Արտաւան (հրամանատար)

Jump to navigation Jump to search
Արտաւան
Ծնած է 6-րդ դար
Քաղաքացիութիւն Standard of the Artaxiad dynasty.svg Մեծ Հայք
Byzantine imperial flag, 14th century.svg Բիւզանդական Կայսրութիւն
Կրօնք Քրիսոնեայ
Մասնագիտութիւն գեներալ, Ռազմական մագիստրոս, ռազմական առաջնորդ
Ամուսին Յուստինիանոսի զարմուհիին հետ
Ծնողներ հայր՝ Հովհան Արշակունի

Արտաւան (յուն․՝ Ἀρταβάνης, Արտաբանէս), Արեւելահռոմէական կայսրութեան հայազգի հրամանատար, որ ծառայած է Յուստինիանոս I-ին (գահակալած 527–565 թուականներուն)։ Նախապէս կը հանդիսանար ապստամբ ընդդէմ հռոմէական տիրապետութեան եւ որոշ ժամանակ բնակած էր Սասանեան Պարսկաստանի մէջ։ Սակայն հետագային դարձեալ անցաւ հռոմէական ծառայութեան եւ վերջիվերջոյ՝ դարձաւ Ափրիկէ նահանգի պրետորիան պրեֆկէտը։ Այնտեղ, անոր յաջողեցաւ սպաննել ապստամբ հրամանատար Գունտարիքին եւ ետ բերել նահանգը Արեւելահռոմէական կայսրութեան տարածք։ Ան նշանուած էր՝ Յուստինիանոսի զարմուհիի հետ, սակայն կայսրուհիի առարկութիւններու հետեւանքով ամուսնութիւնը այդպէս ալ չկայացաւ։ Ետ կանչվելով Կոստանդնուպոլիս, մասնակցաւ Յուստինիանոսի դէմ ուղղուած անյաջող դաւադրութեան՝ 548 կամ 549 թուականին։ Սակայն Անոր պատիժը համեմատաբար մեղմ էր։ Շուտով անոր՝ նոյնիսկ ներում շնորհեց եւ ուղարկեց զինք Իտալիա մասնակցելու գոթական պատերազմին։ Այնտեղ, Արտաւանը նոյնպէս աչքի ինկաւ, մասնակցելով հռոմէական վճռական յաղթանակին Կասիլինումի ճակատամարտին ընթացքին։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վաղ Շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաւանը կու գայ Արշակունիներէն, ուր հռոմէացիներուն կողմէն տրուած էին որոշ տիրոյթներ Հռոմէական Հայաստանի մէջ։ Հօր եւ եղբօր անունները՝ Ճոն էին[1]։

Ապստամբութիւն Ընդդէմ Հռոմէացիներու[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

538/539 թուականի, ն Արտաւանը մասնակցեցաւ հայկական ապստամբութեան ընդդէմ Առաջին Հայքի պրոկոնսուլ Ակակիուս Ակակիուսի։ Վերջինս ատուած էր հայ բնակչութեան կողմէն ծանր հարկերու եւ դաժան վերաբերմունքի պատճառով։ Արտաւանը անձամբ սպաննեց՝ Ակակիուսին։ Շուտով ապստամբներու եւ կայսերական բանակի միջեւ տեղի ունեցած ընդհարման հետեւանքով, Արտաւանը գուցած եւ սպանած է հռոմէացի հրամանատար Սիտասին, որ ուղարկուած էր՝ Յուստինանոսի կողմէն ապստամբութեան ճնշման նպատակով (Պրոկոպիուսը կու տայ երկու վարկած, ըստ մէկուն՝ Սիտասը սպաննուած է Արտաւանի ձեռքով, իսկ ըստ երկրորդի՝ հայ Սողոմոնի կողմէն)[2]։ Արտաւանի հայրը փորձեց բանակցել Սիտասի յաջորդ՝ Բուզասի հետ, սակայն սպաննուեցաւ վերջինիս կողմէն։ Այս քայլը ստիպեց Արտաւանին եւ անոր համակիցներուն նահանջել Սասանեան Պարսկաստան եւ օգնաթեան դիմե՝ լ Խոսրով I-ին (կառավարած է 531–579 թուականներուն )։ Անցնելով Սասանեաններու ծառայութեան, Արտաւանը պարսիկներու կողմէն մասնակցեցաւ Խոսրովի արշաւանքներուն ընդդէմ Արեւելահռոմէական կայսրութեան[3]։

