Յօշոտուած Հայաստան

Jump to navigation Jump to search
"Հոգիներու աճուրդ" ժապաւէնի ծանուցողկան թերթիկը

Յօշոտուած Հայաստան, այս վերնագրով 1918 թուականին Նիւ Եորքի մէջ անգլերէն լեզուով լոյս տեսաւ Հայկական ցեղասպանութեան ականատեսի առաջին վաւերագրական յուշագրութիւններէն մէկը: Անոր մէջ հեղինակը ցեղասպանութիւնը վերապրած չմշկածագցի Արշալոյս (Աւրորա) Մարտիկանեան կը պատմէ բռնագաղթի ճանապարհին իր կրած սարսափները։ Կորսնցելով ծնողները, քոյրերը եւ երեք եղբայրները, որոնք գազանաբար սպանուեցան իր աչքերուն առջեւ, 14-ամեայ Արշալոյսը տարագրութեան ընթացքին խոշտանգուած էր եւ պատուազրկուած թուրք եւ քիւրտ պաշտօնեաներու եւ ցեղապետներու հարեմներուն մէջ. անոր պատմութիւնը արեան խրախճանքներու եւ մարդկային պատկերացումէն դուրս դաժանութիւններու մասին վկայութիւն մըն էր։

Շարժանկարը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

“Յօշոտուած Հայաստան” գիրքը արդէն պատրաստ էր, երբ Հայ-սուրիական ամերիկեան նպաստամատոյց կոմիտէն առաջարկեց գիրքի դիպաշարի հիման վրայ ստեղծել շարժանկար մը, որուն ամբողջ հասոյթը պիտի տրամադրուէր Մերձաւոր արեւելքի որբանոցներուն մէջ գտնուող շուրջ 60 հազար հայ որբերուն։ Այդպիսով, 1918-ին, Գալիֆորնիայի մէջ, ամերիկեան “Մեթրօ Կոլտուին Մեյեր” շարժանկարի ընկերութեան արտադրութոամբ բեմադրիչ Օսքար Ափֆել նկարահանեց Արշալոյս Մարտիկանեանի իրական պատմութեան վրայ հիմնուած “Հոգիներու աճուրդհամր ֆիլմը։ Նկարահանումներուն մասնակցեցան շուրջ 10 հազար անձեր եւ անոնց շարքին հայ տարագիրներու 200 մանուկներ։ Անիկա հանդիսացաւ Մեծ եղեռնի մասին պատմող առաջին գեղարուեստական շարժանկարը եւ ընդհանրապէս՝ ցեղասպանութեան թեմային անդրադարձող առաջին ֆիլմը ամբողջ աշխարհի մէջ։

”Հոգիներու աճուրդ” ֆիլմը առաջին անգամ ցուցադրուած է 1919-ի փետրուար 16-ին, Նիւ Եորքի “Փլազա” հիւրանոցին մէջ, Հայ-սուրիական ամերիկեան նպաստամատոյց կոմիտէի անդամներ Օլիվըր Հարիմանի եւ Ճորճ Վանտերպիլթի հովանաւորութեամբ։ Ընդհանուր առմամբ ֆիլմը ցուցադրուած է Ամերիկեան 23 նահանգներու մեծ քաղաքներուն, Լատինական Ամերիկայի շարք մը երկրներու, Մեքսիկայի եւ Կուբայի մէջ եւ ամէնուր բացառիկ յաջողութիւններ ունեցած է՝ արժանանալով “դարակազմիկ շարժանկար” գնահատականին։ Անոր հասոյթը կազմեց 30 միլիոն ամերիկեան դոլար։

Անգլիոյ մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

”Հոգիներու աճուրդ” ֆիլմը Մեծ Բրիտանիա տարուած է 1919-ի դեկտեմբերին եւ ենթարկուած է պետական գրաքննութեան։ Երկար բանակցութիւններէ յետոյ անգլիական ոստիկանութեան՝ Սկոթլանտ Եարտի համաձայնութեամբ ֆիլմը ցուցադրուած է 1920-ի յունուար 20-ին թագաւորական Ալպերթ Հոլին մէջ։ Որոշ ժամանակ անց ֆիլմի ցուցադրումը մէկընդմիշտ կը դադրեցուի։ 1920-ական թուականներու սկզբը ինչպէս ամերիկեան, այնպէս ալլ բրիտանական գրադարաններէն հանուեցաւ նաեւ,”Յօշոտուած Հայաստան” գիրքը։

Կորուստ եւ փնտռտուք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւելի քան ութսուն տարի շարժանկարի պատմաբանները կը փնտրեն 9 ժապաւէններէ կամ մասերէ բաղկացած “Հոգիներու աճուրդ” ֆիլմը, սակայն որեւէ հետք առայժմ կարելի չէ եղած գտնել։ Կայ վարկած մը, ըստ որուն, նիթրաթի հիմքի վրայ պատրաստուած այդ հազուագիւտ ժապաւէնները ջուրի տակ անցած են դէպի Պաթումի նաւահանգիստ շարժող ընկղմած նաւի մը հետ միասին, կամ անոնք գողացուած եւ ոչնչացուած են Պաթում քաղաքին մէջ։ Ֆիլմի ամբողջական տարբերակը՝ 85 վայրկեան տեւողութեամբ, ցաւօք, մինչ այսօր չէ պահպանուած։ միայն 1994 թուականին, արժանթինահայ Էտուարտ Կոզանլեանի ջանքերով յայտնաբերուած է ժապաւէնի 20 վայրկեանոց մէկ հատուածը միայն, որուն պատճէնը կը պահուի Հայաստանի Հայկական ցեղասպանութեան թանգարանին մէջ։ Ֆիլմը ունեցած է նաեւ անգլերէն, Հետագային՝ ֆրանսերէն եւ հայերէն ենթագիրեր բոլոր տեսարաններուն համար։ Ենթագիրները լոյս տեսած են 1997-ին, Scarecrow Press-ի կողմէ հրատարակուած Էնթընի Սլայտի “Յօշոտուած Հայաստանը եւ Աւրորա Մարդիկանեանի պատմութիւնը” գիրքին մէջ։ “Յօշոտուած Հայաստանը ֆիլմի 90-ամեակին առթիով` անկէ պահպանուած հատուածը կրնաք տեսնել Հայաստանի Հայկական ցեղասպանութեան թանգարանին պաշտօնական կայքէջին վրայ www.genocide-museum.am

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]