Յորդանան

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր արւմտ.

Յորդանան[1] (մինչեւ 1950՝ ԱնդրՅորդանան) (Կաղապար:Լեզու ar), Պաշտօնական անուանումը՝ Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութիւն (Կաղապար:Լեզու ar անգլերէն՝ Hashemite Kingdom of Jordan), Արաբական թագաւորութիւն Առաջաւոր Ասիոյ մէջ՝ Յորդանան գետի ափին։ Հարաւէն սահմանակից է Սէուտական Արաբիոյ, հարաւ-արեւելքի կողմէ՝ Իրաքին, հիւսիս-արեւելքէն՝ Սուրիոյ, արեւմուտքէն՝ Իսրայէլին եւ Պաղեստինի Պետութեան։ Յորդանանի թագաւորութիւնը սահմանադրական միապետութիւն է, որու կառավարութեան նստավայրը մայրաքաղաք Ամմանն է։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Al Khazneh Petra edit 2.jpg

Յորդանանի տարածքը 35 637 քմ2 է, ամենէ բարձր կէտը Ումմ ատ Տամի լեռն է (բարձրութիւնը՝ 1 855 մ, տեղը՝ 29°18′30″ հս․ լ. 35°25′45″ ավ. ե. / 29.30833° հս․. լ. 35.42917° ավ. ե. / 29.30833; 35.42917), ամենէ ցածրը՝ Մեռեալ Ծովու երեսը (−446 մ) :

Կլիմա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յորդանանին մէջ կը գերիշխէ միջերկրածովային կլիման։ Ամառը ջերմաստիճանը 30 °C (86 °F) եւ համեմատաբար զով է, ձմեռը՝ 13 °C (55 °F)։ Հիւսիսային շրջանները Նոյեմբերէն Մարտ ամիսներուն ընթացքին կ'անձրեւէ։ Կարմիր եւ Մեռեալ ծովերու ջուրի ջերմաստճիանը +21 °C էն ցած չ'ըլլար։ Միաժամանակ երկրի կեդրոնական հատուածներուն վրայ գիշերները զով եղանակ է[2]։

Քաղաքականութիւն եւ Կառաւարութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իրաւունք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յորդանանի իրաւական համակարգը կը գործէ Շարիաթ օրէնքով նաեւ Օսմանեան-Եգիպտական օրէնքներով։ Նաեւ կ'ազդեն ցեղային աւանդոյթները։[3]

Յորդանան ունի Շարիաթի դատարաններ եւ քաղաքացիական դատարաններ։ Ամենաբարձր դատարանը վճռաբեկ դատարանն է, որուն կը յաջորդէ վերաքննիչ դատարանը։[3] Քաղաքացիական դատարաններն ունին իրաւասութիւն քրէական եւ քաղաքացիական գործերով, իսկ շարիաթի դատարանները կը գործեն ամուսնութեան, ամուսնալուծութեան, եւ ժառանգութեան հարցերով։[3] Շարիաթի դատարաններուն մէջ, երկու կանանց վկայութիւնը հաւասար է մէկ մարդու վկայութեան։[4]

Յորդանանի մէջ սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1952 թուականին, Յունուար 11-ին եւ արդեն կը փոփոխուի բազմաթիւ անգամներ։ Դատարանները կը բաժնուին երեք բաժամունքներու՝ քաղաքացիական, կրօնական եւ հատուկ։ Քաղաքացիական դատարանները կը զբաղին քաղաքացիական եւ քրեական գործերով, քաղաքացիական դատարանները կը ներառեն դատաւոր դատարաններ, առաջին ատեանի դատարանները, վերաքննիչ դատարաններ, բարձր Վարչական դատարաններու եւ Գերագոյն դատարան։

Մարդու Իրաւունքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2010 թուականի Արաբական Ժողովրդավարութեան բարեփոխումներու նախաձեռնութեամբ առաջին տեղին Յորդանանն է ժողովրդավարական բարեփոխումներու հարցով։[5]

Արտաքին կապեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայ-Յորդանանեան կապեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դիւանագիտական հարաբերութիւններ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութեան միջեւ հաստատուած են 1991. Յուլիս 18-ին։[6] Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութեան Թագաւոր Ապտալլահ Երկրորդ Իպն Ալ-Հուսէյն Ալ-Հաշիմիի հրաւերով Նախագահ Սերժ Սարգսեանը Հոկտեմբեր 29-ին պաշտօնական այցով կը մեկնի Յորդանան։[7]

Ժողովրդագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայերը Յորդանանի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայերը Յորդանանի տարածքին բնակութիւն հաստատած են հին օրերէն ի վէր։ Անոնց թիւը աւելցած է խաչակրաց արշաւանքներու ժամանակաշրջանէն (ԺԱ-ԺԳ դարեր)։ Սակայն Յորդանանի հայ համայնքը կը ձեւաւորէ եւ կը ստուարացնէ 1915Մեծ Եղեռնի ժամանակ եւ յետոյ, երբ բազմաթիւ գաղթականներ ապաստանած են Յորդանանի մէջ։ 1948-ին հայերու թիւը շուրջ 6 հազար էր, 1980-ին՝ 3հզ, 1995-ին՝ 2հզ։ Հիմնականութեան մէջ կը բնակին Ամմանի մէջ, նաեւ Ակափա, Զարքա, Իրպիտ, Մատարա եւ Ռուսեյֆա քաղաքներուն մէջ։ Անոնք արհեստաւորներ են (յայտնի են հայ լուսանկարիչները, Ամմանի լուսանկարիչներու 3/4-ը հայեր են), առեւտրականներ (ոսկերիչ-գոհարավաճառներ), կան մտաւորականներ։ Համայնքը համախմբուած է եկեղեցւոյ շուրջ, ինչի հոգեւոր պետը կը նշանակէ Երուսաղեմի հայոց պատրիարքը։ Ամմանի մէջ հայերը կ'ապրին հայկական թաղամասի մը մէջ, ուր կը գործէ Սուրբ Թադեւոս եկեղեցին։ Յորդանանի մէջ ամէնայ շատ կը գործեն ՀԲԸՄ, ՀՕՄ, ՀՄԸՄ, ՀՄՄ մասնաճիւղերը, Ազգային մարզական միութիւնը (Տիկնանց հանձնախումբով), մարզական (պասքեդպոլի) խումբեր, «Մասիս» նուագախումբը։ Հայերը կը հաճախեն Յուզպաշեան ազգային վարժարան, կը գործէ Կիւլպէնկեան մանկապարտէզը։ Գրեթէ մարած է հայ կաթողիկէներու Սահակ-Մեսրոպ վարժարանը (կը հաճախեն օտարները)։ 1993-էն լույս տեսած «Անդրադարձ» ամսաթերթը։

Վարչական բաժանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յորդանանը կը բաժնուի 12 մուհաֆազաներու (մարզերու)։[8] Բոլորը, բացի Էլ Պալքայէն, ունին նոյնանուն վարչական կեդրոններ։[9] Մուհաֆազաները կը գլխաւորեն քաղաքապետները, որոնք կը նշանակուին թագաւորի կողմէն։ Մարզերը իրենց հերթին կը բաժնուին 52 շրջաններու։[10][11]Կաղապար:Multicol

Անուանում Տարածք Բնակչութիւն
Jordan, administrative divisions - Nmbrs - monochrome.svg
1 Իրպիտ 1 572 1,770,158
2 Աճլուն 420 176,080
3 Ճերաշ 410 237,059
4 Մաֆրաք 26 551 549,948
5 Պալքա 1 120 491,709
6 Մատապա 940 189,192
7 Ամման 7 579 4,007,256
8 Զարքա 4 761
9 Քարաք 3 495 316,629
10 Թաֆիլահ 2 209 96,291
11 Մաան 32 832 144,083
12 Աքապա 6 905 188,160

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Յորդանան»: Քոնկրեսի գրադարան, Յորդանան. Արխիւացուած բնօրինակէն։ Վերցուած՝ 24 Դեկտեմբեր 2014:
  2. «Եղանակը Յորդանանի մէջ»: ԲիԲիՍի Վերցաուած 21 Յունուար 2013:
  3. 3,0 3,1 3,2 Հուսեյնի, Ռանա։ «Յորդանան»: Կանանց իրաւունքները Մերձաւոր Արեւելի եւ Հիւսիսային Ափրիկէյի մէջ։ Առաջադիմութիւն պայմաններում դիմադրութեան։ Ֆրայտըմ Հաուս։ էջ 3. Ստացուած 5 Մարտ 2013:
  4. «Գենդերաին հաւասարութեան հարցեր Յորդանանի մէջ»: ՅՈՒՆԻՍԵՖ Վերցուած՝ 9 Դեկտեմբերի 2014՝
  5. «Ժողովրդավարական բարեփոխումների արաբական աշխարհում»: Ամերիկայի Ձայնը՝ (VOANews.com). 29 Մարտ 2010 թ. Վերցված՝ 15 Յունիս 2010 թ։
  6. ՀՀ Արտաքին գործերու նախարարութիւն երկողմ հարաբերութիւներ: Վերցուած՝ 19 Դեկտեմբերի 2014:
  7. Նախագահ Սարգսեանը հոկտեմբերի 29-ին պաշտօնական այցով կմեկնի Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութիւն: Tert.am Վերցված՝ 19 Դեկտեմբերի 2014:
  8. «Յորդանանի քաղաքական համակարգ»: Վերցուած՝ 15 Դեկտեմբերի 2014:
  9. «Յորդանանի վարչական բաժանում»: Վերցուած՝ 9 Հոկտեմբերի 2014:
  10. «Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութեան վարչական բաժանում»: Վերցուած՝ 9 Դեկտեմբերի 2014:
  11. Նախապատմութիւն նոտա (նախորդ հրատարակումներ), 2011 թ. ԱՄՆ պետդեպարտամէնտը

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • El-Anis, Imad. Jordan and the United States: The Political Economy of Trade and Economic Reform in the Middle East (I.B. Tauris, distributed by Palgrave Macmillan; 2011) 320 pages; case studies of trade in textiles, pharmaceuticals, and financial services.
  • Goichon, Amélie-Marie. Jordanie réelle. Paris։ Desclée de Brouwer (1967-1972). 2 vol., ill.
  • Robins, Philip. A History of Jordan (2004).
  • Ryan, Curt. "Jordan in Transition: From Hussein to Abdullah" (2002).
  • Salibi, Kamal S. The Modern History of Jordan (1998).
  • Teller, Matthew. The Rough Guide to Jordan (4th ed., 2009).
  • Eran, Oded. The End of Jordan as We Know It?, Israel Journal of Foreign Affairs, Vol. 6, No. 3 (2012)

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Պորտալ

Կաղապար:Ասիոյ Երկիրներ

Կաղապար:ՀՀՀ