Լիզա տէլ Ճոքոնտօ

Jump to navigation Jump to search
Լիզա տէլ Ճոքոնտօ
Leonardo da Vinci 043-mod.jpg
Ծնած է 15 Յունիս 1479
Ծննդավայր Ֆլորէնս, Կաղապար:Դրոշավորում/ԻտալիաԻտալիա
Վախճանած է 15 Յուլիս 1542
Վախճանի վայրը Ֆլորէնս, Կաղապար:Դրոշավորում/ԻտալիաԻտալիա
Ժանրեր դիմապատկեր
Ամուսին Ֆրանչեսքօ տէլ Ճոքոնտօ
Ծնողներ Անթոնմարիա տի Նոլտօ Կերարտինի, Լուկրեցիա տէլ Քաչա
Երեխաներ Փիեռօ, Կամիլա, Անտրէա, Ճոքոնտօ եւ Մարիեթթա
Կայքէջ louvre.fr/oeuvre-notices/portrait-de-lisa-gherardini-epouse-de-francesco-del-giocondo

Լիզա տէլ Ճոքոնտօ (Կաղապար:IPA-it, ծննդեան անունը՝ Կերարտինի Կաղապար:IPA-it, 15 Յունիս 1479, Ֆլորէնս - 15 Յուլիս 1542, Ֆլորէնս), յայտնի եղած է նաեւ իբրեւ Լիզա Կերարտինի, Լիզա տի Անթոնիօ Մարիա (կամ Անթոնմարիա) Կերարտինի եւ Մոնա Լիզա, Իտալիոյ Ֆլորէնս եւ Թոսքանա քաղաքներու յայտնի Կերարտինի ընտանիքի անդամ է: Կ'ենթադրուի, որ ան Լէօնարտօ տա Վինչիի` իտալական վերածնունդի դարաշրջանի ստեղծած յայտնի գլուխգործոցի հերոսուհին է:

Լիզայի կենսագրութենէն քիչ բան յայտնի է: Ծնած է Ֆլորանսի մէջ, պատանի հասակին ամուսնացած է հագուստի եւ մետաքսի վաճառականի հետ, որ հետագային տեղական պաշտօնեայ դարձած է: Լիզան ունեցած է հինգ երեխայ: Ապրած է յարմարաւէտ, միջին խաւի դասին բնորոշ կեանքով: Ամուսնինէն, որ տարիքով իրմէ մեծ էր, երկար է ապրել:

Լիզայի մահէն դարեր ետք «Մոնա Լիզա» կտաւը դարձած է կերպարուեստի մարզի մէջ աշխարհի յայտնի գլուխգործոցներէն մէկը[1]: Կտաւը մեծ հետաքրքրութիւն առաջացուցած է հետազօտողներու եւ արուեստի սիրահարներու մօտ, եւ այս աշխատանքը դարձած է համաշխարհային ճանաչում ունեցող արուեստի գործ: 2005-ին վերջապէս յստակեցուած է Լիզա տէլ Ճոքոնտոյի եւ Մոնա Լիզայի համապատասխանութիւնը[2]:

Վաղ Կեանք, Ընտանիք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լիզան Ֆլորէնսի հին եւ արիստոկրատ ընտանիքէն էր, որ ժամանակի ընթացքին կորսնցուցած էր իր ազդեցութիւնը[3]: Անոնք ունեւոր էին, բայց հարուստ չէին, քաղաքին մէջ կ'ապրէին ֆերմերային եկամուտով, ունէին Եւրոպայի ամենամեծ եւ տնտեսապես եկամտաբեր ագարակներէն մէկը[4]:

Հայրը՝ Անթոնմարիա տի Նոլտօ Կերարտինին, կորսնցուցած էր իր երկու կիները. Լիզա տի Ճովաննի Ֆիլիփփօ տէ Քարտուչչիի հետ ամուսնացած էր 1465-ին, Քաթերինա տի Մարիոթթօ Ռուչելայի հետ՝ 1473-ին: Երկուքն ալ մահացած էին ծննդաբերութեան ժամանակ[5]: Լիզայի մայրը՝ Լուկրեցիա տէլ Քաչան, Փիեռա Սպինելիի դուստրն էր, որու հետ Կերարտինի ամուսնացած էր 1476-ին[5]: Ժամանակ մը Կերարտինին Թոսքանայի Կիանտի շրջանին մէջ ունեցած կամ վարձած էր վեց ագարակ, ուր աճեցուցած էին ցորեն, արտադրած գինի եւ ձիթապտուղի ձէթ, ընտանի կենդանիներ պահած[6]:

Լիզան ծնած է 15 Յունիս 1479-ին Ֆլորանսի մէջ[5], չնայած երկար տարիներ կարծած են, որ ան ծնած է ընտանիքի գիւղական սեփականութիւններէն մէկուն մէջ՝ Կրեւէէն դուրս գտնուող վիլլա Վինիամաճոյի մէջ[7]: Լիզա է անվանվել հայրական տատիկի պատվին[8]: Եղած է ընտանիքի եօթը երեխաներէն աւագը, ունեցած է երեք քոյր եւ երեք եղբայր՝ Ճովանուալպերթօ, Ֆրանչեսքօ, Նոլտօ[9]:

Ընտանիքը ապրած է Ֆլորանսի մէջ, սկիզբը Սանտթ Թրինիթա եկեղեցւոյ մօտակայքը, այնուհետեւ տարածք վարձած են Ֆլորանսի Սանթօ Սպիրիթօ եկեղեցւոյ մօտակայքը. հաւանական է, որ ի վիճակի չեն եղած վերանորոգելու նախկին վնասուած տունը: Լիզայի ընտանիքը տեղափոխուած է ներկայիս Պեպի փողոց, որ այն ժամանակ մօտ էր Սանթա Կրոչէին եւ եղած են Լէօնարտո տա Վինչիի հօր՝ Սըր Փիեռօ տա Վինչիի դրացին[10]: Անոնք քաղաքի հարաւային հատուածի մէջ՝ Պոճիո գիւղին մէջ, ունեցած են 32 քառակուսի մեթր տարածքով փոքրիկ տուն[11]: Նոլտօն՝ Լիզայի մեծ հայրը, Կիանտիի ագարակը կտակած է Սանթա Մարիա Նուովայի հիւանդանոցին: Կերարտինի վարձու տուած է հիւանդանոցի ագարակներէն եւ կրցած է վերահսկել ցորենի բերքը, ինչպէս նաեւ ընտանիքը կրցած է ամառները անցընել Ca' di Pesa կոչուող տան մէջ[6]:

Ամուսնութիւն, Հետագայ Կեանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

5 Մարտ 1495-ին 15 տարեկան Լիզա ամուսնացած է կտորի ու մետաքսի համեստ ու յաջողակ վաճառական Ֆրանչեսքօ տի Պարտոլոմէօ տի Զանոպի տէլ Ճոքոնտոյի հետ ու դառնալով անոր երրորդ կինը: Լիզայի օժիտը կազմած է 170 իտալական ֆլորին եւ գիւղի իր հօրենական տան մօտ գտնվող Սան Սիլվեստրօ ագարակը. ասիկա կը խօսի, որ Կերարտինի ընտանիքը այդ ժամանակ հարուստ չէր, ինչը տեղի կու տայ մտածելու, թէ ինք եւ ամուսինը սիրած են զիրար[12]: Սեփականութիւնը կը գտնուէր Քաստելինայի եւ Սան Տոնատոյի միջեւ, այն երկու ագարակներու մօտ, որոնք հետագային պատկանած են Մայքըլանճելոյի[10]: Ամուսինները ապրած են միջին դասի բնորոշ կեանք: Լիզայի ամուսնութեամբ անոր ընկերային դիրքը բարձրացած է, քանի որ ամուսինի ընտանիքը աւելի հարուստ էր, քան իր ընտանիքը[12], Ֆրանչեսքօ շահած էր այն առումով, որ Կերարտինին «հին անուն» էր[13]: Անոնք Ֆրանչեսքոյի ընտանիքի հետ համատեղ ապրած են մինչեւ 5 Մարտ 1503, երբ Ֆրանչեսքօ ի վիճակի էր տուն գնել Վիլլա տելա Ստուֆայի իր հօրենական տան քով:

Կ'ենթադրուի, որ Լէօնարտօ Լիզայի դիմանկարը սկսած է նկարել նոյն տարին[14][15]:

Map of Florence with colored dots near the Ponte Vechhio
Կեդրոնական Ֆլորանս: Ֆրանչեսքօ եւ Լիզա ապրած են Վիլլա տելա Ստուֆայի մէջ (կարմիր), 1 քմ հիւսիս Առնօ գետէն: Լիզայի ծնողները ապրած են գետին աւելի մօտ. նախ՝ հիւսիսը, ապա՝ հարաւը (մանուշակագոյն)

Լիզա եւ Ֆրանչեսքօ ունեցած են հինգ երեխայ՝ Փիեռօ, Կամիլա, Անտրէա, Ճոքոնտօ եւ Մարիեթթա, որոնցմէ չորսը ծնած են 1496-1507 երկարող ժամանակաշրջանին[16]: 1499-ին Լիզան կորսնցուցած է աղջիկ երեխայ[11]: Լիզան դաստիարակած է նաեւ Պարտոլոմէօն՝ ամուսինին եւ անոր երկրորդ կնոջ՝ Կամիլա տի Մարիոթթօ Ռուչելայի որդին, որ մէկ տարեկանին կորսնցուցած է մայրը: Լիզայի խորթ մայրը՝ Քաթերինա տի Մարիոթթօ Ռուչելայը, եւ Ֆրանչեսքօյի առաջին կինը եղած են քոյրեր եւ սերած են յայտնի Ռուչելայ ընտանիքէն:

Կամիլան ու Մարիեթթան միանձնուհիներ դարձած են: Կամիլան, ստանալով քոյր Պէատրիչէ անունը, մտած է Սան Տոմենիքօ տի Կաֆաճօ մենաստան, ուր անոր վստահուած է քոյր Անտոնմարիայի, քոյր Ալփիերայի եւ Լիզայի քոյրերու՝ քոյր Կամիլայի (որ արդարացուած է մենաստան չորս տղամարդոց սկանդալային այցելութեան համար) եւ քոյր Ալէսանտրայի խնամքը[17]: Պէատրիչէ մահացած է 18 տարեկանին[17], թաղուած է Սանթա Մարիա Նովելլայի եկեղեցւոյ մէջ[18]: Լիզա լաւ յարաբերութիւններ ունեցած է Սուրբ Օրսոլօ մենաստանի հետ եւ 1521-ին կրցած է Մարիեթթան տեղաւորել այդ մենաստանին մէջ, որ ստանալով քոյր Լուտովիքա անունը՝ դարձած է մենաստանի յարգուած անդամներէն մէկը եւ ունեցած որոշակի պարտականութիւններ[19]:

Ֆրանչեսքօ Ֆլորէնսի մէջ դարձած է պաշտօնեայ: 1499-ին ան ընտրուած է Dodici Buonomini-ի կազմի անդամ, 1512-ին, Ֆլորանսի Սինիորիայի (Signoria cittadina), ուր 1524-ին դարձած է «փրիորի»: Քաղաքական կամ առեւտրական գործերով ան կապեր ունեցած է Մետիչի ընտանիքի հետ: 1512-ին, երբ Ֆլորէնսի կառավարութիւնը վախցաւ Մետիչիներու աքսորէն վերադարձի համար, Ֆրանչեսքօ բանտարկուեցաւ եւ տուգանուեցաւ 100 ֆլորինով: Մետիչիներու վերադառնալուն պէս՝ Սեպտեմբերին ան ազատ արձակուեցաւ[18][20]:

1537-ի Յունիսին իր կտակին մէջ Ֆրանչեսքօ Լիզայի վերադարձուցած էր օժիտը, անոր տուած էր հագուստ, ոսկեղէն եւ ապահոված անոր ապրուստը: Կնոջ խնամքը վստահած էր իրենց դստերը՝ Լուտովիքան, իսկ անոր անկարողութեան պարագային՝ որդին՝ Պարտոլոմէօն՝ գրելով.

