Jump to content

Քենիա

Խմբագրել յղումները
Քենիա
Քենիոյ դրօշը Զինանշանը
Կը ներառնէ Coast Province?, Eastern Province?, North Eastern Province?, Նիանզա (նահանգ)?, Rift Valley Province?, Western Province? և Նայրոբի (շրջան)?
Պետական լեզու սվահիլի?[1] և անգլերէն[2]
Մայրաքաղաք Նայրոպի
Օրէնսդիր մարմին Parliament of Kenya?
Երկրի ղեկավար Ուիլյամ Ռուտո?[3]
Կառավարութեան ղեկավար Ուիլյամ Ռուտո?
Ազգաբնակչութիւն 48 468 138 մարդ (2017)[4]
Օրհներգ Ee Mungu Nguvu Yetu?
Կարգախօս Magical Kenya և Cenia Lledrithiol
Հիմնադրուած է 1963 թ.
Արժոյթ Քենիայի շիլլինգ?
Ժամային համակարգ UTC+3։00 և Africa/Nairobi?[5]
Հեռաձայնային համակարգ +254
Համացանցի յղում .ke
Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ 0,575[6]
www.president.go.ke

Քենիա (պաշտօնապէս՝ Քենիոյ հանրապետութիւն սուահիլերէն՝ Jamhuri ya Kenya Լսել Kenya), պետութիւն մըն է Ափրիկէի արեւելքը: Տարածքի մեծութեամբ աշխարհին 47-րդն է, բնակչութեան թուաքանակով՝ 33-րդը, Բրիտանական համագործակցութեան անդամ է։ Դրամական միաւորն է քենիական շիլլինկը։

Ընդհանուր Տեղեկութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բնակչութեան կենսամակարդակը ցած է, աշխարհին վրայ՝ 128-րդը։ Քենիայի ամէնաբարձր լեռն է Քենիան (5199 մ), Ափրիկէի բարձրութեամբ երկրորդն է։ Միւս բարձր լեռներն են՝ Ապերտերը, Մաուն, Էլկէյոն։ Քիչ չեն հրաբուխներով շրջապատուած իջուածքները։ Ջուրի պաշարները կը կազմեն երկրի տարածքի 2 %-ը։ Այնտեղ է Վիքթորիա քաղցրահամ լիճը, որ մակերեսի մեծութեամբ Ափրիկէի մէջ առաջինն է, աշխարհի վրայ՝ երկրորդը։

Պատմական Տեղեկութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անկախացում 1963-ին

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բնիկ քենիացիներու օրէնսդիր մարմնի առաջին ուղղակի ընտրութիւնները կայացած են 1957-ին: Թէեւ բրիտանացիները յոյս ունէին յանձնել իշխանութիւնը տեղացի «չափաւոր» մրցակիցներուն, կառավարութիւնը ձեւաւորեցաւ Ճոմոյ Քէնեաթայի գլխաւորած ՔԱԱՄ Քենիայի ափրիկեան ազգային միութիւնը (անգլերէն՝ Kenya African National Union (KANU)): Քենիայի գաղութային վիճակի վերջը եկաւ 12 Դեկտեմբեր 1963-ին՝ անկախութեան հետ միասին: Միացեալ թագաւորութիւնը զիջեցաւ Քենիայի վրայ ունեցած իր գերիշխանութիւնը: Զանզիպարի սուլթանը տուաւ իր համաձայնութիւնը, որ Քենիան պիտի ըլլայ ինքնիշխան, անկախ երկիր մը:[7]
Միաժամանակ, Քենիայի բանակը յաղթեցաւ Շիֆթայի պատերազմը սոմալցիներուն դէմ, որ կ'ուզէին Սոմալիոյ միացուցել իրենց ցեղակիցները:[8] 1967-ի Հոկտեմբերին կնքուեցաւ կրակի դադրեցման համաձայնագիր, սակայն խաղաղութեան յարաբերական անկայունութիւնը պահպանուեցաւ մինչեւ 1969 թուականը:[9][10] Յետագայ ներխուժումներէն ապահովագրուելու համար 1969-ին Քենիան կնքեց դաշնագիր Եթովպիոյ հետ, որն ոյժին մէջ է մինչեւ հիմա:[11]
12 Դեկտեմբեր1964-ին հռչակուեցաւ Քենիայի հանրապետութիւնը եւ Ճոմոյ Քենեաթան դարձաւ երկրին առաջին նախագահը:[12] 1978-ին անոր մահէն ետք նախագահ դարձաւ Դանիէլ արափ Մոին պահպանեց ըլլալով 1979, 1983 եւ 1988 թուականներու ընտրութիւններու անընդդիմադիր թեկնածու: 1983 թուականի ընտրութիւնները կայացան մէկ տարի աւելի շուտ եւ ուղղակի արդիւնք էին 2 Օգոստոս 1982 թուականին չյաջողած ռազմական յեղաշրջումի:

