Մինաս Վերածին

(Վերայղուած է Մինաս Վերածին (Գասագեան)-էն)
Jump to navigation Jump to search
Մինաս Վերածին
Ծնած է Մայիս 1882
Ծննդավայր Պարտիզակ
Վախճանած է 26 Մայիս 1945
Վախճանի վայրը Սան Ֆրանսիսքօ

Մինաս Վերածին (աւազանի անունով՝ Գասագեան Մինաս, Մայիս 1882, Պարտիզակ - 26 Մայիս 1945, Սան Ֆրանսիսքօ), ուսուցիչ, խմբագիր, գրող եւ ազգային գործիչ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կանուխ տարիքէն դրսեւորած է ուսումնատենչ, միաժամանակ՝ ընկերային եւ յանդուգն խառնուածքի տէր անհատականութիւն մը։ 15 տարեկանին արդէն կը փարեի հայ ազգային-ազատագրական շարժման յեղափոխական գաղափարներուն եւ կը դառնայ Պարտիզակի երիտասարդական խմորումներուն մասնակից։ Թուրք ոստիկանութեան հետապնդումներէն զինք հեռացնելու մտօք՝ ծնողքը պատանի Մինասը կը հանէ դպրոցէն եւ Պուլկարիա կ՛ուղարկէ, մօրեղբօր Լեւոն Թորոսեանին մօտ, որպէսզի Թուրքիայէն հեռու շարունակէ իր ուսումը։

Մինասի առջեւ կը բացուի յեղափոխական գործունէութեան աւելի լայն ասպարէզ։ Մօտէն շփում կ՛ունենայ Պուլկարիոյ դաշնակցական գործիչներուն հետ եւ 1900-ի սկիզբը, Ժընեւ անցնելով[1], «Դրօշակ»-ի յարկին տակ կ՛անդամագրուի Դաշնակցութեան։ Եւրոպայի հայ ուսանողական շարժումներուն մասնակիցը եւ Հայ Դատի քարոզիչը կը դառնայ՝ յատկապէս Լոնտոնի մէջ աշխատելու եւ ուսումը շարունակելու տարիներուն։ Կը ծանօթանայ եւ սերտ կապեր կը հաստատէ Լոնտոնի մամլոյ եւ քաղաքական շրջանակներուն հետ, զոր հիմք կը ծառայեն յետագայ իր քարոզչական աշխատանքներուն եւ գործակցութիւններուն։

1908-ին, Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Միմաս Վերածին կը վերադառնայ իր ծննդավայրը եւ կը լծուի ուսուցչական եւ կազմակերպչական եռուն աշխատանքի։ Կը դառնայ սերտ գործակիցը Սիմոն Զաւարեանին, որ այդ շրջանին թուրքահայոց պատրիարքութեան հայ ազգային վարժարաններու կրթական քննիչի առաքելութեամբ Պարտիզակ այցելած էր։ Զաւարեանի յորդորներով՝ 1909-ին, անգլիական «Լոնտոն Թայմզ»-ի թղթակիցին հետ, Մինաս կը ձեռնարկէ ուսումնասիրական շրջագայութեան մը դէպի Կովկասեան Հայաստան, Արեւմտահայաստանի տարբեր շրջանները, Լազիստան եւ Սեւ ծովու ափունքի հայաշատ կեդրոնները։

Այդ ուղեւորութեան ընթացքին իր հաւաքած տեղեկութիւններէն պատառիկներ, Ֆարհատ գրչանունով, Մինաս Վերածին լոյս ընծայած է ժամանակի դաշնակցական մամուլին մէջ։ Սիմոն Զաւարեանի կողքին Յարութիւն Շահրիկեան եւս իր հոգածութեան կ՛արժանացնէ երիտասարդ գործիչը եւ կը մղէ Մինասը, որպէսզի աւելի սպառիչ ուսումնասիրութեան արժանացնէ Փոքր Ասիոյ հայաշատ կեդրոնները։ Մինաս լաւագոյնս կը կատարէ այդ աշխատանքը։ Կը շրջի քաղաքէ քաղաք, մօտէն կը ծանօթանայ ցիրուցան հայութեան կեանքի պայմաններուն, տնտեսական ձեռներէցութեան, մշակութային արարումներուն եւ իր հաւաքած հարուստ տեղեկանքը լոյս կը ընծայէ արժէքաւոր ուսումնասիրութեամբ մը՝ «Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ» խորագրով[2]։