Ծառայութիւն Ափրիկէի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մօտ 544 թուականին, Արտաւանը իր եղբօր եւ քանի մը հայ ռազմական գործիչներու հետ անցան ետ Արեւելահռոմէական կայսրութիւն[3]։

Ափրիկեան Բիզակենա, Զեւգիտանա եւ Նումիտիա նահանգներով:

545 թուականի գարնան, Արտաւանն ու իր եղբայրը նշանակուեցան հայկական փոքր զորախումբի հրամանատարներ եւ ուղարկուեցան Ափրիկէ։ Այստեղ հռոմէացիները ներքաշուած էին երկարատեւ պատերազմի մէջ ապստամբ մաւրական ցեղերու հետ։ Ժամանումէն որոշ ժամանակ անց, Արտաւանի եղբայրը զոհուեցաւ ճակատամարտերէն մեկուն մէջ[4]։ Արտաւանն ու իր զորախումբը հաւատարիմ մնացին կայսերը՝ 545 թուականի Գունտարիքի ապստամբութեան ժամանակ։ Գունտարիքը միաւորվելով մաւրերու հետ, արշաւեց դէպի Կարթագէն եւ հասաւ մինչեւ քաղաքի դարպասները։ Արտաւանի եւ այլերու հորդորանքով, հռոմէացիները որոշեցին ճակատամարտ տալ ապստամբին։ Երկու բանակները հաւասար էին մինչեւ, որ հռոմէացի հրամանատարը փախաւ մարտի դաշտէն եւ ապաստան գտաւ մենաստանի մվջ։ Ասոր հետեւանքով հռոմէական զորքերը փախան եւ քաղաքը ինկաւ ապստամբներու ձեռքը[5]։

Արտաւանը ստանալով երաշխիք կեանքի անվտանգութեան վերաբերեալ, անցաւ ծառայութեան Գունտարիքի բանակին մէջ, սակայն իրականութեան մէջ ան մտադրուած էր ապստամբել Գունտարիքի դէմ։ Շուտով Արտաւանին վստահուեցաւ արշաւել Անտալասի մաւրական բանակի դէմ։ Ան շարժեցաւ հարաւ դաշնակից՝ մաւրերու հրամանատար Կուտցինասի հետ միասին։ Տեսնելով Արտաւանի բանակը, Անտալասի զորքը փախուստի դիմեց, սակայն Արտաւանը չհետապնդեց վերջինիս եւ ետ շարժեցաւ։ Համաձայն Պրոկոպիուսի, Արտաւանը կը մտածէր միանալ կայսրին՝ հաւատարիմ մնացած զօրքին, սակայն որոշեց ետ վերադառնալ Կարթագէն եւ սպաննել Գունտարիքին[6]։ Արտաւանը երկար ժամանակ իր ծրագիրը գաղտնի կը պահէր, իմաց պահելով միայն իր երկու ամենամօտ հայ ընկերներուն. Նոյնիսկ՝ իր ձեռքով ընտրուած եւ լիապէս հաւատարիմ հայկական գունդը ոչինչ գիտէր անոր ծրագիրի մասին։ Այսպիսի կատարեալ գաղտնիութիւն կապուած էր անոր հետ, որ Արտաւանն ու իր ընկերները կը խօսէին հայերէնով, որ անհասկանալի էր Ափրիկէի մէջ ծառայող զինուորներու մեծ մասին[7]

