Կեռասենի

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Taxobox արւմտ.

Ծաղկած Կեռասենի

Կեռասենի (լատիներէն՝ Prunus avium), վարդազգիներու ընտանիքի կեռասենիի ցեղի պտղատու բոյս։ Բարձրութիւնը կը հասնի մինչև 10 մեթրի, յաճախ աւելի բարձր, նոյնիսկ 30 մեթր[1] եւ աւելի, օրինակ՝ Քիեւի անտառներուն մէջ։

Կեռասենիի ծառը ունի նոյն բալենիի տեսքը։ Կ'ենթադրուի, որ ան յայտնի եղած է Անատոլիոյ մէջ եւ Եւրոպայի մէջ, Դանիայի եւ Շուեյցարիոյ մէջ դեռեւս Ք.Ա. 8000 թուականէն[2]։

Անուանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կեռասունտ քաղաքը գտնուած է Տրապիզոնէն ոչ հեռու, հոս հռոմեացիներն առաջին անգամը տեսած են իրենց անյայտ պտղատու ծառեր, որոնք անուանած են cerasi[3]։ Հոսէն ալ իտալերէն՝ ciliega, արաբերէն՝ كرز, ֆրանսերէն՝ cerise, սպաներէն՝ cereza, փորթուկալերէն՝ cereja, գերմաներէն՝ Kirsche, անգլերէն՝ cherry, ռուսերէն՝ черешня :

Կենսաբանական Նկարագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պտուղները

Բունի կեղեւը գորշասպիտակաւուն է։ Բարձրութիւնը՝ մինչև 15 մ.է։ Երկարակեաց է (մինչև 100 տարի եւ աւելի)։ Տերեւները պարզ են, մեծ, երկար, ձուաձեւ, սուր ծայրամասով, ատամնաեզր։ Ծաղկաբոյլը նոսրածաղիկ հովանոց է, ծաղիկները՝ մեծ, սպիտակ, երկար կոթուններով, երբեմն՝ մէկական։ Կը ծաղկի Ապրիլ-Մայիսին։ Պտուղը տարբեր մեծութեան, հիւթալի, կլոր, երբեմն՝ բութ, սրտաձեւ կորիզապտուղ է, կարմիր, վարդագոյն, դեղին, սեւ գույնի։ Պտղահիւթը՝ անգոյն, երբեմն մուգ կարմրաւուն, քաղցր, քաղցրաթթուաշ, թոյլ տտիպութեամբ։

Կիրառութիւն եւ Նշանակութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պտուղները օգտագործուած են թարմ, չորցած եւ վերամշակուած (պահածոյ, անուշ, ջեմ, զովացուցիչ ջուրեր)։ Կեռասենին կը բազմանայ պատուաստներով եւ մացառներով։ Բերքատւութիւնը 70-80 ց/հա է։ Կը մշակուի Ուքրաինի հարաւը, Մոլտովայի, Կովկասի եւ միջինասիական հանրապետութիւններուն մէջ։ Պտուղները կը պարունակեն շաքարներ, ազոտ եւ այլ նիւթեր, օգտագործուած են թարմ եւ վերամշակած (անուշ, պահածոյ, հիւթ, ջեմ, գինի, չիր, շաքարաչիր եւ այլն)։ Կորիզի միջուկը կը պարունակէ իւղ, որ օգտագործուած է օծանելիքի արտադրութեան, բնափայտը՝ ատաղձագործութեան մէջ (կը պատրաստեն երաժշտական գործիքներ)։ Երկարակյաց է (ապրում է մինչեւ 100 տարի եւ աւելի), ջերմա-, լուսա-, խոնաւասեր է։ Կը բազմանայ արմատներով, սերմերով եւ արմատային մացառներով։ Մեղրատու է։

Հայաստանի մէջ, կը մշակուի հիւսիսային եւ հարաւ-արեւելեան շրջաններուն մէջ, Արարատեան դաշտին եւ նախալեռնային գոտիին էջ։ Մշակուող ձեւերէն են՝ Դրոգանա դեղինը, Դենիսենի դեղինը, Մեթաթարականը, Սեւ Նապոլէոնը։ Հայաստանի տեղական սորտերէն են՝ Քանաքեռի կեռասը, Սպիտակենին, Կարմիրկենին։

Կեռասենիի Պտուղներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պտուղները կը պարունակեն մինչեւ 15 տոկոս շաքարներ, 11 տոկոս պեկտին, 1.5-2.5 տոկոս օրկանական թթուներ (խնձորի, կիդրոնի, խինինի, սաթի), դաբաղանիւթեր, կումարին, ներկանիւթ, 0.75-1.3 տոկոս ազոտային նիւթեր։ 100 կ. հումքի մէջ կը պարունակեն հետեւեալ կենսանիւթը` 0.1 մկ. կարոտին, 0.32 մկ. տոկոֆերոլներ, 15 մգ ասքորպինաթթու, նիաքին (PP)՝ 0.4 մկ., պիոթին (H)՝ 0.4 մկ., B1՝ 0.3 մկ, B2՝ 0.03մկ, B5՝ 0.08 մկ, B6՝ 0.05 մկ, B9՝ 6 մկգ, ֆլավոնոիտ կվերցետին, րութին, եւ այլն։ Պտուղը կը պարունակէ նաեւ՝ գալիում, մագնէս, լուսածնային, կրածին: 5 եոտ, ցինկ, մանկան, մոլիպտեն, պղինձ, երկաթ։ Կորիզի մէջ` 25-30 տոկոս ճարպաիւղ, ամիկտալին, եթերային նիւթեր, իսկ տերեւներուն մէջ՝ դաբաղանիւթ, ֆիթոնցիտներ, կումարին։

Կեռասենիի տարբեր մասերուն մէջ, կը պարունակեն տանին, այլ նիւթեր։ Կեռասենիի պտուղները կը գնահատուին իրենց վաղահասութեամբ, արհեստագիտութեան եւ սննդային բարձր յատկանիշներով։ Առաւել տարածուած են 4-ը՝ սովորական կամ թթու, տափաստանային, թաւոտ եւ աւազաբալենի։ Մշակուող ձեւերու մեծ մասը ստացուած է առաջին 2 տեսակներէն։ ՀՀ-ի մէջ, յայտնի են բալենիի 3 վայրի տեսակներ՝ մահալեբեան, մանրապտուղ եւ ալեհեր։ Կը մշակուին սովորական կեռասենիէն։ Տեղական ձեւերը յատուկ անուններ չունին, կը կոչուին իրենց աճման վայրի անունով, այն է՝ Երեւանի, Մեղրի)ի, Քանաքեռի, Սիսիանի եւ այլն։

Կեռասենիի Յայտնի Ձեւեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ադելինա
  • Ալկարմիր
  • Անուշկա
  • Արիադնան
  • Թաւշեայ
  • Բրեանսկ վարդագոյն
  • Վալերի Չկալովի
  • Դաղստանի շուտ
  • Դեմեթեր
  • Աղանդեր
  • Դոլորէս
  • Կովկասեան

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Ֆոտոշարք

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. AgroAtlas — Дикие родичи культурных растений — Cerasus avium (L.) Moench — Вишня птичья, черешня
  2. Плоды земли = Früchte der Erde / Пер. с нем. и предисл. А. Н. Сладкова. — М.: Мир. — 270 с.
  3. Հրաչեայ Աճառեան, Հայերէնի Արմատական Բառարան, Ե.1926 http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&query=%D5%AF%D5%A5%D5%BC%D5%A1%D5%BD

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png