Աշխարհագրական Տուեալներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Քենիան իր անունն ստացած է համանուն լեռէն, որուն բարձրութիւնը 5199 մեթր է

Քենիան կը տարածուի հասարակածէն հիւսիս եւ հարաւ՝ հիւսիսային 5-րդ եւ հարաւային 5-րդ զուգահեռականերու եւ արեւելեան 34° եւ 42° միջօրէականներու միջակայքին։ Հարաւ-արեւելքին ափերը կ'ողողեն Հնդկական ովկիանոսի ջուրերը: Անիկա սահմանակից է հարաւէն եւ հարաւ-արեւմուտքէն Թանզանիոյ, արեւմուտքէն Ուկանտային, հիւսիսին Եթովպիոյ եւ հիւսիս-արեւմուտքին՝ Սոմալի: Տարածքը 581 309 քմ2 է եւ բնակչութիւնը՝ 48 միլիոն՝ 2017 Յունուարի դրութեամբ: Որոշ միջազգային առեւտրային կազմակերպութիւններ Քենիան կը դասակարգեն որպէս Ափրիկեան Մեծ եղջիւրին մաս մը:[13], նաեւ հիմնադիր անդամն է Արեւելեան ափրիկեան ընկերակցութեան:

Քենիան ունի տաք եւ խոնաւ արեւադարձային կլիմայ իր Հնդկական ովկիանոսի ափամերձ շրջանին: Մայրաքաղաք Նայրոպիին շուրջ սաւաննաներուն կլիման աւելի սառն է, առաւելաբար Քենիա լեռան շուրջ, որ մշտապէս գագաթներուն ունի ձնածածկոյթ:

Կառավարում Եւ Քաղաքականութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քենիան նախագահական ներկայացուցչական կառավարումով ժողովրդավարական երկիր մըն է: Նախագահը ե՛ւ պետութեան, ե՛ւ կառավարութեան գլխաւորն է: Գործադիր իշխանութիւնը կ'իրականացուի կառավարութեան միջոցաւ: Օրէնսդիր իշխանութիւնը ներկայացուած է կառավարութեան եւ Ազգային ժողովի ու նաեւ՝ Սենատի մէջ: Դատական համակարգն անկախ է օրէնսդիրէն եւ գործադիրէն: Նախկին նախագահ Տանիէլ արափ Մոիի օրօք կար անհանգստութիւն դատական համակարգին միջամտելու համար:[14]

Քենիայի Գերագոյն դատարանի շէնքը

Քենիան ցած դասակարգում ունի Transparency International քոռումփացուածութեան ընկալման սանդղակով: 2012-ի ընդհանուր 176-ի շարքին երկիրը տեղակայուած էր 139-րդին:[15]

Դեկտեմբեր 2002-ին Քենիայի մէջ կայացան ժողովրդավարական եւ բաց ընտրութիւններ, որ առաւելապէս ազատ եւ արդար գնահատած են միջազգային դիտորդները:[16] 2002-ի ընտրութիւնները նշուած են որպէս կարեւոր շրջադարձային կէտ մը Քենիայի ժողովրդվարական զարգացման համար, անկախացումէն ի վեր:
Մուաի Քիպաքիի նախագահութեամբ նոր կառավարող կոալիսիոնը խոստացաւ ջանքերը կեդրոնացնել տնտեսական եւ կրթութեան զարգացման վրայ եւ փտածութեան դէմ պայքարի: Քանի մը խոստումներ անիկա իրականացուց: Տարրական կրթութիւնն անվճար է:[17]