Վերադառնալով Կարթագէն, ան արդարացուց իր ետ գալու որոշումը անորմով, որ ապստամբ մաւրերուն յաղթելու համար պետք էր ողջ բանակը եւ խորհուրդ տուաւ Գունտարիքին անձամբ ղեկավարել այն։ Միեւնոյն ժամանակ, ան սկսաւ խորհրդակցել իր զարմիկի եւ քանի մը այլ հայ զինուորներու հետ՝ Գունտարիքը սպաննելու նպատակով։ Բանակի շարժելէն առաջ, Գունտարիքը կազմակերպեց մեծ ճաշկերոյթ եւ հրաւիրեց Արտաւանը կիսելու նոյն բազմոցը, որ կը համարուէր հարգանքի նշան։ Հանկարծակի, ճաշկերոյթի ժամանակ Արտաւանի հայ զինուորները յարձակեցան եւ սպաննեցին Գունտարիքի պահակախումբը, իսկ՝ Արտաւանը անձամբ սպաննեց ապստամբ Գունտարիքին[8]

Այս արարքը Արտաւանին բերաւ մեծ համբաւ. Յուստինիանոսի զարմուհին, որ կը գտնուէր Կարթագէնի մէջ եւ որուն հետ Գունտարիքը մտադրուած էր ամուսնանալ։ Արտաւանին նուիրեց մեծամեծ նուէրներ, իսկ կայսրը անոր շնորհեց Ափրիկէի մագիստեր միլիտում (լատ.՝ magister militum) տիտղոսը։ Չնայած Արտաւանը, արդէն ամուսնացած էր, ան նշանուեցաւ կայսրի զարմուհիին հետ։ Արտաւանը անոր ուղարկեց Կոստանդնուպոլիս եւ խնդրեց կայսրէն իրեն ետ կանչել, որպէսզի անոնք կրնան ամուսնանալ[9]։

Արտաւանը Կ.Պոլսոյ Մէջ եւ դաւադրունը Ընդդէմ Կայսրի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յուստինիանոս I (կառ 527–565):

Արտաւանը ետ կանչուեցաւ Կոստանդնուպոլիս, որուն Ափրիկէի մէջ փոխարինեց՝ Ճոն Տրոգիլտան։ Արտաւանը արժանացաւ մագիստեր միլիտում պրազենտալիս (լատ.՝ magister militum praesentalis) տիտղոսի եւ դարձաւ պատուաւոր հռոմեական կոնսուլ։ Սակայն չնայած այս պատիւներուն, Արտաւանը այդպէս ալ չկրցաւ ամուսնանալ կայսեր զարմուհիին հետ. ամուսնուեյանը դեմ էր կայսրուհի՝ Թեոդորան։ Ան պահանջեց Արտաւանէն ամուսնալուծուիլ առաջին կնոջմէն, սակայն այդ յաջողեցաւ ընել միայն 548 թուականին, երբ կայսեր զարմուհին արդէն ամուսնացած էր[10]։

Արտաւանին դուր չեկաւ այդպիսի վերաբերմունքը եւ ան Թեոդորայի մահէն ետք, մասնակցեցաւ այսպէս կոչուած </nowiki>հայկական</nowiki> կամ </nowiki>Արտավանի</nowiki> դաւադրութեան։ Սակայն իրականութեան մէջ, դաւադրութիւնը կազմակերպուած էր Արտաւանի բարեկամ Արշակը, որ կ'առաջարկէր սպաննել Յուտինիանոսին եւ գահ բարձրացնել անոր զարմիկ՝ Գերմանիուսին։ Դաւադիրները կը կարծէին, որ Գերմանուսը կը միանայ անոնց, որովհետեւ Գերմանիուսը դժգոհ էր Յուստիանիոսին որոշումէն զրկելու զինք իր մահացած եղբօր ժառանգութեան մեծ մասէն[11]։ Դաւադիրները առաջին հերթին կապ հաստատեցին Գերմանուսի որդիին հետ։ Վերջինս միանգամէն դաւադրութեան մասին տեղեակ պահեց հօրը, որ իր հերթին տեղեկացուց կոմս էքսկյուբիտորին մէջ (լատ.՝ comes excubitorum) Մարցելուսին։ Դաւադրութեան մասին, առաւել մանրամասն իմանալու համար, Գերմանիուսը որոշեց անձամբ հանդիպել դաւադիրներու հետ, իսկ Մարցելուսի հաւատարիմ մարոցմէ մէկը թաքնուած էր մօտակայքին մէջ[12]։ Չնայած Մարցելուսը կ'երկմտէր առանց լրացուցիչ փաստերու պատմել այս մասին կայսրին, վերջիվերջոյ ան յայտնեց անոնց ծրագիրի մասին։ Յուստինիանոսը հրամայեց դաւադիրներուն բանտ նետել եւ հարցաքննել, սակայն անոնց նկատմամբ համեմատաբար մեղմ վերաբերմունք ցոյց տրուեցաւ։ Արտաւանը զրկուեցաւ իր պաշտօններէն եւ տիտղոսներէն եւ դրուեցաւ կալանքի տակ պալատին մէջ՝։ Իսկ շուտով անոր՝ նոյնսիկ ներում շնորհուեցաւ[13]։

