Անտառ

Jump to navigation Jump to search
Արեւադարձային անտառ Թասմանիայի մէջ

Անտառ, երկրագունդի մակերեւոյթի մասը, որ ծածկուած է ծառերով։ Ներկայիս անտառները կը զբաղեցնեն մօտ 38 միլիոն քմ²՝ ցամաքի մակերեսի 30% (ամբողջ մակերեւոյթի 9.4%)։ Այդ անտառային գօտիին կէսը կը պատկանի արեւադարձային անտառներուն, մէկ քառորդը տեղակայուած է հիւսիսային կիսագունդին մէջ։

Անտառներու Դասակարգում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տեղէն, անտառներու տարիքէն, անոնց տեսակէն՝ գոյութիւն ունին անտառներու մի քանի դասակարգումներ։

Աշխարհագրական լայնութեան համաձայն կը տարբերին՝

  1. Թաց արեւադարձային անտառներ (սելուա, գիլեա, ջունգլիներ)՝ հասարակածային մշտադալար անտառներ, ունին ֆլորայի եւ ֆաունայի մեծ տեսականի։ Մեծ յարկայութիւնը միայն փոքր քանակութեամբ լոյսը թոյլ կու տայ ներթափանցել ներքին յարկեր։ Բոլոր արեւադարձային անտառներու կէսէն աւելին արդէն ոչնչացած է։ Դասական օրինակ կրնան ըլլալ Ամազոնի, Հնդկաստանի եւ Քոնկօ գետի աւազանի ջունգլիները։
  2. Կաատինգա՝ չոր տերեւաթափող արեւադարձային անտառներ (երաշտի ժամանակ տերեւաթափ կ'ըլլան)։
  3. Աւստրալիոյ էվկալիպտի անտառներ՝ մշտադալար մերձարեւադարձային անտառներ։
  4. Տերեւաթափուող անտառներ (լայնատերեւ եւ մանրատերեւ). հիմնականին մէջ կը գտնուին հիւսիսային կիսագունդին մէջ։ Շնորհիւ լոյսի թափանցման՝ կեանքը ներքին յարկերուն մէջ աւելի աշխոյժ է։
  5. Տայգա՝ փշատերեւ անտառ, ամենատարածուածն է։ Կը ներառէ Սիպիրի, Քանատայի, Սկանտինաւիայի, եւ Ալասքայի անտառներու 50%-էն աւելին։ Հարաւային Ամերիկայի մէջ, գոյութիւն ունին նաեւ առաուկարիային պուրակներ։ Ֆլորան հիմնականին մէջ, ներկայացուած է մշտադալար փշատերեւ անտառներով եւ բոյսերով։
  6. Խառն անտառներ՝ անտառներ, որոնց մէջ կ'աճին ինչպէս տերեւային, այնպէս ալ փշատերեւ ծառեր։ Տարածուած է գրեթէ ողջ Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։

Շրջակայ Միջավայրի եւ Անտառի Փոխազդեցութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անտառ Չեռնոգորիայի մէջ

Անտառը կը փոխազդէ շրջակայ միջավայրի հետեւեալ բաղադրիչներու հետ՝

  1. Արեւային ջերմուժ.- Անտառային գոյութեան հիմնական աղբիւրներէն է։ Շնորհիւ արեւի ջերմուժի՝ անտառը կ'իրագործէ ֆոթոսինթեզի գործառոյթը։
  2. Հիդրոսֆերա.- Անտառը անմիջականօրէն կը մասնակցի բնութեան մէջ ջուրի շրջապտոյտի եւ այդպիսով կը փոխազդէ հիտրոսֆերայի հետ։
  3. Մթնոլորտ.- Անտառը կը մասնակցի բնութեան մէջ թթուածինի շրջապտոյտին ամենաաշխոյժ կերպով։ Շնորհիւ անտառի հսկայական ծաւալի՝ մեծ ազդեցութիւն ունի երկրի մթնոլորտի կազաբաղադրութեան վրայ։
  4. Կենդանական աշխարհ. Անտառը բազմաթիւ կենդանիներու բնակութեան միջավայրն է։ Կենդանիներն իրենց հերթին անտառին մէջ, մաքրման դեր կը կատարեն։
  5. Մարդ.- Անտառը հսկայական նշանակութիւն ունի մարդու առողջութեան եւ կենսագործունէութեան համար։ Մարդու կենսագործունէութիւննը իր հերթին կ'ազդէ անտառի վրայ։
  6. Լիտոսֆերա.- Լիտոսֆերայի վերին շերտերու կազմութիւնը կապուած է համապատասխան տեղերուն մէջ անտառի աճելու հետ։

Անտառի Նշանակութիւնը Մարդու Կենսագործունէութեան Համար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խառն անտառ ձմրանը, Լեհաստանի մէջ

