Տաւուտ Փաշա

Jump to navigation Jump to search

Davoud Pasha.png
Կարապետ Արթին Տաւուտ փաշա
Ծնած է 1816
Վախճանած է 1873
Ազգութիւն Հայ
Մասնագիտութիւն քաղաքական գործիչ
Աշխատավայր Պետական գործիչ

Կարապետ Արթին Տաւուտ փաշա (1816, Պոլիս - 4 Նոյեմբեր 1873, Պիարից), հայկական ծագումով Օսմանեան պետական գործիչ, ինքնավար Լիբանանի առաջին կառավարիչ (1861-1868), ճաչցուած է որպէս Տաւուտ Փաշա Լիբանանի։

Կենսագրութիւն. առաջին տարիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տաւուտ փաշա ծնած է Պոլիս, 1816 Մարտին։ Փոքրիկն Դաւիթ իր նախնական ուսումը կը ստանայ ‎ֆրանսական վարժարանի մը մէջ, ապա կը մեկնի Պերլին, ուր ուսումը փայլուն կերպով վերջացնելէ յետոյ կը վերադառնայ Պոլիս եւ պաշտօն մը կը ստանձնէ Օսմանեան կայսրութեան Արտաքին Գործոց նախարարութեան մէջ։

1840-ին ան կը նշանակուի Պերլինի Թրքական դեսպանատան թարգման։ Ասիկա իրեն առիթ կու տայ որ գերմանական օրէնսդրութիւնը ուսումնասիրէ եւ մեծարժէք ու գնահատուած գիրք մը գրէ այդ մասին։

Տաւուտ փաշա միջազգային պետական եւ հանրային ուշադրութեան կ’արժանանայ երբ կը նշանակուի ինքնավար Լիբանանի առաջին կառավարիչ, այնտեղ պատահած 1860-ի արիւնալի խռովութիւններէն ետք։

1860 թ. Լիբանանի խռովութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լիբանանի 1860-ի խռովութիւնները սկսան աննշան թուացող դէպքով մը, որ տեղի ունեցաւ Պէյր Մէրի գիւղին մէջ։ Շատ քիչ ժամանակուայ ընթացքին եղբայրասպան կռիւ մը ծայր տուաւ մարոնի եւ տիւրզի համայնքներուն միջեւ, պատճառ ըլլալով մեծաթիւ զոհերու եւ աւերածութիւններու։

Այս խռովութիւնները մեծ յուզում յառաջ բերին Եւրոպայի մէջ եւ առիթ դարձան եւրոպական միջամտութեան։ Շուտով ‎ֆրանսական բանակէն 10,000 հոգի Պէյրութ ժամանեց։ Անոնք հանդարտեցուցին գրգռուած կիրքերը եւ խաղաղութիւն հաստատեցին։

Սակայն Ֆրանսա ասով չգոհացաւ, այլ յաջողեցաւ Լիբանանը կիսանկախ հռչակել տալ։ Այսպիսով Լիբանան, մաս կազմելով հանդերձ Օսմանեան Պետութեան, ստացաւ իր ներքին հարցերը ինքնուրոյնաբար լուծելու իրաւունք։ Ըստ այս նոր կարգին, Լիբանան պիտի ունենար օսմանեան կայսրութեան հպատակ քրիստոնեայ կառավարիչ մը՝ ընտրուած եւրոպական պետութիւններուն կողմէ։

Հայերը ժամանակին Օսմանեան պետութեան մէջ բարձր դիրքերու տիրացած ըլլալով, մեծապէս օգտուեցան այս նոր կացութենէն։ Այդպիսով, 1861-էն մինչեւ 1915 Լիբանանի եօթը կառավարիչներէն երկուքը հայեր եղած են. ¬ առաջինը՝ Տաւուտ փաշա եւ վերջինը՝ Յովհաննէս Գույումճեան փաշա։

Լիբանանի կառավարիչ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

9 Յունիս 1861-ին, եւրոպական եօթը պետութիւններու միահամուռ փափաքին վրայ՝ Տաւուտ Փաշա կիսանկախ Լիբանանի առաջին կառավարիչ կը նշանակուի, իր վրայ հրաւիրելով միջազգային մամուլի եւ ժամանակուայ քաղաքական դէմքերու ուշադրութիւնը։ Այս երեք տարուայ համար եղած ընտրութիւնը Սուլթանը կը վաւերացնէ հրովարտակով մը։ Կարելի է ըսել, որ Օսմանեան պետութեան գոյութեան ընթացքին այս առաջին անգամն էր, որ քրիստոնեայի մը այսպիսի բարձր պաշտօն կը յանձնուէր։

