Օրորա Մարտիկանեան

Jump to navigation Jump to search
Օրորա Մարտիկանեան
Aurora Mardiganian 2013 Armenian stamp.jpg
Օրորա Մարտիկանեան 2013-էն Հայաստանեան դրօշմաթուղթի վրայ
Ծնած է 12 Յունուար 1901(1901-01-12)[1]
Ծննդավայր Չմշկածագ, Թունջելիի մարզ, Թուրքիա
Մահացած է 6 Փետրուար 1994(1994-02-06)[1] (93 տարեկանին)
Մահուան վայր Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ[1]
Քաղաքացիութիւն Flag of the United States.svg Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Ազգութիւն ամերիկահայ
Մասնագիտութիւն դերասանուհի, գրագէտ
Օրորա (Արշալոյս) Մարտիկանեանի պատկերը «Յօշոտուած Հայաստան» գրքի շապիկի վրայ
«Հոգիներու Աճուրդ» շարժանկարի պաստառը որպէս Ravished Armenia
«Հոգիներու Աճուրդ» շարժանկարի որմազդ

Արշալոյս (Օրորա) Մարտիկանեան (անգլերէն՝ Aurora (Arshaluys) Mardiganian, 12 Յունուար 1901, Չմշկածագ, (Օսմանեան Կայսրութիւն) – 6 Փետրուար 1994, Լոս Անճելըս, ԱՄՆ)։ Ան ամերիկահայ գրագէտ, դերասանուհի եւ Հայկական Ցեղասպանութենէն վերապրող կին մըն էր։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օրորա Մարտիկանեան եղած է բազմանդամ ընտանիքի մը երրորդ զաւակը։ Հայրը զբաղած է գիւղատնտեսութեամբ եւ մետաքսագործութեամբ։

Ան ականատես դարձած է իր ծնողներուն սպանութեան, կորսնցուցած քոյրերն ու եղբայրները եւ ենթարկուած բազմազան չարչարանքներու: 14 տարեկան աղջնակը վաճառուած է գերիներու շուկան[2] (առեւանգուած եւ ծախուած է իբրեւեւ գերի Անատոլիոյ մէջ) եւ ստիպուած որոշ ժամանակ մը մնացած է թուրք եւ քիւրտ աղաներու հարեմներուն մէջ։ Մարտիկանեան լեռնային ճամբաներով հասած է Էրզրում, որ այդ օրերուն կը գտնուէր ռուսական զօրքերու վերահսկողութեան տակ: Փախած է Թիֆլիս (Վրաստան), որմէ ետք անցած է Ս. Փեթերսպուրկ, ապա՝ Օսլօ։ Այնուհետեւ Արշալոյս յաջողած է հասնիլ Միացեալ Նահանգներ՝ Նիւ Եորք, Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցի օգնութեամբ։

Aquote1.png Արշալոյս մաս կը կազմէ այն 17 հայ աղջիկներու խմբակին, որոնք կ՛առեւանգուին արիւնարբու թուրք զինեալներու կողմէ, որոնք կ՛որոշեն սպաննել զանոնք փայտեայ խաչերու վրայ, որովհետեւ անոնք կը մերժեն իսլամանալ եւ հլու հնազանդ կենակցիլ իրենց հետ: Ուստի զինեալները կը պատրաստեն 16 փայտեայ խաչեր փոխան 17ի եւ կը գործադրեն անմեղմ 16 հայուհիներու սպաննութիւնը խաչելութեամբ: Արշալոյս հրաշքով մը մաս չի կազմեր այդ խաչեալներուն եւ փախուստ տալով կը ձերբազատուի զինեալներու ձեռքէն:

ՄԱԱՆի կարգադրութեամբ եւ զօրավար Անդրանիկի օժանդակութեամբ կ՛որոշուի Արշալոյսը հասցնել Ամերիկա: Զօրավար Անդրանիկ Արշալոյսին կ՛ըսէ հետեւեալը.

«Կարգադրուեցաւ, որ դուն ղրկուիս Ամերիկա, ուր մեր թշուառ հայերը ունին շատ մը բարեկամ ընկերներ: Երբ հասնիս Ամերիկա, այդ սիրեցեալ երկիրը, պատմէ ամերիկացիներուն, որ Հայաստան վտանգի մէջ է, բզկտուած եւ արիւնոտ, սակայն անիկա պիտի վերականգնի, եթէ Ամերիկան օգնէ մեզի, սննդեղէն եւ դրամ ղրկէ անօթի հայերուն, որպէսզի բոլոր հայերը վերադառնան իրենց տուները, երբ պատերազմը վերջ գտնէ»: Անդրանիկ իր մատնեմատանին, որ ստացած էր իր հօրմէ, կը նուիրէ Արշալոյսին: Ան կը ղրկուի Թիֆլիս, ուր կը մնայ հայկական եկեղեցիի մը մէջ: Թիֆլիսի մէջ Ամերիկեան դեսպանատան կողմէ իրեն կը շնորհուի ամերիկեան ճամբորդութեան անձնաթուղթ: Արշալոյս կը հասնի Փեթրսպուրկ: Այնտեղէն կը ղրկուի Շուէտ եւ ապա նաւով ճամբայ կ՛ելլէ դէպի Հալիֆաքս: Նիւ Եորք կը հասնի նաւով: Նաւահանգիստէն կը տեսնէ «Ազատութեան արձանը» եւ կ՛ուրախանայ ոչ միայն, որովհետեւ հասած է ազատութեան երկիրը, այլ նաեւ, որովհետեւ ինք պիտի կարենայ պատմել ամերիկացիներուն իր երկու տարուան տաժանակիր ճանապարհին մանրամասնութիւնները եւ հայ ժողովուրդին տառապանքը, տարագրութիւնը, սպանութիւնը եւ Ցեղասպանութիւնը:
- ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ
Aquote2.png