Հին ատեն, Ռուսիոյ մէջ կ'ըսէին. «Անտառի մօտ ապրիլ, կը նշանակէ սոված չըլլալ. Անտառը թագաւորէն հարուստ է։ Անտառը ոչ միայն գայլին, այլ նաեւ մարդուն է կուշտ կերակրելու։» Կարելի է առանձնացնել տնտեսական նպատակներով անտառի օգտագործման հետեւեալ հիմնական ուղղութիւնները։

  • Սնունդի աղբիւր (սնկեր, հատապտուղներ, գազաններ, թռչուններ, մեղր),
  • Ջերմուժի աղբիւր (փայտ),
  • Արտադրութեան հումք (թուղթի արտադրութիւն),
  • Բնական գործընթացներու կարգաւորիչ (անտառատնկումներ՝ քամահարութենէն հողը պաշտպանելու համար)։

Այսօր անտառատնկումներու ծաւալը երբեմն մի քանի անգամ կը գերազանցէ անոր վերականգնման բնական ծաւալը։

Անտառներու Տեսակները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Բարեխառն գօտիին ասեղնատերեւ անտառները կը տարածուին Եւրասիոյ եւ Հիւսիսային Ամերիկայի բարեխառն լայնութիւններուն մէջ։ Բարեխառն գօտիին հիւսիսային շրջաններուն մէջ (տունդրայէն հարաւ), ուր օդի ջերմաստիճանը ցած է: Կը տարածուին ասեղնատերեւ անտառները, ուր ծառերու ու թուփերու տերեւները վերածած են ասեղներու (ունի պաշտպանիչ նշանակութիւն) եւ ծածկուած են լաւ զարգացած մեխանիկական հիւսուածքով. ատոնք կը նպաստեն վեգետացիայի շրջանին մէջ, խոնաւութեան լրիւ իւրացմանը, իսկ ձմրան ծառերը կը պահպանեն չորնալէ։ Տերեւներու իւրայատուկ ձեւը նեղ սաղարթներու հետ միասին առատ ձիւն ծածկոյթէն սաղարթի չկոտրուելու, ինչպէս նաեւ Արեգակի ցած դիրքին մէջ, անոր լոյսը օգտագործելու յարմարութիւնը կայ։ Մութ ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ կը գերիշխեն ստուերասեր ծառատեսակները (եղեւին, սիպիրական սոճի), լուսաւոր ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ՝ լուսասեր կուենին եւ սոճին։

Մութ ասեղնատերեւ անտառները սովորաբար ունին 2–3 շարայարկ։ Առաջին շարայարկը ծառային է, երկրորդը՝ խոտային, երրորդը՝ մամռային։ Թուփերը կը հանդիպին յատուկենտ եւ ինքնուրոյն շարայարկ չեն կազմեր։ Անտառի թոյլ լուսաւորուածութեան պայմաններուն մէջ, բազմաթիւ բոյսեր կորսնցուցած են քլորոֆիլը եւ անցած են սապրոտրոֆ կեանքի։ Լուսաւոր ասեղնատերեւ անտառներու ծառերը աւելի նօսր դասաւորուած են, ստորին շարայարկերուն մէջ, կը գերիշխեն քարաքոսերը, լոյսի համեմատաբար մեծ ինտենսիւութիւնը կը նպաստի թփուտային շարայարկի զարգացման։

Ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ, անողնաշարաւոր կենդանիներու գերակշռող մասը, որոշ կաթնասուններ, երկկենցաղներ եւ սողուններ խստաշունչ ձմրան ժամանակ կ'անցնին անշարժ վիճակի։ Որոշ կենդանիներու համար բնորոշ են եղանակային գաղթերը (միգրացիաները)։ Ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ, ամբողջ տարին կայ անհրաժեշտ քանակութեամբ թարմ եւ մատչելի կեր։

  • Բարեխառն գօտիին խառն եւ լայնատերեւ անտառները կը տարածուին Արեւմտեան Եւրոպայի բարեխառն լայնութիւններու մէջ, Ռուսիոյ եւրոպական մասի՝ միջին եւ հարաւային շրջաններուն մէջ, Ղրիմի, Կովկասի, Ասիոյ ներքին ցամաքային շրջաններուն, Հեռաւոր Արեւելքի, Սախալինի, Գամչատկայի, Մանջուրիայի, Արեւելեան Չինաստանի, Հիւսիսային Ճափոնի, Հիւսիսային Ամերիկայի մերձատլանտեան նահանգներուն մէջ։ Այս անտառները բնորոշ են բարեխառն գօտիին տաք եւ խոնաւ կլիմայով շրջաններուն մէջ։ Ատոնց մէջ զարգացած է փարթամ մեզոֆիլ բուսականութիւնը։ Լայնատերեւ անտառները տերեւածածկ են միայն ամրանը՝ վեգետացիայի համար բարենպաստ ամիսներուն, իսկ աշնան ջերմաստիճանի նուազման հետեւանքով կը տերեւաթափին եւ ձմրան կը մերկանան։ Լայնատերեւ ծառատեսակներ են հաճարենին, կաղնին, շագանակենին, հացենին, լորենին, ընկուզենին եւայլն։ Այս անտառներուն մէջ կը հանդիպին նաեւ մանրատերեւ ծառեր՝ կեչի եւ կաղամախի։