Տնտեսութիւն[18]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քենիայի մակրոտնտեսական հեռանկարը վերջին քանի մը տասնամեակներուն ընթացքին կայուն կերպով արձանագրած է տոկուն աճ, մեծ մասամբ շնորհիւ ցամաքային, երկաթուղային, օդային եւ ջրային փոխադրամիջոցներու ենթակառուցուածքային ծրագիրներուն, ինչպէս նաեւ Տեղեկատուական եւ հաղորդակցութեան արհեստագիտութեան (ICT) մէջ կատարուած հսկայական ներդրումներուն։ Քենիայի տնտեսութիւնը մեծագոյնն է Արեւելեան Ափրիկէի մէջ։ Անկախութենէն ետք, Քենիան խթանեց արագ տնտեսական աճ՝ հանրային ներդրումներու միջոցով, քաջալերեց փոքր հողատէրերու գիւղատնտեսական արտադրութիւնը եւ խրախուսիչ պայմաններ ստեղծեց մասնաւոր արդիւնաբերական ներդրումներու համար։ Քենիան Արեւելեան Ափրիկէի տարածաշրջանային փոխադրամիջոցային եւ ելեւմտական կեդրոնն է։ Քենիայի ելեւմտական մարզը կենսունակ է, լաւ զարգացած ու բազմազան՝ պարծենալով թէ՛ տարածաշրջանի եւ թէ՛ համաշխարհային մակարդակով ամէնաբարձր ֆինանսական ներառականութեամբ[19]։

Օտարերկրեայ ներդրումները Քենիայի մէջ կը մնան համեմատաբար թոյլ՝ նկատի առնելով անոր տնտեսութեան չափն ու զարգացման մակարդակը։ 2022-ի դրութեամբ, Քենիայի Օտարերկրեայ ուղղակի ներդրումներու (FDI) ընդհանուր պաշարը կազմած է 10.4 միլիառ ամերիկեան տոլար, որ երկրի Համախառն ներքին արդիւնքին (ՀՆԱ) լոկ 9.5%-ը կը կազմէ[20]։

Քենիայի Մարդկային զարգացման համաթիւը (HDI) 0.628 է (միջին), որով աշխարհի 193 երկիրներու շարքին կը գրաւէ 143-րդ դիրքը՝ 2023-ի տուեալներով։ 2022-ի դրութեամբ, քենիացիներուն 25.4%-ը կ'ապրէր օրական 2.15 տոլարէն պակաս եկամուտով։ 2022-ի ամէնավերջին տուեալներուն վրայ հիմնուելով՝ բնակչութեան 25.4%-ը կը տառապի բազմաչափ աղքատութենէ, իսկ յաւելեալ 26.4%-ը խոցելի է անոր հանդէպ։ 2017-ին, Քենիան Համաշխարհային դրամատան «Գործարարութեամբ զբաղելու դիւրութեան» դասակարգման մէջ գրաւած է 92-րդ դիրքը՝ բարձրանալով 2016-ի 113-րդ դիրքէն (190 երկիրներու մէջ)։ Կարեւորագոյն գիւղատնտեսական մարզը կը զբաղեցնէ աշխատուժի շուրջ 30%-ը։ Քենիան սովորաբար կը դասակարգուի իբրեւ սահմանային շուկայ (frontier market) կամ երբեմն՝ զարգացող շուկայ, եւ կը հանդիսանայ զարգացող երկիրներէն մէկը։

Տնտեսութիւնը մեծ ընդլայնում արձանագրած է, ինչ որ կ'երեւի զբօսաշրջութեան, բարձրագոյն կրթութեան եւ հեռահաղորդակցութեան ոլորտներու արձանագրած բարձր արդիւնքներով, ինչպէս նաեւ երաշտէն ետք գիւղատնտեսութեան, յատկապէս թէյի կենսական մարզի գոհացուցիչ արդիւնքներով։ 2007-ին Քենիայի տնտեսութիւնը աճեցաւ աւելի քան 7%-ով, իսկ արտաքին պարտքը մեծապէս նուազեցաւ։ Այս վիճակը անմիջապէս փոխուեցաւ 2007 Դեկտեմբերի վիճելի նախագահական ընտրութիւններէն ետք՝ երկիրը համակած անիշխանութեան ու քաոսի պատճառով։

