Եոհաննէս Լեփսիւս

Jump to navigation Jump to search
Եոհաննէս Լեփսիւս
Johannes Lepsius.jpg
Ծնած է 15 Դեկտեմբեր 1858(1858-12-15)[1]
Ծննդավայր Պերլին, Պրուսիոյ թագաւորութիւն[2]
Մահացած է 3 Փետրուար 1926(1926-02-03)[1] (67 տարեկանին)
Մահուան վայր Մերանօ, Իտալիա[2]
Քաղաքացիութիւն Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Գերմանիա
Կրօնք Լուտերականութիւն
Ուսումնավայր Լուտվիկ-Մաքսիմիլիան Համալսարան, Միւնիխ
Մասնագիտութիւն բարեգործ, աստուածաբան
Ծնողներ հայր՝ Կարլ Ռիխարդ Լեփսիուս?

Եոհաննէս Լեփսիուս (15 Դեկտեմբեր 1858(1858-12-15)[1], Պերլին, Պրուսիոյ թագաւորութիւն[2] - 3 Փետրուար 1926(1926-02-03)[1], Մերանօ, Իտալիա[2]), գերմանացի հասարակական գործիչ, հոգեւորական, արեւելագէտ, մարդասէր, որ կը փորձէր կանխել Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ։


Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եոհաննէս Լեփսիուս  ծնած է 1858-ին, գերմանական Փոթստամ (Potsdam) քաղաքին մէջ՝ բողոքական հոգեւորականի մը ընտանիքին մէջ։ Մյունիխի մէջ ուսանած է թուաբանութիւն եւ փիլիսոփայութիւն, 1880-ին ստացած է դոկտորի կոչում։ Ա. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն հրատարակած է իր "Bericht über die Lage des armenischen Volkes in der Türkei" («Տեղեկագիր հայ ժողովուրդի կացութեան մասին Թուրքիոյ մէջ») աշխատութիւնը, ուր ան մանրամասնօրէն կը փաստէ եւ կը դատապարտէ Հայոց ցեղասպանութիւնը։ Երկրորդ հրատարակութիւնը կը կոչուի "Der Todesgang des armenischen Volkes" («Հայ ժողովուրդի ջարդերը»), ուր ներառուած էր հարցազրոյց մը Էնվեր Փաշային հետ։ Լեփսիուս ստիպուած էր զայն գաղտնի հրատարակել, որովհետեւ Թուրքիա Գերմանիոյ դաշնակիցն էր։ Լեփսիուս կը յաջողի զեկոյցէն 20.000 օրինակ տարածել։ «Մուսա լերան քառասուն օրերը» վէպին մէջ Ֆրանց Վերֆել Լեփսիուսը նկարագրած է իբրեւ հայերու պահապան հրեշտակը։

Եոհաննէս Լեփսիուսի  մտաւոր ժառանգութիւնը կը գտնուի «Եոհաննէս Լեփսիուս արխիւին մէջ», զոր հիմնած է պատմաբան Հերման Կոլթց (Hermann Goltz)։

Եոհաննէս Լեփսիւս եւ հայոց ցեղասպանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եոհաննէս Լեփսիուս հայկական դրոշմանիշին վրայ[3]

Գերմանացի հասարակական գործիչ, հոգեւորական (աստուածաբանութեան դոկտոր), արեւելագէտ Եոհաննէս Լեփսիուս, դատապարտելով թրքական իշխանութիւններու հայաջինջ գործողութիւնները, իր երկրին կառավարութենէն պահանջած է ազդու միջոցներով դադրեցնել հայերուն կոտորածները։ Անոր երկերը եւ դիւանը (պատմական փաստաթուղթերու ժողովածու) կ'ապացուցեն, որ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ եւ Օսմանեան կայսրութեան հայաբնակ վայրերուն մէջ Ա. համաշխարհային պատերազմին (1914-1918) ատեն տեղի ունեցած է Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Եոհաննէս Լեփսիուս երկար տարիներ զբաղած է Հայկական հարցով։ 1896-ի գարնան՝ համիտեան կոտորածներու ատեն, Գերմանիոյ հասարակական գործիչ, հայազգի Ճէյմս Կրինֆիլտի հետ շրջած է Փոքր Ասիա՝ ականատեսներու վկայութիւններ հաւաքելու եւ կարելի եղած չափով հայերուն օգնութիւն ցուցաբերելու նպատակով։ Նոյն թուականի Օգոստոսէն Լեփսիուս գերմանական մամուլին մէջ հրապարակած է «Ճշմարտութիւնը Հայաստանի մասին» յօդուածաշարքը (18 յօդուած), որ դարձած է «Հայաստանը եւ Եւրոպան...» (1896) գործին հիմքը։

Վերջինս 2 տարուան ընթացքին հրատարակուած է 7 անգամ եւ թարգմանուած անգլերէնի ու ֆրանսերէնի։ Լեփսիուս մասնակցած է հայերուն սպանդին դէմ բողոքի ցոյցերու կազմակերպման, իր ելոյթներուն մէջ ընդգծած է, որ այդ յանցագործութիւնը կատարած է թրքական կառավարութիւնը՝ սուլթանին գլխաւորութեամբ։ Սակայն անոր հայապաշտպան գործունէութիւնը հանդիպած է Թուրքիոյ հետ մերձեցման ձգտող Գերմանիոյ պաշտօնական շրջանակներու հակազդեցութեան։

