Արցախի Երաժշտութիւն

Jump to navigation Jump to search

ԼՂՀ երաժշտութիւն, Արցախի մէջ ժողովրդական երաժշտարուեստը զարգացած է հայ ազգային երաժշտութեան բազմադարեան աւանդոյթներով։ Տեղի բարբառի եւ երաժշտական ելեւէջներու զուգորդումը երաժշտարուեստին, հատկապէս քաղաքային ժողովրդական երգերուն հաղորդած է ինքնատիպ երանգ։ Գիւղական երգերու մէջ դրսեւորուած են հայ ժողովրդական երգի բոլոր ժանրերը։

Կոմիտաս (Սողոմոն Գեւորգի Սողոմոնեան, Սեպտեմբեր 26, 1869, Քյոթահիա, - Հոկտեմբեր 22, 1935, Փարիզ)

Հայկական հորովել[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արցախը հայկական աւանդական հորովելու նշանաւոր կեդրոններիէն մէկն է. թերեւս 1890-ական թուականներու Կոմիտասը կը ձայնագրէ Վանանդի «Ձիգ տոր, քաշի», իսկ 1900-ական թուականներու՝ Ջրաբերդի «Հրեն, հրեն թումբումը» հորովելները, որոնք այդ ժանրի բարձրարուեստ նմուշներէն են։ Նոյն շրջանին մէջ Գրիգոր Սիւնին (Միրգաեան) գրառած է «Մանած թիլս հաստ եկավ» ճախարակի սրտառուչ (դրսեւորուած են ղարաբաղցի գեղջկուհիի կեանքի դժուարին պայմանները) եւ «Պապալ-պապալ էս տղեն» աշխոյժ երգերը։

Այդ ժանրի երգեր ձայնագրուած են նաեւ նոր ժամանակներուն մէջ։ Բանաստեղծ-երգահան Գուրգեն Գաբրիելեանի «Ղարաբաղի հորովել» երգը հաստատուն տեղ ունի մասնաքիտական եւ ինքնուս երգիչներու երգացանկերուն մէջ։ Ղարաբաղեան կեանքի ու կենցաղի բազմաբնոյթ կողմերն են արտացոլուած անոր «Խնեցուն երգը», «Կալին երգը», «Ըրկանքեն երգը» «Հրսընքեն կնանեքը» եւ այլ երգերու մէջ։ «Արցախեան նուագարան»-ով հաւաքուած են Գ. Գաբրիելեանի՝ տարբեր տարիներու հրատարակած ստեղծագործութիւններու լավագոյն նմուշները։

Այլ ստեղծագործութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արցախը հարուստ է ոչ միայն հորովելներով, այլեւ նուագարանային մեղեդիներով, կենցաղային երգերով (հատկապես՝ կատակերգեր), մենապարերով, զուգապարերով եւ խմբապարերով, արեւագալի երգերով ու այլ ստեղծագործութիւններով։ Հանրաճանաչ է Արամ Քոչարեանի ձայնագրած «Նախշուն աքիր» սոցիալական թեմայով կատակերգը։ Արցախի ժողովրդական երգերը հավաքուած են ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի դպրոցի եւ Երեւանի Կոմիտասի անուան դպրոցի գիտական արշաւախումբերն ու մէկ շարք անհատ երգահաւաքներ։

Հայ աշուղական եւ ժողովրդական նուագարանային արուեստներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնագոյն աւանդոյթներ ունին Արցախի հայ աշուղական եւ ժողովրդական նուագարանային արուեստները։ Նշանավոր է մեծթաղլարցի Չիթչեաններու աշուղական տոհմը (յայտնի է 18-րդ դարի վերջէն)՝ իր տասնեակէն աւելի ներկայացուցիչներով։

ժողովրդական երգիչներ եւ երաժիշտներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արցախը յայտնի է ժողովրդական երգիչներով եւ երաժիշտներով, որու համար ալ 20-րդ դարուն Շուշին անուանած են «Անդրկովկասի դպրոց»։ 20-րդ դարի կէսերուն ճանչցուած էր գուսան Բագրատը։

Ժողովրդապրոֆեսիոնալ կատարող, արուեստն աչքի կ'ինայ երաժիշտ-կատարողներով, նաեւ նուագարանագործ վարպետներով, որոնք իրենց գործունեութեամբ նպաստած են ոչ միայն հայկական այլեւ Մերձաւոր Արեւելքի եւ հարեւան այլ ժողովուրդներու երաժշտակատարողական արուեստի զարգացմանը։ Արցախի վարպետներու նուագարանները բարձր կը գնահատուին Անդրկովկասի մէջ, Միջին Ասիաի եւ այլուր։

Արցախի մէջ շարք մը գիւղեր [Կոճոշոտ, Սխտորաշեն, Շոշ, Արանզամին (Վարազաբուն), Բերդաշեն, Քերթ, Նորշեն, Թաղավարդ] համարվել են երաժիշտների բնօրրաններ։ Տեղի վարպետները կազմակերպել են պատանի երաժիշտների խմբեր (Կոճոշոտում՝ թառահար Բախտի Հաթամեանը), անվճար կը սորվեցնեն գեղեցիկ հնչերանգներով նուագարաններ պատրաստել։