Լայնատերեւ ծառերը աչքի կ'իյնան լայն տերեւաթիթեղիկներով, տերեւները ունին վառ կանաչ գոյն, զուրկ են մազածածկէն։ Ծառերու բներն ու ճիւղերը ծածկուած են հաստ կեղեւով, իսկ բողբոջները՝ ամուր իրար վրայ նստած են թեփուկներով։ Այս առանձնայատկութիւնները ձմրան՝ կը նուազեցնեն գոլորշիացման ինտենսիւութիւնը։ Ի տարբերութիւն ասեղնատերեւաւորներու՝ լայնատերեւ անտառները աչքի կ'իյնան լաւ զարգացած (2 ծառային, 2 թփուտային եւ մի քանի խոտային) շարայարկութեամբ, հարուստ ենթանտառով եւ խոտածածկոյթով։ Լայնատերեւ անտառներու կենդանական աշխարհը հարուստ է եւ բազմազան։

  • Մերձարեւադարձային չորասեր անտառները կը տարածուին միջերկրածովային կլիմայով շրջաններուն մէջ՝ Միջերկրական ծովու ափերուն, Ղրիմի թերակղզիի հարաւին մէջ, Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ՝ Գալիֆորնիոյ թերակղզիին մէջ, Աւստրալիոյ հարաւարեւմտեան շրջաններուն մէջ, Ափրիկէի հարաւային մասին մէջ՝ Կարպի մարզին մէջ։ Ամառը այստեղ տաք է եւ չոր, իսկ ձմեռը՝ տաք։ Այստեղ կը զարգանան կոշտատերեւ անտառները։ Չորային պայմաններուն յարմարուելու հետեւանքով բոյսերը ձեռք բերած են քսերոմորֆ կառուցուածք։ Տերեւները կոշտ են, կաշեկերպ, ունին լաւ զարգացած մեխանիկական հիւսուածքներ։ Արեգակի ճառագայթներու ազդեցութիւնը մեղմացնելու համար տերեւները սովորաբար թեք կը դասաւորուին Արեգակի ճառագայթներու նկատմամբ։ Կան այնպիսի բուսատեսակներ, որոնց տերեւները յետաճած են, եւ լուսասինթեզը կը կատարուի կանաչ ցօղուններու միջոցով։ Որոշ բոյսեր ամբողջ տարուան ընթացքին կը շարունակեն իրենց վեգետացիան, մշտադալար են։ Այս անտառները կազմուած են 2, երբեմն՝ 1 ծառային, 1 թփուտային եւ խոտային շարայարկերէն։ Մամռաքարաքոսային շարայարկը թոյլ արտայայտուած է։
  • Մերձարեւադարձային խոնաւ անտառները կը տարածուին գօտիին, առաւել խոնաւ շրջաններուն մէջ՝ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, (հարաւային մերձափնեայ շրջաններուն եւ Ֆլորիտայի մէջ), Ճափոնի, Նոր Զելանտայի, Հիմալայներու հարաւային լանջերուն, Այսրկովկասի մէջ։ Հիմնականին՝ կազմուած են երկշաքիլաւոր բոյսերէն, երբեմն կը հանդիպին նաեւ ասեղնատերեւ ծառեր։ Ծառերու տերեւները օժտուած են մեծ տերեւաթիթեղներով, կը փայլին, կաշեկերպ, ձուաձեւ, ունին վառ կանաչ գոյն, մեծ միջբջջային տարածութիւններ եւ զուրկ են թաւոտութենէն։ Արեգակի ճառագայթներու նկատմամբ միշտ կը դասաւորուին ուղղահայեաց։

Այս անտառներու բարենպաստ պայմանները՝ մեղմ ձմեռները, տաք հողերը, կերային բարձր արժէք ունեցող սերմերու ու պտուղներու առատութիւնը, նպաստած են հողին եւ անտառային թաղիքին մէջ, բնակող անողնաշարաւորներու ու վերգետնեայ կեանք վարող շարք մը բուսակեր կենդանիներու բազմազանութեան։