Ժթ. դարու վերջը Լեփսիուս միջոցներ  հաւաքած է Փոքր Ասիոյ հայ բնակչութեան եւ տարբեր երկիրներու մէջ ապաստանած հայ փախստականներու համար որբանոցներ, դպրոցներ, հիւանդանոցներ եւ արդիւնաբեր հաստատութիւններ կառուցելու համար։ Արեւմտահայերուն օգնելու նպատակով Յունիս 1914-ին անոր նախաձեռնութեամբ ստեղծուած է «Գերմանա-հայկական ընկերութիւն» հասարակական կազմակերպութիւնը, որու նախագահն էր մինչեւ մահը։ Ա. Համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին եւրոպական երկիրներուն մէջ գործունէութիւն  ծաւալած է Արեւմտեան Հայաստանի մէջ բարենորոգումներ կատարելու համար, համագործակցած է Կ.Պոլսոյ հայերուն, Պօղոս Նուպար փաշային (Պօղոս փաշա Նուպարեան) հետ։

Յուլիս 1915-ին՝ հայերուն շարունակուող տեղահանութեան եւ կոտորածներու օրերուն, Լեփսիուս հանդիպած է երիտ-թրքական եռապետութեան պարագլուխներուն եւ Հայոց ցեղասպանութեան գլխաւոր յանցագործներէն Էնվերին հետ, պահանջած դադրեցնել ոճրագործութիւնը, սակայն ապարդիւն։ Սեպտեմբեր 1915-ին զուիցերիական թերթի մը մէջ հրապարակած է «Ամբողջ ժողովուրդի մը ոչնչացումը» յօդուածը՝ սկզբնաւորելով հայապաշտպան մեծ արշաւը։ 1916-ին հրատարակած է «Տեղեկագիր հայ ժողովուրդի կացութեան մասին Թուրքիոյ մէջ» երկը, զոր բաժնած է Գերմանիոյ քաղաքական եւ եկեղեցական գործիչներուն։ 1919-ին այդ գիրքը վերահրատարակած է լրացումներով՝ «Հայ ժողովուրդի մահը» վերնագիրով (հայերէն՝ «Հայաստանի ջարդերը», 1919)։

«Տեղեկագիրը...» հրատարակելէ ետք Լեփսիուս տարագրուած է չէզոք երկիր մը՝ Հոլանտա, ուր շարունակած է հայանպաստ գործունէութիւնը, կապեր հաստատած հայկական շրջանակներու, գրագրութիւն՝ անգլիացի պետական գործիչ Ճէյմս Պրայսի հետ։ Մշակած է ի պաշտպանութիւն հայերու ստեղծուելիք Միջազգային լիկայի մանրամասն ծրագիրը։

Ա. Համաշխարհային պատերազմէն ետք Լեփսիուս հրապարակած է բազմաթիւ կարեւոր փաստաթուղթեր Հայաստանի վերաբերեալ («Գերմանիան եւ Հայաստանը 1914-1918 թուականներուն», 1919)։ Այդ ժողովածուն Աւետիք Իսահակեանի միջոցով ուղարկած է Վերսաեան հաշտութեան խորհրդաժողովին մասնակցող հայկական պատուիրակութեան։ Ժողովածուին մէջի նիւթերը՝ Գերմանիոյ եւ Թուրքիոյ դեսպաններու, հիւպատոսներու եւ պաշտօնական այլ անձերու գաղտնի զեկուցագիրերը, ականատեսներու վկայութիւնները, կը հաստատեն, որ երիտ-թուրքերու կազմակերպած հայերու տեղահանութիւնն ու կոտորածները նպատակ ունէին ոչնչացնելու հայ ժողովուրդը, եւ այդ յանցագործութեան մէջ մեղքի իր բաժինն ունի նաեւ Գերմանիան։

1921-ին Պերլինի մէջ Սողոմոն Թեհլիրեանի դատավարութեան ատեն հանդէս  եկած է իբրեւ վկայ եւ մերկացուցած երիտ-թուրք ոճրագործ Թալէաթ փաշան։ Շարունակած է նիւթական օգնութիւն ցոյց տալ հայ որբերուն ու փախստականներուն, Խորհրդային Հայաստան  ուղարկած Գերմանա-հայկական ընկերութեան հայթայթած դեղորայքը։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Troeger, Brigitte, Brennende Augen, Brunnen-Verlag, (2008), ISBN 3-7655-1904-9
  • Edition of the Documents and Periodicals of the Johannes Lepsius Archive It is made up of three parts – 1) Catalogue, 2) Microfiche edition, 3) Thematical lexicon
  • Part 1։ Katalog. Dokumente und Zeitschriften aus dem Dr. Johannes-Lepsius-Archiv – Zusammengestellt und bearbeitet von Hermann Goltz und Axel Meissner. – XXVIII, 622 Seiten – K. G. Saur Verlag München – ISBN 3-598-34407-4
  • Part 2։ Mikrofiche-Edition of the Documents and Periodicals of the Johannes Lepsius Archive. Bearb. von Hermann Goltz und Axel Meissner. Unter Mitarbeit von Ute Blaar and others. – 317 Silberfiches inkl. Begleitheft. Lesefaktor 24 X. – K. G. Saur Verlag München – ISBN 3-598-34408-2
  • Part 3։ Thematisches Lexikon zu Personen, Institutionen, Orten, Ereignissen – Zusammengestellt und verfasst von Hermann Goltz und Axel Meissner. XIII, 605 Seiten. – K. G. Saur Verlag München – ISBN 3-598-34409-0

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]