Նուագարանային արուեստ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հանրածանօթ են արցախցի թառահարներ Միրզա Սադըղջանը (կատարելագործած է թառը եւ անոր ձեւերը), Լազար Տեր-Վրթանեսեանը, Արսեն Յարամիշեանը, Լագար Գաբրիելեանը, Գրիգոր Մելիքովը եւ Բալա Մելիքեանը, քամանչահարներ Ավանես Ավանեսեանը, Արմենակ Սարեանը (Շուշինսկի), որոնք իրենց արուեստով հռչակուած են Կովկասի մէջ, Ռուսաստանի եւ այլուր։ յայտնի էին նաեւ ազրպէյճանցի երգիչներ Հաջի Գուսին, Բուլբուլը (Մուրթուզա Մամեդով), Սեյիդ եւ Խան Շուշինսկիները, թառահար Կուրբան Պրիմովը եւ ուրիշներ։

Երգչախումբեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

19-րդ դարի վերջէն ետք ԼՂ-ի եւ մասնաւորապէս Շուշիի հայ երաժշտական կեանքի աշխուժացմանը նպաստած են նաեւ Ստեփան Դեմուրեանի (1890-1910-ական թուականներուն) եւ Գ. Սիւնու (1895 թուական) երգչախումբերը։ Ս. Դեմուրեանի երգչախումբը հանդիսացած է համերգներով, մասնակցած Շուշիի եկեղեցւոյ պատարագներուն, բեմադրել Արմեն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերան (1916-1917 թուականներ)։ Շուշիի զինւորական նուագախումբ է ղեկավարած Հովհաննես Իոաննիսեանը։ Երաժշտարուեստի զարգացմանը նպաստած են նաեւ արցախցի դիրիժորներ Նիկոլայ Թեյմուրազեանը (հիմնած է փողային նուագախումբ), Ալեքսանդր Մելիք-Փաշաեւը, երաժշտութիւն յօրինողն Ալեքսանդր Ալեքսանդրեանը, Դանիել Ղազարեանը, Եղիշե Բաղդա¬սարեանը (Շուշիի մէջ կազմակերպած է ժողովրդական գործիքներու նուագախումբ՝ հայ անուանի երաժիշտներից), Անտրեյ Բաբաեւը, Մ. Չաղալեանը, Ալեքսեյ Հեքիմեանը։ Ռոմանոս Մելիքեանը եւ Ա. Քոչարեանը Ստեփանակերտի մէջ հիմնած «Հայ երաժշտանոց» երաժշտական ձեւերով(1925-1927 թուականներ)։

Գեղարուեստական հաւագածոներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1920-1930 թուականներուն ստեղծուած են բազմաթիւ ինքնագործ գեղարուեստական հաւագածոներ։ 1925 թուականին քամանչահար Արսեն Սաղեանը Մարտունիի շրջկեդրոնի մշակոյթի տանը կազմակերպած է երգի-պարի գեղարուեստական ինքնագործ խումբ (գիւղական բնակավայրերու երաժիշտներէ), համերգներով ելոյթներ ունեցած է մարզի բնակավայրերուն մէջ, նկատելի յաջողութիւններու հասած է մարզային եւ հանրապետական մրցոյթներու, ժողովրդական երաժշտարուեստի փառատոներու ընթացքին։ Շուշիի մէջ ծնած է անուանի պարուհի-երգչուհի, աշխարհի ժողովուրդներու պարերգերու լաւագոյն կատարող Արեւ Պաղտասարեանը։ 1958 թուականէն ԼՂ-ի մէջ ճանաչուած է նաեւ երգչուհի Նաիրուհի Ալավերդեանը։

Դպրոցներ եւ ուսումնարաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սայեաթ-Նովա

1937 թուականէն Արցախի մէջ կը գործէ Կոմիտասի անուան երաժշտական դպրոցը, 1961 թուականէն՝ Սայեաթ-Նովաի անուան երաժշտական ուսումնարանը, 1980 թուականէն՝ արուեստի դպրոցը, 1989 թուականէն՝ Հայֆիլհարմոնիաի բաժամունքը, 2001 թուականէն՝ պարարուեստի ուսումնարանը, նաեւ ԼՂՀ երգի-պարի պետական (1958 թուական, հիմնադիր՝ յօրինող Տ. Աւետիսեան), «Արփի» մանկապատանեկան պետական (1992 թուական, նախկինին՝ «Արցախի բալիկներ»), «Ղարաբաղ» պետական էստրատային (1997 թուական) անսամպլները, Արցախի պետական (1990 թուական, նախկինին՝ «Վարարակն»), «Վարանդա» մանկապատանեկան պետական (1992 թուական), «Մռակած» պետական քամերային (1999 թուական) երգչախումբերը, Արցախի պետական կամերային (1999 թուական), ճազային (2006 թուական) նուագախումբերը։ ԼՂՀ բոլոր շրջաններուն մէջ կը գործեն ժողովրդական գործիքներու անսամպլներ, երաժշտական (6՝ իրենց մասնաճիւղերով) եւ արուեստի (6) դպրոցներ։

Արցախի երաժշտական կեանքն կ'աշխուժացնեն երաժշտական ու երաժշտաթատերական հանդիսութիւնները, բացօթեայ ներկայացումները (լարախաղացներու, կենդանավարժներու ելոյթները եւ այլն), փառատոնները եւ տոնախմբութիւնները։

Այս յոդվածի կամ նրա բաժինին որոշակի հատուածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցուած է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նիւթերը թողարկուած են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png