Տաւուտ Փաշա Յուլիսի վերջերը կը հաստատուի Տէյր էլ¬Քամար, զոր կը հռչակէ Լիբանանի մայրաքաղաքը։ Երկիրը քաոսային եւ լարուած վիճակի մէջ էր, երբ Փաշան կոչուեցաւ զայն կառավարելու։ Տիւրզի- քրիստոնեայ յարաբերութիւնները ոչ թէ միայն խզուած էին, այլեւ ծայր աստիճան յարձակողական։ բազմաթիւ շէն աւաններ եւ գիւղեր կործանած էին եւ Լիբանան գրեթէ աւերակներու վերածուած էր։

Տաւուտ Փաշայի առաջին գործը եղաւ կիրքերը հանդարտեցնել եւ կեանքի եւ ինչքի ապահովութիւն հաստատել երկրին մէջ։ Ապա ան սկսաւ շինարարութեան ու ժողովուրդին վիճակը բարեկարգելու աշխատանքներուն։

Բարեկարգումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տաւուտ փաշա մեծ կարեւորութիւն տուաւ Երկրագործութեան եւ քաջալերեց հողագործները՝ անոնց կանխիկ դրամագլուխ տալով։ Ան նուազեցուց տուրքերը, եւ բազմաթիւ կամուրջներ շինել տուաւ, որոնցմէ նշանաւոր է Տամուրի կամուրջը։ Իր գալէն առաջ, Լիբանանի մէջ շատ քիչ էին բարեկարգ ճամբաները. եւ ընդհանրապէս երկիրը կը գործէր քարուտ եւ նեղ կածաններով։ Տաւուտ Փաշա, գիտնալով որ երկրի մը յառաջդիմութեան համար ճամբաները մեծ կարեւորութիւն ունին, անմիջապէս լծուեցաւ այս գործին։ Իր Լիբանանի կառավարիչ եղած տարիներու ընթացքին 700,000 մեթրէ աւելի ճամբայ շինել տուաւ։

Տաւուտ փաշա եւ կրթութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տաւուտ փաշա զարկ տուաւ կրթութեան։ Այդ ժամանակ Լիբանանի մէջ ոչ միայն բարձրագոյն դպրոցներ չկային, այլ եղածներն ալ նախնական վարժարաններ էին։

Դպրոցները զարգացնելու գործին մէջ ան շատ դժուարութիւններու հանդիպեցաւ, մասնաւորապէս յարուցուած թրքական կառավարութեան կողմէ։ Ոեւէ ժամանակ թրքական կառավարութիւնը մասնաւոր պիւտճէ մը չէ տուած Տաւուտ Փաշային՝ դպրոցներու համար։ Թուրքերը չէին ուզեր որ Լիբանան յառաջդիմէր եւ անոր քաղաքացիները զարգանային։ Փաշան ինքն է, որ այլեւայլ ծախսեր կրճատելով կրցած է մեծապէս զարկ տալ կրթութեան եւ դպրոցներու զարգացման։

Այդպիսով Տաւուտ Փաշա յաջողեցաւ բազմաթիւ նախակրթարաններ հիմնել։ Ան Երկրորդական վարժարան մըն ալ հիմնեց Ապիէյի մէջ եւ զայն իր անուամբ կոչեց «Տաուուտիյէ Մետրեսէ»։ Իր ժամանակին այս դպրոցը Լիբանանի ամենաբարձրակարգ եւ ամենաբարեկարգ դպրոցն էր։

Քաղաքականութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տաւուտ Փաշա մեղմացուց Մարոնի¬Տիւրզի հակամարտութիւնը եւ ամբողջ Լիբանանի մէջ եղբայրական մթնոլորտ մը ստեղծեց։ Ան Լիբանանը բաժնեց վեց գաւառներու եւ իւրաքանչիւրին կառավարիչ մը նշանակեց։ Լիբանանի ազգային զօրքը կրթելու համար ‎ֆրանսացի սպաներ հրաւիրեց։ ։ Ան ձեռնարկեց Լիբանանի կառավարութեան առաջին պաշտօնաթերթի հրատարակուփեան։«Լիպան» անունով այս թերթը լոյս կը տեսնէր Լիբանանի մայրաքաղաք Պէյթ էտ Տինի մէջ, 4 էջերով՝ արաբերէն եւ ‎ֆրանսերէն։