Aquote1.png Նկատի առնելով Մոնա Լիզայի սէրն ու ջերմութիւնը, փաստը, որ ան միշտ գործած է ազնիւ հոգիով եւ եղած հաւատարիմ կին, կ'ուզեմ, որ ան ունենայ ամէն ինչ, որուն կարիքը ունի[21]: Aquote2.png


Մահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լիզա տէլ Ճոքոնտօ կեանքի վերջին տարիներուն ապրած է Ֆլորէնսի Սուրբ Օրսոլա մենաստանին մէջ, ուր մահացած է 1542-ի Յուլիսին՝ 63 տարեկանին[22]:

Մոնա Լիզա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մոնա Լիզա կտաւը ամբողջական (անգլերէն՝ Mona Lisa, իտալերէն՝ «La Gioconda», ֆրանսերէն՝ «La Joconde»), Լէօնարտօ տա Վինչի, Լուվր

Ֆինանսական միջոցներ ունեցող այլ ֆլորանսցիներու նման Ֆրանչեսքոյի ընտանիքի անդամները նոյնպէս արուեստի սիրահարներ էին: Անոր որդին՝ Պարտոլոմէօն խնդրած է Անթոնիօ տի Մացցիերիին որմնանկար մը ստեղծել Ֆլորամսի Սանտիսիմա Անունցիատա բազիլիկայի ընտանեկան գերեզմանոցին մէջ: Նկարիչ Անտրէա տէլ Սարտօ Մատոննայի պատկերով կտաւ ստեղծած է ընտանիքի այլ անդամի մը համար[18]: Ֆրանչեսքօ Լէօնարտոյի պատուիրած է ստեղծել կնոջ դիմանկարը, Տոմենիքօ Պուլիկոյի պատուիրած է ստեղծել Սուրբ Ֆրանցիսք Ասսիզեցիի կտաւը: Կ'ենթադրուի, որ Լիզայի դիմանկարի պատուէրով Ֆրանչեսքօն տօնած է Անտրէայի ծնունդը եւ ընտանեկան տան ձեռքբերումը[15]:

«Մոնա Լիզան» կը համապատասխանէ 15-րդ եւ վաղ 16-րդ դարու առաքինի կնոջ պատկերող դիմանկարի պահանջներուն: Լիզան պատկերուած է իբրեւ հաւատարիմ կին՝ աջ ձեռքը հենուած ձախ ձեռքին: Լէօնարտօ Լիզան ներկայացուցած է իբրեւ նորաձեւ ու յաջողակ, թերեւս աւելի ապահով, քան իրականութեան մէջ: Անոր մուգ զգեստները եւ սեւ քողը սպանական նորաձեւութեան ազդեցութեան տարրեր ունին եւ ամենեւին ալ չեն արտացոլար անոր սուգը առաջին դստեր կորուստի համար, ինչպէս որոշ գիտնականներ ենթադրած են: Դիմանկարը մեծ է. անոր չափերը կը համապատասխանեն այդ շրջանի արուեստի հարուստ մեկենասներու ձեռք բերած գործերուն: Այս շռայլութիւնը կը բացատրուի Ֆրանչեսքոյի եւ Լիզայի ընկերային ձգտումով[23]:

The space on the wall in the Louvre left by the thief
«Մոնա Լիզա» կտաւի կողոպուտը Լուվրէն 1911-ին, 1960-1970-ականներու շրջագայութիւն, որ նպաստեց կտաւի հռչակին[24]

Լէօնարտօ 1503-ի գարնան եկամուտ չունէր, որ կրնայ է մասամբ բացատրել մասնաւոր դիմանկար ստեղծելու անոր հետաքրքրութիւնը[20][25]: Սակայն այդ տարուան ընթացքին աւելի ուշ ան, ամէենայն հաւանականութեամբ, ստիպուած եղած է յետաձգել «Մոնա Լիզայի» աշխատանքը, երբ անոր վճարած են սկսելու «Անգիարիի ճակատամարտը» ֆրեսքօն, որ արժէքաւոր գործ էր, եւ ըստ պայմանագիրի ան կտաւը պէտք է աւարտեր 1505-ի Փետրուարին[26]: 1506-ին Լէօնարտօն դիմանկարը համարած է անաւարտ[27]: Ան աշխատանքի համար չէր վճարուեր եւ զայն գնորդին չի փոխանցեր[28]: Նկարիչի կտաւները անոր հետ կը ճամբորդէին ամբողջ կեանքի ընթացքին, և հաւանական է, որ Լէօնարտօն «Մոնա Լիզան» աւարտած է տարիներ ետք Ֆրանսայի մէջ[13], ըստ ենթադրութեան, 1516-ին[29]:

Կտաւի վերնագիրը կը թուագրուի 1550: Ֆրանչեսքոյի ընտանիքի բարեկամ Ճորճօ Վազարին,[11] գրած է.

