէտին, բացասական գնահատական տուած է 1920-ի Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրին, անտեսած է 1918-ի հայկական պետականութիւնը, Հայաստանի Հանրապետութեան վերականգնման նշանակութիւնը եւ այլն։

Երկեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Արշաւիր Մելիքեան, Երեւան, 1969։
  • Ռուսիոյ դերը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրին մէջ, Երեւան, 1981։
  • Անդրանիկ։ Իրադարձութիւններ, դէպքեր եւ դէմքեր, Երեւան, 1995:
  • Պալքանները եւ Օսմանեան կայսրութեան ճնշած ժողովուրդներու ազգային - ազատագրական պայքարի միասնութիւնը, Երեւան, 1970:
  • Գեհենէն վերածնունդ, Երեւան, 1975:
  • Հայ ժողովուրդի ազատագրական  պայքարի պատմութենէն, Երեւան, 1976:
  • Հայերը Թուրքիոյ մէջ, Երեւան, 1994:
  • Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը, Երեւան, 1982:
  • Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը եւ հայ ժողովուրդի ազատագրումը, Երեւան, 1957, 407 էջ։
  • Հայ ժողովուրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ, Երեւան, 1989:
  • Вековая дружба народов Закавказья, ч.1-4, Е., 1970-80

Պարգեւներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծատուր Աղայեան պարգեւատրուած է «Աշխատանքային կարմիր դրօշի» եւ «Պատուոյ նշան» շքանշաններով, ինչպէս նաեւ շարք մը մետալներով ու պատուոյ գիրերով։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ծատուր Աղայեան կենսամատենագիտութիւն, Ե., 1983։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ն. Վ. Թաւաքալեան «Ծատուր Աղայեան», պատմաբանասիրական հանդէս № 1, 1982, էջ 229-230

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Հայկական համառոտ հանրագիտարան — 1990. — հատոր 1. — է. 123.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Հայկական սովետական հանրագիտարան / խմբ. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — է. 242–243.
  3. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005 
Այս յօդուածի կամ անոր մէջ որոշակի յատուածի սկզբանական տարբերակը վերցուած է «Հայկական Հարց» Հանրագիտարանէն, որու նիւթերը թողարկուած են Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC BY-SA icon 80x15.png