Բացի Լիբանանը տնտեսական եւ կրթական լաւ մակարդակի բարձրացնելէ, Տաւուտ փաշա աշխատեցաւ երկիրը քաղաքականօրէն կիսանկախ պահել եւ ապահովել անոր անփոփոխ եւ բարենպաստ աշխարհագրական դիրք մը։ Տաւուտ Փաշայի առաջին տենչը եղաւ Պեքաայի բարեբեր շրջանը Լիբանանի կցել։ Նախ ընդդիմութեան հանդիպեցաւ, բայց վերջիվերջոյ Օսմանեան կառավարութիւնը համոզուեցաւ այդ առաջարկին եւ տեղի տուաւ անոր։ Այս կարգադրութիւնը մեծապէս օգնեց Լիբանանի տնտեսական զարգացման։

Ուրիշ կարեւոր հարց մը, զոր Տաւուտ Փաշա շատ ուզեց լուծել եւ որ իր իսկ հրաժարելուն պատճառ եղաւ, նաւահանգիստի խնդիրն էր։

Այդ ժամանակ Լիբանան նաւահանգիստ մը չունէր, այլ լեռներու մէջ լճացած, առանց ծովային ելքի հողամաս մըն էր։ Փաշան նախ խնդրեց, որ Թրիփոլին կամ Պէյրութը Լիբանանի միացուին եւ Լիբանան տարածուի մինչեւ Սայտա։ Երբ իր այս խնդրանքը մերժուեցաւ, ան բողոքեց, եւ երբ բողոքն ալ անտեսուեցաւ, հրաժարեցաւ իր պաշտօնէն։

Օսմանեան մայրաքաղաքին մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այսպիսով 1868-ին Տաւուտ Փաշա կը հեռանայ Լիբանանէն ու կ՛անցնի Պոլիս, ուր իրեն կը յանձնուի Հեռագրատան, Նամակատան եւ Հանրօգուտ Շինութեանց նախարարութիւնը։ 1870-ին Տաւուտ փաշա ծանր հիւանդութեան նշաններ ցոյց կու տայ։ 1873-ին, հրաժարելով պաշտօնէն, նախ կ՛երթայ Քիոս կղզին՝ կազդուրուելու, եւ ապա կ՛անցնի Պիարից, ուր կը մեռնի 1873- Նոյեմբեր 4-ին, 58 տարեկանին։

Տաւուտ փաշա եւ հայերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շատ յատկանշական է Տաւուտ փաշայի հայերը Լիբանան տեղաւորելու քաղաքականութիւնը եւ այս ուղղութեամբ անոր թափած ջանքերը։ Ամբողջ Օսմանեան Պետութեան մէջ Լիբանան ըլլալով քրիստոնեաներու մեծամասնութիւն կազմող միակ վայրը, Տաւուտ Փաշա աշխատեցաւ կարելի եղած չափով հայերը հոս տեղաւորել։ Իր իսկ թելադրութեամբ, բազմաթիւ հայ ընտանիքներ Լիբանան հաստատուեցան։

Լիբանան գտնուած միջոցին ան շատ լաւ յարաբերութեան մէջ էր հայերու հետ եւ մշտապէս կ՛այցելէր Զմմառի վանքը՝ իր շքախումբով ներկայ գտնուելու տօնական օրերու եկեղեցական արարողութեանց։

Շքանշաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տաուտ Փաշա վարձատրուեցաւ կարեւոր շքանշաններով։ Ֆրանսայի Նափոլէոն Գ. կայսրը անոր կը շնորհէ Պատուոյ Լէգէոնի մեծ շքանշանը։ Սուլթան Ապտիւլ Ազիզ կը նուիրէ անոր Օսմանիյէի Մեծ Ժապաւէնը։ Իսկ Հռոմի Պապը Փաշային կու տայ Մեծն Գրիգորի Ասպետութեան առաջին կարգի շքանշանը։

Լիբանանի մէջ կառավարութիւնը յաւերժացուցած է Փաշային անունը՝ Պէյրութի փողոցներէն մէկը Տաւուտ Փաշա կոչելով։ Այս փողոցը Փալանճեան Ճեմարանի շէնքին արեւմտեան պատին կից դէպի քաղաք երկարող փողոցին շարունակութիւնն է։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայերը Լիբանանի մէջ.Պատմութիւն Լիբանահայ գաղութի՝ հնագոյն դարերէն մինչեւ Ա. ընդ. պատերազմին վերջաւորութիւնը. Սիսակ Յակոբի Վարժապետեան, 1951