[3]

«Յօշոտուած Հայաստան» (Ravished Armenia)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նիւ Եորքի մէջ, կը հանդիպի Հարվի Կէյցին, որ փոքր տարիքով թատերագիր մըն էր, ան իր հովանաւորութեան տակ կ'առնէ Արշալոյսը եւ կը փափաքի գրի առնել անոր պատմութիւնը։ Գիրքը լոյս կը տեսնէ անգլերէն լեզուով՝ «Յօշոտուած Հայաստան» (կամ «Յափշտակուած Հայաստան» անուան տակ (անգլերէն՝ Ravished Armenia) կամ երկար անունով անգլերէն՝ Ravished Armenia; the Story of Aurora Mardiganian, the Christian Girl, Who Survived the Great Massacres (1918)[4]:

«Հոգիներու Աճուրդ» / «Կեանքերու Աճուրդ» (Auction of Souls)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս գիրքը հետագային օգտագործուած է թատերագրական կտոր մը գրելու համար, որ արտադրուած է իբրեւ շարժանկար 1919-ին «Հոգիներու Աճուրդ» կամ «Կեանքերու Աճուրդ», որու մէջ Մարտիկանեան ստանձնած է գլխաւոր դերը, ուր կը մարմնաւորէր իր իսկ անձը: Ժապաւէնը կազմուած էր 20 վայրկեաննոց 8 բաժիններէ եւ 531 տեսարաններէ, որոնք կը ցուցադրէին այն բարբարոսութիւնները, որոնց ենթարկուած էր հայ ժողովուրդը: Օրորա Մարտիկանեան կը պատմէ, թէ ինչպէս ան դիտած է 16 պատանի աղջիկներու խաչուիլը օսմանցի ջարդարարներու կողմէ։

Նիւ Եորքի մէջ այս շարժանկարը առաջին անգամ կը ցուցադրուի Փետրուար 16, 1919-ին, Փլազա Պանդոկին մէջ, ուր ներկայ էին հանրայայտ ղեկավարներ, ինչպէս՝ Տիկին Օլիվըր Հարիման եւ Պարոն Ճորճ Վանտըրպիլթ, ներկայացած իբրեւեւ Ամերիկեան Հայերու եւ Սուրիացիներու Նպաստի Կոմիտէի (American Committee for Armenian and Syrian Relief) ներկայացուցիչներ։[4]

«Կեանքերու Աճուրդ» շարժանկարը կը ներկայացնէ զոհերուն խաչերու վրայ գամուիլը։ Սակայն, 70 տարիներ ետք, Մարտիկանեան կը յայտնէ շարժանկարի պատմաբան Anthony Slide-ին, թէ այդ տեսարանը ճշգրիտ չէր, այլ՝ «խաբկանք»։ Ան կ'ըսէ «Թուրքերը այդպէս չըրին, այլ շինեցին սրածայր խաչեր, որմէ ետք աղջիկներուն հագուստները պատռտելով հանեցին եւ բռնաբարեցին զանոնք, ապա աղջիկները նստեցուցին այդ սուր մասնաւորապէս պատրաստուած տախտակներուն վրայ, հեշտոցին ճամբով։ Այդ էր ահաւոր մահապատիժներէն մէկը, ահա թէ որոնք են թուրքերը։ Ամերիկացիները շարժանկարը պատրաստեցին աւելի քաղաքակիրթ ձեւով։»[5]

Անձնական կեանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1920-ին Մարտիկանեան կ'ամուսնանայ եւ կ'ապրի Լոս Անճելըսի մէջ մինչեւ իր մահը Փետրուար 6-ին, 1994։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Slide, Anthony. Ravished Armenia and the Story of Aurora Mardiganian. Jackson, Ms.։ University Press of Mississippi, 2014.
  • Taylor Eugene L., Krikorian Abraham T. (2010)։ «'Ravished Armenia: Revisited:' Some Additions to a 'A Brief Assessment of the Ravished Armenia Marquee Poster'»։ Journal of the Society for Armenian Studies 19 (2): 179–215 

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]