Յարութիւն Ալամդարեան

Jump to navigation Jump to search

Ալամդարեան Յարութիւն (Գէորգ) Մանուկի (25 Յունուար 1795, Ասթրախան, Ռուսիոյ Կայսրութիւն- 5 Յունիս 1834, Նոր Նախիճեւան) հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական եւ եկեղեցական գործիչ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծնած է Յունուար 14 (25)-ին, Ասթրախանի մէջ, արհեստաւորի ընտանիքի մէջ։ Աւարտած է Աղաբաբեան դպրոցը[1]։ 1813 թուականին կը հրաւիրուի Մոսկուա. Կ'ըլլայ դպիր՝ Լազարեաններու մօտ, ապա՝ Լազարեան ճեմարանի առաջին տեսուչը եւ ուսուցիչ։

Միաժամանակ դասախօսութիւններու կը լսէ Մոսկուայի համալսարանին մէջ։ 1824-1830 թուականներուն Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցի տեսուչն էր. այդ տարիները դպրոցի պատմութեան մէջ հայտնի են «դար Ալամդարեան» անունով։

Ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ Ալամդարեանն կ'օգնէ հայ կամաւորական գումարտակի կազմակերպմանը (1827)։ Ալամդարեանն ունէր ռուսական կողմնորոշում, բայց կը պաշտպանէ հայ եկեղեցական եւ ազգային-լուսաւորական հաստատութիւններու ինքնուրոյնութիւնը՝ փաստորեն դիմադրելով ցարիզմի ձուլման քաղաքականութեանը։

Կը մեղադրուի որպէս Ներսես Աշտարակեցու գաղափարակից, եւ Ի. Պասկեւիչի թելադրանքով Էջմիածնի Սինոդը անոր կ'աքսորէ Հաղպատ (1830)։ Կեանքի վերջին տարիներուն կ'ապրի Նոր Նախիջեւանի Սուրբ Խաչ վանթին մէջ (1832-1834), որտեղ եւ դաւադրաբար կի սպաննուի մայիս 25 (հունիս 6)-ին։

Ստեղծագործութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալամդարեանը կը գրէ քնարական-սիրային բանաստեղծութիւններ, ձոներ, առակներ, պատմական ողբերգութիւն («Հռադամիզդ եւ Զենոբիա», 1824-1828, անաւարտ)։ Մեզ հասած բանաստեղծութիւններուն[2] առաջինը կը գրէ կնոջ մահուան ազդեցութեամբ, ողբացել իր վաղանցիկ սէրը («Նազելուոյս դէմքն էր ճերմակ ու կարմիր», 1821

Նման տրամադրութեամբ են համակուած նաեւ «Կոծ», «Սուգ», «Ողջոյն հրաժեշտի զաւակաց իմոց» եւ այլ բանաստեղծութիւններ։

Ալաւերդեանը կ'օգտագործէ «վարդի ու սոխակի» աւանդական մոտիվը, կը բացահայտէ թշուառ մարդու տառապանքը («Թշուառութիւն սոխակի», «Վարդակորոյս», «Կոկովանք վարդի», «Սոխակի յոգնարս», «Պարերգութիւն»)։

Կրօնական տաղեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալամդարեանը կը գրէ կրօնական տաղեր, որտեղ միստիկ մտածողութեան հետ առկա է նաեւ բողոքը ճակատագրի դէմ։ Հին կտակարանի մոտիւներով գրուած բանաստեղծութիւններուն մէջ մարդկային ողբերգութիւնը, կ'ըմբոստէ մահուան դէմ («Աղոթք», «Կողկողանք առ խաչ Փրկչին», «Ողբերգութիւն Իսրայելի» են)։ Ալամդարեանը հայկական կլասիցիզմի դէպի սենտիմենտալիզմ եւ ռոմանտիզմ անցման շրջանի բանաստեղծ է։

Կը թողէ բազմաթիւ նամակներ, ճառեր, հոդուածներ, կը թարգմանէ հատուածներ Տ. Տասսոյի «Ազատագրուած Երուսաղեմ»-ի մէջ, կը զբաղի բառարանագրութեամբ եւ լեզուի հարցերով, կարեւոր է համարել ռուսաց լեզուի ուսուցումը («Համառօտ բառարան ի ռուսաց լեզուի ի հայ», 1821, «Ռուս-հայերէն գործնական համառոտ քերականութիւն», 1814-1816, Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, ձեռքի համար 3754)։

Գաղափարներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալամդարեանի համոզմամբ մանկավարժը ոչ թէ «վարձկան» պաշտոնիա է, այլ «անձնուրաց հովիւ»։ Նա կ'առաչարկէ դաստիարակութեան առաջադեմ ուղիներ, կ'առաչարկէ ծեծը, աշակերտին կոպտելը համարել ուսուցիչի անզորութեան հետեւանք։ Ալամդարեանը կը գտնէր, որ երեխայի ընդունակութիւնները պէտք է զարգացնել աստիճանաբար՝ երթալով պարզից բարդը եւ առարկաներու տեսական իմացութիւնն ամրապնդել գործնականորեն։ Նա կը մշակէ Ներսիսեան դպրոցի վարչական, ուսումնական եւ բարոյակրթական աշխատանքներու կանոններ

Aquote1.png «Առաջարկութիւևք դպրոցական կարգադրութեանց ի պետս հայկական ուսումնարանին Տփխիս քաղաքի», 1825 Aquote2.png

։ Ալամդարեանին կ'աշակարտէն Խաչատուր Աբովեանը, Ս. Նազարեանցը, Ս. Ներսիսեանը, Մ. Մսերեանը եւ ուրիշներ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png