Սիրանոյշ

Jump to navigation Jump to search
Սիրանոյշ
Մեհրոպէ կամ Մեվրոբէ Սահակ Գանթարճեան
Սիրանույշ.jpg
Ծնած է 25 Մայիս 1857
Ծննդավայր Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն
Մահացած է 10 Յունիս 1932(1932-06-10)[1] (75 տարեկանին)
Մահուան վայր Գահիրէ, Եգիպտոս
Քաղաքացիութիւն Օսմանեան Կայսրութիւն
Ազգութիւն Հայ
Տեսակներ Թատրոն
Մասնագիտութիւն դերասանուհի

Սիրանոյշ (Մերովբէ կամ Մեհրոպէ Սահակ Գանթարճեան) դերասանուհի, հայ բեմի տաղանդաւոր դեմքերէն եւ հայ թատերական մշակոյթի գագաթներէն մէկը։ Ծնած է Կոստանդնուպոլիս, վանեցի գաղթականի ընտանիքին մէջ: Հանդէս եկեր է Պոլսոյ, Թիֆլիսի, Պաքուի դերասանական խումբերու հետ, խաղցեր շուրջ 300 դեր, որոնց գլուխ-գործոցը եղեր է Համլեթի դերը Շեյքսփիրի նոյնանուն ողբերգութիւնը։ 1912 թուականին Յովհաննէս Աբելեանի հետ հիւրախաղերով հանդէս եկեր է նաեւ Մոսկուա եւ Փեթերսպուրկի մէջ։ Սիրանոյշը Շեքսփիրեան դերասանուհի էր:


Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սիրանոյշը (իսկական անուն-մականունը՝ Մերովբէ Սահակ Գանթարճեան) սկզբնական կրթութիւնը ստացեր է Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Ան ծնած ու մեծցած է դերասանական ընտանիքի մէջ, իր երկու քոյրերը նոյնպէս ճանչուած դերասանուհիներ եղած են։ Սակայն միայն Սիրանոյշը բեմի իսկական իշխանուհի եղեր է։

  • Գեղեցիկ, շատ զգացմունքով ու երգեցիկ ձայնը սկզբնական շրջանին Սիրանոյշին թելադրած է կատարել քնարական հերոսուհիներու դերերը, եւ այդ դերասանական տարածութիւնն (amplitude) ալ ստեղծեց իր բեմական անունը՝ Սիրանոյշ, որ կը նշանակէր՝ սիրունիկ ու անուշիկ աղջիկ։
  • Ան հանդէս եկեր է օփերեթային բեմադրութիւններու մէջ, ուր առաւել օգտագործեր է իր ձայնի երգեցիկ թեմպրը։ Սակայն հետագային հրաժարսծ է քնարական աղջիկներու դերերէն ու անդրադարձեր յոյզերու փոթորիկ վերապրող հերոսուհիներու դերակատարութեանը։
  • Մահացեր է տուն վերադարձի ճանապարհին, 10 Յունիս 1932-ին, Գահիրէ, Եգիպտոս:

Դերասանական ասպարէզ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • 1873 թուականին խաղցեր է Պետրոս Մաղաքեանի «Արեւելեան թատրոն»ի մէջ (Կեկել՝ Սունդուկեանի «Պէպօ», Ամալիա՝ Ֆրիտրիխ Շիլլերի «Աւազակներ», եւ այլն):
  • 1874 թուականին՝ խաղցեր է Թովմաս Ֆասուլաճեանի խումբի մէջ, ապա՝ Յակոբ Վարդովեանի «Օսմանեան թատրոն»ի մէջ. գլխաւորապէս հանդէս եկեր է որպէս օփերեթային երգչուհի՝ հայկական եւ թրքական ներկայացումներուն մէջ։
  • 1878 թուականին Մերովբէ Պէնկլեանի օփերեթային խումբի դերասանուհի էր[2]։ 1879-1881 և 1891-1892 թուականներուն Հայոց թատերական կոմիտէի հրաւէերով Սիրանոյշը խաղցել է Թիֆլիսի հայկական մշտական թատերախումբի մէջ. ստեղծագործաբար կիրառելով հայ եւ ռուսական թատրոններու իրապաշտական աւանդոյթները՝ անձնաւորելով տրամատիկական կերպարներ՝ Կատարինա (Վիկթոր Հիւկոյի «Անճելօ»), Օֆելիա (Ուիլեամ Շէյքսփիրի «Համլեթ»), Եուլինքա (Ալեքսանդր Օստրովսքիի «Եկամտաբեր պաշտօն»), Անանի (Գաբրիէլ Սունդուկեանի «Էլի մեկ զոհ») եւ այլն։
  • 1881 թուականին մասնակցեր է Կոստանդնուպոլսոյ թատերական ընկերութեան ներկայացումներուն,
  • 1882 թուականին կրկին հրաւիրուեր է Սերովբէ Փենկլեանի օպերեթային խումբ, որուն հետ հիւրախաղերի մեկնած է Յունաստան եւ Եգիպտոս. հռչակուեր է Ֆաթիմէի (Տիգրան Չուխաճեանի «Լեպլեպիճի Հոր-հոր աղա») դերակատարմամբ։
Սիրանույշը Էկլոնի դերում.jpg
  • 1895 թուականին հանդես եկեր է տարբեր թատերախումբերու մէջ, ստեղծեր է սեփական խումբը, շրջագայեր Պուլկարիա, Ռումանիոյ եւ Եգիպտոսի մէջ։
  • 1897 թուականին հրաւիրած են զինք Պաքուի դերասանական ընկերութեան խումբը, ուր հանդէս եկեր է տրամաթիքական, գլխաւորապէս՝ ողբերգական դերերով։
  • Ան հիւրախաղերով հանդէս եկեր է Նոր Նախիջեւանի, Երեւանի, Ալեքսանդրապոլի, Կարսի, Շուշիի, Հիւսիսային Կովկասի եւ Միջին Ասիայի, 1907–08 թուականներուն՝ Պուլկարիոյ, Եգիպտոսի քաղաքներուն մէջ, 1910 թուականին՝ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։
  • 1912 թուականին Թիֆլիսի հայ թատրոնի լաւագոյն դերասանները, Յովհաննէս Աբելեանի եւ Սիրանոյշի գլխաւորութեամբ, ելոյթներ ունեցեր են Մոսկուա եւ Սան Փեթերսպուրկի մէջ, որտեղ Սիրանոյշին բաղդատեր են իտալացի նշանաւոր դերասանուհի Էլէոնորա Տուզէի հետ։
  • 1918-1921 թուականներուն շրջագայեր է Պարսկաստանի մէջ,
  • 1922 թուականին հրաժեշտի ներկայացումներով հանդէս եկեր է Թիֆլիսի մէջ։
  • Վերջին անգամ բեմ բարձրացած է 1932 թուականին, Ալեքսանտրիոյ մէջ՝ Մարգարիտ Կոթիէի դերով։