Ուսուցչական Եւ Գրական Ասպարէզ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինաս կը գործէ Փոքր Ասիոյ հայաշատ տարբեր կեդրոններու վարժարաններուն մէջ՝ ուսուցչական իր պաշտօնավարութեամբ։ 1915-ի Ապրիլին, երբ Էսկի Շէհիրի հայկական վարժարանին տնօրէնը եղած է, իր կարգին ձերբակալուած է եւ բանտարկուած։ Մինչեւ Աշխարհամարտի աւարտն ու զինադադարի կնքումով բանտէն ազատ արձակումը, Մինաս կ՛ապրի դժոխային կեանք մը, ենթարկուելով տաժանքի. կը քայքայուի առողջութիւնը։ Բայց թրքերէնի եւ անգլերէնի իր հմտութիւնն ու հաշուապահի ուսումը կ՛օգնեն, որ բանտային իշխանութիւնները իրեն վստահին գրասենեկային աշխատանք։ Իբրեւ բանտային հաշուապահ, ան մօտէն կը հետեւի օսմանեան բանակի հայ զինուորներուն վերապահուած դաժան ճակատագիրին եւ այդ բոլորին մասին հետագային գրի կ՛առնէ իր յուշերը։

Երկարատեւ բանտային կեանքը Մինաս կը ծառայեցնէ գրական-ստեղծագործական եւ թարգմանչական իր կարողութիւններու զարգացումին։ Եւ երբ ազատ կ՛արձակուի, կ՛որոշէ կենդանի վկայութեան վերածել արհաւիրքը՝ Վերածին գրչանունը ընտրելով։

Զինադադարի շրջանին Եղեռնէն վերապրած հայութիւնը ետ կը խմբուի ու կը կեդրոնանայ Կիլիկիա, ուր եւ Մինաս Վերածին կ՛ուղարկուի իբրեւ գործիչ՝ ստանձնելով «Կիլիկիա» թերթի խմբագրութիւնը։ Կ՛ընտրուի Կիլիկիոյ դաշնակցական շրջանէն պատգամաւոր եւ կը մասնակցի 1919-ի ամառը Երեւան գումարուած Հ.Յ.Դ. 9-րդ Ընդհանուր Ժողովին։ Ժողովէն ետք կարճ ժամանակ մը կը մնայ Երեւան, իր աշխատակցութիւնը կը բերէ «Յառաջ»ին։ Բայց Դաշնակցութիւնը իրեն պէտք ունէր Կիլիկիոյ մէջ, ուր Ֆրանսական հոգատարութիւնը քաղաքական-դիւանագիտական իր տխուր խաղերը կը բեմադրէր... Վերածինի գլխաւորութեամբ հայկական իշխանութիւն մը կը հռչակուի Կիլիկիոյ մէջ, բայց ֆրանսական իշխանութիւնները ամէն քայլի կը դիմեն անոր ձախողեցման համար, որովհետեւ Ֆրանսա արդէն ընտրած էր Քեմալականներու հետ «սիրաբանութեան» ուղին։

Հոկտեմբեր 1921-ին կնքուեցաւ թուրքեւֆրանսական համաձայնագիրը, որ պատճառ դարձաւ Կիլիկիոյ հայութեան երկրորդ եւ վերջնական հեռացումին պապենական իր հողերէն։

Վերածին կ՛անցնի Մ. Նահանգներ՝ Պոսթընի «Հայրենիք»ի խմբագրութեան մաս կազմելու եւ գործիչային առաքելութեան լծուելու կուսակցական յանձնարարութեամբ։ Այդ շրջանին «Հայրենիք»ի էջերուն հանդէս կու գայ Մեղու Շնորհալի ստորագրութեամբ երգիծական-քննադատական տոմսերով։ Կը հրատարակէ նաեւ Չարլզ եւ Մէրի Լէմի «Շէյքսպիրեան Աւանդավէպերը», որուն հայերէն թարգմանութիւնը կատարած էր Գոնիայի բանտին մէջ իր արգելափակման տարիներուն։ Կը խմբագէ եւ քանի մը տարի կը հրատարակէ «Ամերիկահայ Տարեգիրք»ը։ Լոյս կ՛ընծայէ նաեւ առեւտրական պարբերաթերթ մը, ուր կը ներկայացնէ վաճառականութեան եւ արհեստներու մէջ յաջողած՝ ձեռներէց հայերը[3]։

1939-ի վերջերուն, Մինաս Վերածին կ՛անցնի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափը՝ իբրեւ Հ.Յ.Դ. պաշտօնաթերթ «Ասպարէզ»ի խմբագիր։ Իր այդ պաշտօնին վրայ կը մնայ մինչեւ մահ՝ 1945Մայիս 26-ը, սրտի հիւանդութեան պատճառաւ:

Ան Հեռու ապրած է Մեծ Եղեռնէն վերապրած իր միակ հարազատներէն՝ մօրմէն եւ քրոջմէ, որոնք Սուրիա տարագրուած էին։ Վերջին անգամ մը, 1938-ին, տեսաւ զանոնք՝ Սուրիա այցելելով։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]