Aquote1.png Լէօնարտօ պարտաւորուեցաւ նկարել Ֆրանչեսքօ տէլ Ճոքոնտոյի կինը՝ «Մոնա Լիզայի» դիմանկարը[27] (իտալ.՝ Prese Lionardo a fare per Francesco del Giocondo il ritratto di mona Lisa sua moglie.)[30]: Aquote2.png


Նկարի իտալերէն անուանումը` «La Gioconda», անոր ամուսնական անունին իգական ձեւն է: Անունի ֆրանսերէն տարբերակն է«La Joconde»-ը: Չնայած անունը կը ծագէր Լիզայի ամուսանական անունէն, անոնց աւելացուցած էին յաւելեալ նշանակութիւն, որ անունը կը ծագի «զուարթ» (անգլերէն՝ «jocund») կամ «երջանիկ» բառէն[13]:

Ըստ շահարկումներու, Լիզայի անունը կը վերագրուի չորս տարբեր կտաւներու, իսկ ինքնութիւնը՝ առնուազն 10 տարբեր անձերու[31][32]: 20-րդ դարի վերջ նկարը դարձաւ համաշխարհային նշանաբան: Անիկա օգտագործուեցաւ աւելի քան 300 այլ կտավներու եւ 2000-էն աւելի ծանուցումներու մէջ՝ իւրաքանչիւր շաբաթ յայտնուելով առնուազն մէկ նոր ծանուցումի մէջ[33]:

Vespucci's notation on an old manuscript
Ագոստինօ Վեսպուչիի լուսանքային գրառումը

2005-ին Հայտըլպըրկի Համալսարանի գրադարանի փորձագէտ մը գրադարանի հաւաքածուին մէջ յայտնաբերած է լուսանցքային գրառում մը, որ կը հաստատէ, որ նստած կինը Լիզան է: Ագոստինօ Վեսպուչիի 1503-ի գրառումը կը հաւաստիացնէ է, որ Լէօնարտօ աշխատած է Լիզա տէլ Ճոքոնտոյի դիմանկարին վրայ[2]: «Մոնա Լիզա» կտաւը ֆրանսական հսկողութեան տակ եղած է 16-րդ դարէն սկսեալ, երբ զայն ձեռք բերած է Ֆրանցիսկ Ա.ը, իսկ Ֆրանսական Մեծ Յեղափոխութենէն ետք անիկա հասանելի դարձած է ժողովուրդին[34]:

Կտաւը կըւ համալրէ Լուվրի հաւաքածուի կազմը, եւ զայն իւրաքանչիւր տարի կը տեսնէ 6 միլիոն մարդ[35]:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Riding, Alan (April 6, 2005)։ «In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa'»։ The New York Times (The New York Times Company)։ արտագրուած է՝ 2007-10-07 
  2. 2,0 2,1 «Mona Lisa – Heidelberger Fund klärt Identität (English: Mona Lisa – Heidelberger find clarifies identity)»։ University Library Heidelberg։ արտագրուած է՝ 2008-01-15 
  3. Pallanti 2006, p. 58
  4. Pallanti 2006, pp. 17, 23, 24
  5. 5,0 5,1 5,2 Pallanti 2006, p. 37
  6. 6,0 6,1 Pallanti 2006, pp. 41–44
  7. «History of Vignamaggio»։ Villa Vignamaggio։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ May 12, 2006-ին։ արտագրուած է՝ 2008-04-05 
  8. Pallanti 2006, p. 40
  9. Pallanti 2006, p. 44
  10. 10,0 10,1 Pallanti 2006, pp. 45–46
  11. 11,0 11,1 11,2 Zöllner 1993, p. 4
  12. 12,0 12,1 Zöllner 1993, p. 5
  13. 13,0 13,1 13,2 Kemp, Martin (2006)։ Leonardo Da Vinci: The Marvellous Works of Nature And Man։ Oxford University Press via Google Books limited preview։ էջեր 261–262։ ISBN 0-19-280725-0։ արտագրուած է՝ 2007-10-05 
  14. «Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo»։ Musée du Louvre։ արտագրուած է՝ 2007-10-04 
  15. 15,0 15,1 Zöllner 1993, p. 9
  16. Johnston, Bruce (January 1, 2004)։ «Riddle of Mona Lisa is finally solved: she was the mother of five»։ Telegraph.co.uk (Telegraph Media Group)։ արտագրուած է՝ 2007-10-06 
  17. 17,0 17,1 Pallanti 2006, pp. 61-62
  18. 18,0 18,1 18,2 Müntz 1898, p. 154
  19. Pallanti 2006, p. 63
  20. 20,0 20,1 Masters, Roger D. (June 15, 1998)։ Fortune is a River: Leonardo da Vinci and Niccolò Machiavelli's Magnificant Dream of Changing the Course of Florentine History (online notes for Chapter 6)։ Free Press via Dartmouth College (dartmouth.edu)։ ISBN 0-684-84452-4 
  21. Pallanti 2006, p. 105
  22. Squires, Nick (24 September 2015)։ «Who was Mona Lisa? Burial breakthrough may solve identity mystery behind Da Vinci masterpiece»։ The Daily Telegraph 
  23. Zöllner 1993, p. 12
  24. Sassoon 2001, p. 14–16
  25. Zöllner 1993, p. 7
  26. Müntz 1898, p. 136
  27. 27,0 27,1 Clark, Kenneth, quoting a translation of Vasari (March 1973)։ «Mona Lisa»։ The Burlington Magazine (The Burlington Magazine Publications via JSTOR) 115 (840): 144–151։ ISSN 0007-6287։ JSTOR 877242 
  28. Zöllner 1993, p. 6
  29. «Mona Lisa 1503-16»։ University of the Arts, London։ արտագրուած է՝ 2007-10-24 
  30. Vasari, Giorgio (1879) [1550, rev. ed. 1568]։ Le vite de' più eccellenti pittori, scultori ed architettori IV։ Gaetano Milanesi։ Firenze: G.C. Sansoni։ էջ 39։ արտագրուած է՝ 2007-10-05 
  31. Stites, Raymond S. (January 1936)։ «Mona Lisa--Monna Bella»։ Parnassus (College Art Association via JSTOR) 8 (1): 7–10+22–23։ JSTOR 771197։ doi:10.2307/771197  and Littlefield, Walter (1914)։ The Two "Mona Lisas"։ The Century: A Popular Quarterly by Making of America Project via Google Books scan from University of Michigan copy։ էջ 525։ արտագրուած է՝ 2007-10-09  and Wilson, Colin (2000)։ The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved։ Carroll & Graf via Google Books limited preview։ էջեր 364–366։ ISBN 0-7867-0793-3 
  32. Debelle, Penelope (2004-06-25)։ «Behind that secret smile»։ The Age (The Age Company)։ արտագրուած է՝ 2007-10-06  and Johnston, Bruce (2004-01-08)։ «Riddle of Mona Lisa is finally solved: she was the mother of five»։ Telegraph.co.uk (Telegraph Media Group)։ արտագրուած է՝ 2007-10-06 , and Nicholl, Charles (review of Mona Lisa: The History of the World's Most Famous Painting by Donald Sassoon) (2002-03-28)։ «The myth of the Mona Lisa»։ Guardian Unlimited (London Review of Books via Guardian News and Media)։ արտագրուած է՝ 2007-10-06  and Chaundy, Bob (2006-09-29)։ «Faces of the Week»։ BBC News (BBC)։ արտագրուած է՝ 2007-10-05 
  33. Sassoon 2001, Abstract and p. 16
  34. Sassoon 2001, p. 8
  35. Chaundy, Bob (2006-09-29)։ «Faces of the Week»։ BBC News (BBC)։ արտագրուած է՝ 2007-10-05  and Canetti, Claudine (n.d.)։ «The world's most famous painting has the Louvre all aflutter»։ Actualité en France via French Ministry of Foreign and European Affairs (diplomatie.gouv.fr)։ արտագրուած է՝ 2007-10-08 

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]