Գէորգ Ապտուլլահ

Գէորգ Ապտուլլահ
Ծնած է 1839
Ծննդավայր Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն
Մահացած է 1916
Քաղաքացիութիւն Flag of Turkey.svg Թուրքիա
Ուսումնավայր Մուրատ-Ռափայէլեան Վարժարան
Մասնագիտութիւն թարգմանիչ, լուսանկարիչ, արուեստագէտ

Գէորգ Ապտուլլահ (1839, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1916), հայ արուեստագէտ, կայսերական լուսանկարիչ։

Ապտուլլահ գերդաստանը բնիկ Կեսարացի է: Գերդաստանին նախահայրը Ալեքսան Կեսարացին է, որ 1610-ին Պոլիս եկած եւ Սամաթիա թաղը բնակած է, իրմէ սերած են Ապտուլլահեան եւ Հիւրմիւզ ընտանիքները։ Ապտուլլահ գերդաստանէն մարդիկ կ'ապրէին նաեւ Վենետիկի մէջ, որոնք սակայն ներկայիս գոյութիւն չունին։

Աբրահամ Ապտուլլահ ծնած է Պոլիս, 1792-ին։ Պատանի հասակին Գազէզի քով մտած եւ Պէզճեան Ամիրային հետ արհեստակից ըլլալով, անոր հետ բարեկամացած է, ի վերջոյ մետաքսի գործերով զբաղելով մեռած է 1874-ին։ Ունեցած է հինգ մանչ զաւակ, որոնցմէ երեքը Վիչէն Յովսէփ ու Գէորգ զբաղած են գեղարուեստով։ Վիչէն Ապտուլլահ առաջին կարգի մանրանկարիչ էր եւ գնահատուած՝ բարձր շրջանակներէ, իր հիանալի նկարներովը, որոնք կը պատրաստէր փղոսկրի վրայ։ Սուլթան Մեճիտ եւ Սուլթան Ազիզ երջանկայիշատակ կայսրերու եւ քանի մը երեւելի փաշաներու նկարները շինած է հիանալի կատարելութեամբ։ Այն աստիճան ունեցած իր գեղարուեստի ընդունակութիւնը պատճառ եղած է, որ 1853-ին՝ երեք եղբայրները լուսանկարչատուն մը բանան Բերայի մէջ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գէորգ Ապտուլլահ ծնած է 1839-ին Օրթագիւղի մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Լուսաւորչեան վարժարանին մէջ, ուր կը դասախօսէր այդ միջոցին համբաւաւոր բանաստեղծ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանը, որ նոր վերադարձած էր Փատուայի Մուրատեան վարժարանէն։ 1852-ին Գէորգ Վենետիկ կ'երթայ ուսումը շարունակելու, դասընկերներ ունենալով Աճեմեան Մկրտիչն ու Թէրզեանը, իսկ իբրեւ ուսուցիչ՝ Հ. Ղեւոնդ Ալիշանը։ Գէորգ ուսման ընթացքը կ'աւարտէ վեց տարիէն, որուն ընթացքին ինքզինք կը դրսեւորէ իբրեւ գերազանց աշակերտ, շնորհիւ իր ստացած զուտ ազգային դաստիարակութեան ու Հ. Ալիշանի ներշնչած հայրենասիրութեան։ Գէորգ Ապտուլլահ՝ որքան գեղարուեստի մարդ, նոյնքան ալ մեծ ազգային մը եղած է ու hայութեան պարծանքը։

Երբ Արեւելեան պատերազմը կը ծագի (1854 Խրիմի պատերազմը) Վիչէն Ապտուլլահ Ռապախ անունով Գերմանացիի մը քով կը մտնէ, որ այդ ժամանակ Մօլթքէ զօրավարին հետ միասին Պոլիս եկած է։ Այն օրերու լուսանկարի արուեստը արծաթազօծ թիթեղի վրայ պատկեր հանել էր։ Ռապախ քիմիագէտի մեծ հռչակ կը ստանայ այս արուեստին մէջ, որ բուն լուսանկարչութեան սկզբնաւորութիւնն էր։ Ռապախ երբ 1858-ին կը քաշուի արուեստէն եւ Գէորգ Ապտուլլահ կը վերադառնայ վենետիկէն, երեք եղբայրներ՝ Վիգէն, Յովսէփ եւ Գէորգ Ապտուլլահեան, Փարիզի մէջ լուսանկարչութեան արուեստի նրբութիւններուն տիրապետելէ ետք, 1858-ին Բերա, Թիւնելի մօտ կը բանան օսմանեան շրջանի առաջին լուսանկարչատունը, 1863-ին:

Մենաշնորհեալ նշանաւոր լուսանկարիչներ կը դառնան Ապտուլլահ եղբայրները, որոնք Թուրքիոյ մէջ լուսանկարչութեան արուեստի հիմնադիրները կը հանդիսանան եւ «Օսմանեան պալատի լուսանկարիչներ» պատուանունին կ'արժանանան: Ապտուլլահ եղբայրները կը նկարեն Ապտիւլ Ազիզ, նաեւ հետագային Ապտիւլ Համիտ Բ. սուլթանները, որոնց կողմէ «կայսերական լուսանկարիչներ» պատուանունին կ'արժանանան, «պալատի լուսանկարիչներ» կը հռչակուին եւ «Ապտուլլահ եղբայրներ» կամ ֆրանսերէն «Ապտուլլահ Ֆրեր» անուամբ կը յաջողին իրենց անունը ոսկեայ տառերով արձանագրել տալ պատմութեան տարեգրութեան մէջ: Անոնց միայն արտօնութիւն տրուած էր իրենց լուսանկարչատան մէջ կախելու թագաւորական կնիքով ծանուցողական փաստագիր մը: Ապտուլլահ եղբայրները քառասուն տարի շարունակ Պոլսոյ մէջ կը լուսանկարեն նշանաւոր անձեր եւ տեսարաններ, ականատես կ'ըլլան քաղաքական, ընկերային, պատմական եւ մշակութային իրադարձութիւններու եւ զանոնք պատմութեան կը փոխանցեն: Անոնք հետագային Եգիպտոսի աւագ եպարքոս Թէվֆիք փաշային հրաւէրով` Եգիպտոսի մէջ իրենց անունով մասնաճիւղ մը կը բանան, իրենց համբաւը տարածելով երկիրի սահմաններէն դուրս: Անոնց նկարչական գործիքին շնորհիւ էր, որ պատմութեան սեփականութիւնը դարձան այդ օրերու Բրիտանիոյ թագաւորը, Գերմանիոյ, Աւստրիոյ-Հունգարիոյ կայսերը եւ պետական նշանաւոր բազմաթիւ դէմքեր:

Եւ քանի որ այդ թուականներուն Անատոլուի բազմաթիւ քաղաքներն ու գիւղերը հայաբնակ էին, այդ վայրերէն բազմաթիւ հայ ընտանիքներ իրենց զաւակները Պոլիս, Ապտուլլահ եղբայրներու մօտ կը ղրկէին, որպէսզի անոնք մասնագիտութիւն ձեռք բերէին լուսանկարչութեան կալուածէն ներս: Այդ էր պատճառը, որ այդ օրերուն հասած էին վարպետ հայ լուսանկարիչներ եւ լուսանկարչութեան արուեստի մենաշնորհը կը գտնուէր հայերու ձեռքին մէջ[1]:

Նախկին համակարգը թիթեղի վրայ էր, իսկ բուն նկարը նախ՝ ապակիի, յետոյ թուղթի վրայ փոխադրութիւնն էր։ Երեք եղբայրները ոգի ի բռին կ'աշխատին այս արուեստին կատարելագործութեան համար, որ այն ժամանակ դեռ խանձարուրի մէջ փոքր մանուկ մըն էր, ամէն դժուարութեանց դիմադրելով, ջանք, զոհողութիւն եւ դրամ չեն խնայեր, ահա այդպիսով նոյն արուեստը շատ կը յառաջացնեն։ Կը հասնի շրջան մը, երբ Պոլիս այցելող զբօսաշրջիկներն ու այցելուները, անհրաժեշտ պէտք մը կը զգային իրենց նկարը պատրաստել տալու Ապտուլլահներուն, անոնց յաջողութեան համար անկեղծ շնորհաւորութիւններ ուղղելով։ Կալլէսի իշխանը՝ ապա Էտուարտ թագաւոր, 1868-ին երբ Պոլիս կու գայ կը նկարուի Ապտուլլահներուն քով ու այնքան գոհ կը մնայ, որ կը հրաւիրէ զիրենք Լոնտոն, խոստանալով չզրկել զիրենք իրենց բարոյական աջակցութենէն՝ եթէ Լոնտոնի մէջ տուն մը բանան, եւ քանի մը անգամ ալ կը կրկնէ իր խոստումը։ Սակայն չեն ընդունիր եղած առաջարկը, որ իրենց համար համաշխարհային փառք մը վայելելու առիթ մը պիտի ըլլար։

Օսմանեան կայսրերու լուսանկարիչը ըլլալով լուսանկարած են բազմաթիւ թագաւորներ, իշխաններ ու դիւանագէտներ, ստացած են ութ շքանշան ու երեք մետալ, որոնք զանազան առիթներով ընծայուած են իրենց ձեռակերտներուն յաջողութեան իբրեւ վարձատրութիւն։ Նոյն ժամանակներու «guide des voyageur» թերթին մէջ մասնաւորաբար գրուած է, թէ՝ ամէն ոք, որ Պոլիս կը ճամբորդէ, անհրաժեշտ է, որ այցելէ Վոսփոր, Այա-Սոֆիա եւ այլ պատմական վայրեր ու մանաւանդ Ապտուլլահ եղբարներու գործատունը։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայր Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, «Հայ Հանրագիտակ», Պուքրէշ 1939, Հատոր Բ., էջ 208:
  • Թէոդիկ, «Ամէնուն Տարեցոյց», 1912, էջ 255:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]