Հեռահաղորդակցութիւնն ու ելեւմտական գործունէութիւնը վերջին տասնամեակին արդէն կը կազմեն ՀՆԱ-ի 62%-ը։ ՀՆԱ-ի 22%-ը տակաւին կու գայ ոչ-վստահելի գիւղատնտեսական մարզէն, որ կը զբաղեցնէ աշխատուժի 75%-ը (թերզարգացած տնտեսութիւններու բնորոշ յատկանիշ մը, որոնք դեռ չեն հասած պարէնային ապահովութեան)։ Բնակչութեան փոքր մաս մը կախեալ է պարէնային օգնութենէ։ Արդիւնաբերութիւնն ու արտադրութիւնը ամէնափոքր մարզն են՝ կազմելով ՀՆԱ-ի 16%-ը։ Ծառայութիւններու, արդիւնաբերութեան եւ արտադրութեան մարզերը միասնաբար կը զբաղեցնեն աշխատուժի միայն 25%-ը, սակայն կ'ապահովեն ՀՆԱ-ի 75%-ը[21]։ Քենիան նաեւ կ'արտահանէ աւելի քան 400 միլիոն տոլար արժողութեամբ մանածագործուածք (textiles)՝ AGOA-ի (Ափրիկեան աճի եւ հնարաւորութիւններու օրէնք) ծիրէն ներս։

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. ↑ 7 // Constitution of Kenya
  2. ↑ 7.2 // Constitution of Kenya
  3. ↑ https://www.bbc.com/news/world-africa-62886989
  4. ↑ https://www.knbs.or.ke/
  5. ↑ https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/africa
  6. ↑ Human Development Report — Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր, 2022.
  7. ↑ "Commonwealth and Colonial Law" by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966. P. 762
  8. ↑ Bruce Baker, Escape from Domination in Africa: Political Disengagement & Its Consequences, (Africa World Press: 2003), p.83
  9. ↑ Hogg Richard (1986)։ «The New Pastoralism: Poverty and Dependency in Northern Kenya»։ Africa: Journal of the International African Institute 56 (3): 319–333։ JSTOR 1160687։ doi:10.2307/1160687
  10. ↑ Howell John (May 1968)։ «An Analysis of Kenyan Foreign Policy»։ The Journal of Modern African Studies 6 (1): 29–48։ JSTOR 158675։ doi:10.1017/S0022278X00016657
  11. ↑ Pike, John (1992)։ «Post-Independence Low Intensity Conflict in Kenya»։ Globalsecurity.org։ արտագրուած է՝ 16 April 2010
  12. ↑ Permanent Mission of the Republic of Kenya to the United Nations (2002)։ «Kenya at the United Nations»։ Consulate General of Kenya in New York։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 8 June 2009-ին։ արտագրուած է՝ 15 February 2010
  13. ↑ Maxwell, Daniel, and Ben Watkins. "Humanitarian information systems and emergencies in the Greater Horn of Africa: logical components and logical linkages." Disasters 27.1 (2003): 72-90.
  14. ↑ Novak Andrew։ «The Criminal Justice System and Eroding Democracy After Independence – Page 12»։ racism.org։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 3 June 2016-ին։ արտագրուած է՝ 13 May 2016
  15. ↑ «Transparency International: CPI»։ Transparency International։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 23 May 2023-ին։ արտագրուած է՝ 29 May 2013
  16. ↑ «International observers declare Kenyan elections fair»։ www.cbc.ca։ արտագրուած է՝ 13 May 2016
  17. ↑ «The Turning Point: Free Primary Education in Kenya – NORRAG»։ www.norrag.org։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 30 April 2016-ին։ արտագրուած է՝ 13 May 2016
  18. ↑ (անգլերեն) Kenya, 2026-07-01, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kenya&oldid=1362059658, վերցված է 2026-07-15
  19. ↑ "Kenyan Economy – The National Treasury". Archived from the original on 28 February 2024. Retrieved 28 February 2024.
  20. ↑ "Foreign direct investment (FDI) in Kenya – International Trade Portal". www.lloydsbanktrade.com. Archived from the original on 28 February 2024. Retrieved 28 February 2024.
  21. ↑ "Country Profile: Kenya" (PDF). Federal Research Division. Library of Congress. June 2007. Archived (PDF) from the original on 5 May 2015. Retrieved 23 April 2011.
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Քենիա&oldid=253555» էջէն