Դերասանական արուեստն ու մայրենի լեզուի պահպանումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Սիրանոյշի արուեստը ըմբոստութեան եւ անհաշտութեան կոչ էր։ Ունենալով սուր միտք եւ հզօր ներուժ՝ բեմի վրայ հասեր է ցնցող ազդեցութեան։
  • Սիրանոյշը իր ստեղծագործութեամբ մեծ ներդրում ունեցեր է 20-րդ դարու առաջին 2 տասնամեակներու հայ դերասանական արուեստին մէջ։
  • Հայոց լեզուի ուսուցման ու մայրենիի պահպանման հարցերու շուրջ հանդէս եկեր է մամուլի մէջ: Իր կարծիքով՝ մայրենի լեզուի պահպանման հարցը պէտք է ստանձնէ նաեւ թատրոնը։


Դերեր եւ ներկայացումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայ իրականութեան մէջ առաջին դերասանուհին է, որ խաղցեր է Համլետի (Շեքսփիրի «Համլեթ») դերը (1901 թուական, Թիֆլիս, այդ դերին մէջ իրեն նախորդեր էին ֆրանսացի դերասանուհի Սառա Պեռնարը եւ ուրիշներ)։

Ան տարիներ շարունակ երազեր է Համլեթի դերի մասին։ Տասը տարի շարունակ ան աշխատեր է իր Համլեթի դերի վրայ եւ միայն ամբողջովին պատրաստ ըլլալով՝ համարձակեր է հանդիսատեսին ներկայացնել իր Համլեթին։ Ան փորձեր է ոչ թէ միայն տղամարդու պատրանք ստեղծելու մասին մտածել, այլեւ՝ կերտել հոգեկան փլուզուածութեեան պատկեր։ Սիրանոյշը իր յուշերուն մէջ գրեր է, որ Համլեթը դարձաւ իր դերերու դատաստանը։ Իր կատարած 300-էն աւելի դերերէն ամենաշատ արձագանքները ստացեր է Համլեթը, որուն դերակատարութեան մէջ Սիրանոյշը կարողացեր է բոլոր երանգներու բողոքները ներկայացնել։

Սիրանոյշը անձնաւորած է մօաւորապէս 300 դեր՝

  • Համլեթ, Շեքսփիրի «Համլեթ»,
  • Մարգարիտ Կոթիէ, Ալեքսանտր Տիւմա-որդի «Կամելիազարդ տիկինը»
  • Թերեզա, Լուիճի Քամոլեթթիի «Քոյր Թերեզա»
  • Ռուզան, Մուրացանի «Ռուզան»
  • Յովհաննա, Մարի Սթիուըրտ, Ֆրիտրիխ Շիլլերի «Օրլիանի կոյսը»,
  • Մետիա, Ալէքսէյ Սուվորինի եւ Վիքթոր Պուրենինի «Մետիա»
  • Քրուչինինա, Ալեքսանտր Օսթրովսկքի «Անմեղ մեղաւորներ»,
  • Իզէիլ, Արման Սիլվեսթրի եւ Էռնեսթ Մորանի «Իզէիլ»,
  • Զեյնապ, Ալեքսանտր Եուժին-Սումպաթովի «Դաւաճանութիւն»,
  • Փորցիա, Ուիլեամ Շեյքսփիրի «Վենետիկի վաճառականը»,
  • Հեղինէ Իշխանուհի, Լեւոն Շանթի «Հին աստուածներ»,
  • Մարգարիտ, *Գաբրիէլ Սունդուկեանի «Ամուսիններ»
  • Ռեկինա, Հենրիք Իպսընի «Ուրուականը»
  • Նասթասիա Ֆիլիփովնա՝ Տոսթոէսքի «Ապուշը»

Սիրանոյշի 150-ամեակը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2007-ին, Հայաստանի մէջ նշուեցաւ հիանալի դերասանուհի Սիրանոյշի 150-ամեակը:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Сирануйш // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. Baghdasaryan Aram։ «AV Production - Սիրանույշ»։ avproduction.am։ արտագրուած է՝ 2017-05-25 


Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]