Ծառայութիւնը Իտալիոյ Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

550 թ-ին, Արտաւանը նշանակուեցաւ Թրակիոյ մագիստեր միլիտում (լատ.՝ magister militum per Thracias) եւ ուղարկուեցաւ Սիտիլիա շպրտելու օստրոգոթ արքայ՝ Տոտիլային, ով վերջերս սկսած էր ասպատակել կղզին։ Արտաւան չյաջողեցաւ ժամանակին հասնիլ արշաւանքի դուր ելած նաւատորմին, իսկ՝ անոր սեփական նաւատորմը մեծ կորուստներ տալով ետ վերադարձաւ[14]։ Վերջիվերջոյ, ան հասաւ՝ Սիսիլիա եւ, առաջնորդելով հռոմէական զօրքը, ոչնչացուց Տոտիլայի կողմէն կղզիին մէջ, ձգուած զօրքերը։ Հետագայ երկու տարիներուն, ան անցկացուց Սիսիլիոյ մէջ։ Համաձայն Պրոկոպիուսի, Իտալիայի պաշարված Կրոտոն քաղաքի բնակիչները բազմիցս Արտաւանին, կը դիմէին օգնութեան նպատակով, սակայն ան չձեռնարկեց[15]։

553 թ-ին, ան անցաւ Իտալիա, ուր միացաւ հայազգի Ներսէսի գլխաւորած հռոմէական բանակին։ 553 թ-ին, ֆրանկները ներխուժեցին Իտալիա, եւ Ներսէսը հրամայեց Արտաւանին եւ այլ հրամանատարներու՝ ն փակել Ապենինեան անցումները եւ դանդաղեցնել թշնամիին առաջխաղացումը։ Հռոմէական փոքր զօրախումբ պարտութիւն կրեց Պարմայի մէջ, եւ մնացած զօրքը նահանջեց Ֆավենտիա, մինչեւ որ Ներսէսը եւս մէկ անգամ հրամայեց շարժել դէպի Պարմա[16]։ 554 թ-ին, Արտաւանը կը գտնուէր Պիզաուրումի մէջ հռոմէական եւ հոնական զօրքեուի հետ միասին։ Ֆանումի մէջ, Արտաւանը դարանակալեց եւ ջախջախեց ֆրանսական որոշ գունդերու, որոնք ետ կը վերադառնային Կալիա։ Սակայն Արտաւանը որոշեց չկռուիլ ֆրանսական հիմանական բանակի դէմ, որովհետեւ վերջիններս քանակապէս կը գերազանցէին անոր[17]։ Այնուհետեւ, ան արշաւեց հարաւ եւ միացաւ Ներսէսին։ Անոնք շուտով մաքրեցին Իտալիան ֆրանսացիներէն։ Վճռական ճակատամրտը տեցի ունեցաւ Կասիլնումի մօտակայքին մէջ. ան կը ղեկավարէր բանակի ձախ թեւի հեծելազօրքը։ Անոնք Ներսէսի հրամանով թաքնուած էին անտառի մէջ եւ վճռական պահուն կրցան շրջապատել ֆրասացիներուն։ Երբեք յայտնի չէ Արտաւանի մասին այս իրադարձութիւններէն ետք[18]:

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանոօթագրությիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]