  • Արեւադարձային փշոտ չորասեր նօսրանտառները բնորոշ են մերձհասարակածային գօտիին։ Ատոնք կը տարածուին Ափրիկէի, Հարաւային Ամերիկայի եւ Աւստրալիոյ մէջ. կազմուած են ցած հասակ ծառերէն եւ թուփերէն, որոնք չորային ժամանակաշրջանին կը տերեւաթափուին։ Կան նաեւ մշտադալար տեսակներ։ Այստեղ ծառերը եւ թիւփերը նօսր դասաւորուած են, ունին ծռմռուած բուն։ Երբեմն կը հանդիպին շշաձեւ ծառեր, որոնք ունին հաստ բուն, ուր ջուր կը պաշարեն։ Այս անտառներուն բնորոշ է փշոտ, ամուր բնափայտ ունեցող ծառերու առատութիւնը, որուն համար ատոնց յաճախ կ'անուանեն կացնակոտրուկ (կեբրաչօ)։

Չորային ժամանակաշրջանին, չորասեր նօսրանտառներու կենդանիներու գերակշռող մեծամասնութիւնը չի բազմանար. անողնաշարաւորները ու երկկենցաղները քուն կը մտնեն իրենց թաքստոցներու մէջ, որոշ կենդանիներ կեր կը պաշարեն անբարենպաստ շրջանի համար, իսկ մասն մըն ալ կը քոչէ եւ կը կեդրոնանայ գօտիին այն ոչ մեծ տարածքներուն մէջ, ուր առկայ են իրենց գոյութեան համար բարենպաստ պայմաններ։

Չորասեր նօսրանտառները աւելի խոնաւ շրջաններուն մէջ, կը փոխարինուին արեւադարձային տերեւաթափ անտառներով։ Չորային ժամանակաշրջանին մէջ, սովորաբար կը տերեւաթափուին միայն վերին շարայարկի ծառերը, երկրորդ շարայարկինը մշտադալար են։ Այս անտառներուն մէջ, կը գերակշռեն ցած հասակ ծառերը։ Առատ տեղումներով շրջաններուն մէջ, կը տարածուին արեւադարձային կիսամշտադալար անտառները, ուր վատ արտայայտուած է շարայարկայնութիւնը. թփուտային շարայարկը հիմնականին մէջ կը բացակայի։ Այս անտառները կը տարածուին Հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ, Հնդկաստանի, Հնդկաչինի, Հարաւային Ամերիկայի, Ափրիկէի մէջ։

  • Խոնաւ մշտադալար արեւադարձային «անձրեւային» անտառը բուսականութեան ուրոյն տիպ է, որուն գոյութիւնը կապուած է առաւել բարենպաստ բնակլիմայական պայմաններու հետ։ Ատոնք կը տարածուին տաք եւ խոնաւ շրջաններուն մէջ, ուր այս 2 գործօնները տարուան ընթացքին հաւասարաչափ կը բաշխուին։ Այս անտառները անընդհատ գօտի չեն կազմեր, որովհետեւ անտառներով զբաղած հարթավայրերը կ'ընդհատուին բարձրաւանդակներով եւ լեռներով։ Խոնաւ արեւադարձային անտառները կը տարածուին Հարաւային Ամերիկայի մէջ՝ Ամազոն գետի աւազանին մէջ, Կեդրոնական Ամերիկայի արեւելեան ափերուն, Ափրիկէի՝ Գոնկօ գետի աւազանին մէջ եւ Գվինէական ծոցի մերձափնեայ շրջաններուն մէջ, Հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ, Ֆիլիպինեան կղզիներու հարաւային մասերուն, Շրի Լանգայի հարաւարեւմտեան մասին եւ Մալակա թերակղզիին մէջ։

Խոնաւ արեւադարձային անտառներու ծառերը եւ թուփերը աչքի կ'իյնան իրենց իւրայատուկ տերեւներով։ Ատոնք մեծ են, կոշտ, կաշեկերպ եւ կը պարունակեն մեծ քանակութեամբ կայծքարահող, էլիպսաձեւ են, տերեւաթիթեղի վերին մակերեսը հարթ է եւ փայլուն, իսկ ստորինը երբեմն՝ թաւոտ։ Փայլուն մակերեսը ունի պաշտպանական նշանակութիւն. կ'անդրադարձնէ արեւի ճառագայթները եւ կը նպաստէ տերեւներու վրայէն անձրեւի կաթիլներու արագ արտահոսքին։

Խոնաւ արեւադարձային անտառները հարուստ են ծառերու բուներու վրայ բնակող բոյսերով՝ էպիֆիտներով, եւ աչքի կը զարնեն կենդանիներու բազմազանութեամբ։

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Wiktionary-logo-hy.png Կարդացէ՛ք «անտառ» բառի բացատրութիւնը Հայերէն Ուիքիբառարանին մէջ։