Աւետիք Եւդոկիացի (Թոխաթցի)

Jump to navigation Jump to search
Աւետիք Եւդոկիացի
Ծնած է 1 Ապրիլ 1657(1657-04-01)
Ծննդավայր Եւդոկիա
Մահացած է 10 Յուլիս 1711(1711-07-10) (54 տարեկանին)
Մահուան վայր Փարիզ, Ֆրանսիայի թագավորություն
Մասնագիտութիւն Գրիչ
Վարած պաշտօններ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքարան եւ Կ. ­Պոլ­սոյ ­Պատ­րիարք

Աւետիք Եւդոկիացի (Թոխաթցի) (1 Ապրիլ 1657(1657-04-01), Եւդոկիա10 Յուլիս 1711(1711-07-10), Փարիզ), պատրիարք, հայ գրիչ եւ տաղերգու, եկեղեցական գործիչ։ Կոստանդնուպոլսոյ եւ Երուսաղէմի հայոց պատրիարք (1702–1706): Հակակաթոլիկական գործունէութեան համար աքսորուեր է Ասորիք (1703), ազատուեր եւ վերականգնուեր իր պաշտօնի մէջ (1704-1706

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւետիք Եւդոկիացի սերած է քահանաներու ընտանիքէ։ Մինչեւ 15 տարեկանը, հօրենական յարկի տակ, աշակերտած է հարիւրամեայ իր մեծ հօր՝ Սարգիս Քահանային, ինչպէս եւ զինք մկրտած Պօղոս Քահանային, որոնք երկուքն ալ կը նկատուին իրենց ժամանակի ուսեալ մարդիկ։

1672ին, Եւդոկիոյ մէջ Յակոբ Պէլէնկցի Եպիսկոպոսի նուիրակութեան շրջանին, պատանի Աւետիքին մէջ զարթնած է «կուսակրօն եկեղեցականութեան փափաքը», ինչպէս որ կը պատմէ Օրմանեան։ Աւետիք երեք տարի աշակերտած է Պէլէնկցի Եպիսկոպոսին եւ ընկերացած է անոր՝ նուիրակական շրջագայութեանց ընթացքին։

1675ին սարկաւագ ձեռնադրուած է եւ անբաժան ուղեկիցն ու գործակիցը դարձած Պէլէնկցի Եպիսկոպոսին՝ անոր հետ շրջելով հայկական գաւառները։ 1689ին, անոնց Սեբաստիա գտնուած միջոցին, հոնկէ անցք ունեցած է Ամենայն Հայոց Յակոբ Կաթողիկոսը, որ իր հետ Կ. Պոլիս տարած է Պէլէնկցի Եպիսկոպոսին, իսկ Աւետիք սարկաւագ Կաթողիկոսի ընկերակիցներէն երուսաղիմացի Սահակ Եպիսկոպոսին հետ գացած է Ս. Էջմիածին։ Սահակ Եպիսկոպոսին ընկերակից դառնալով՝ Աւետիք անոր հետ ալ յետոյ վերադարձած է Երզնկա, ուր Կապոսու կամ Կայիփոսի Ս. Յակոբայ վանքին մէջ Աբեղայ եւ, ապա, Վարդապետ ձեռնադրուած է։ Նաեւ՝ նշանակուած է նոյն վանքին առաջնորդը եւ ձեռնարկած շրջանէն ներս եկեղեցաշինութեան եւ դպրոցաշինութեան եռուն գործունէութեան։

Աւետիք Եւդոկիացի խոշտանգուած է Ենիչէրիներու Ենիչէրիներու ձեռամբ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւետիք Եւդոկիացիի՝ իբրեւ իր ժամանակի հայոց քաջարի հովիւներէն մէկը, որ իր հօտի կեանքին ու ինչքին պաշտպանութեան համար ծառացաւ մինչեւ անգամ Ենիչէրիներու դէմ, որոնք քրիստոնեաներու հանդէպ ամէն կարգի խժդժութիւններ կը գործադրէին։ Աւետիք Եւդոկիացի խոշտանգուած է Ենիչէրիներու ձեռամբ, քառասուն օր անկողնոյ ծառայած է, բայց հազիւ ապաքինած՝ գացած է մինչեւ Կ. Պոլիս, որպէսզի արքունի իշխանութիւններէն անհրաժեշտ հովանաւորութիւնը ձեռք ձգէ եւ, Երզնկա վերադառնալով, շարունակէ իր հօտին պաշտպանութիւնը։ Այնուհետեւ՝ Աւետիք Եւդոկիացի իր դէմ գտած է Կարնոյ կուսակալը, որ զինք բանտարկել կու տայ եւ երեք օր կոճղի կը կապէ՝ անսնունդ ձգելով։ Բայց այս հարուածէն ալ Աւետիք Եւդոկիացի յաջողած է վերականգնիլ եւ յատուկ ատեանի առջեւ արդարանալ իբրեւ իր հօտին նուիրեալ հովիւը։

Աւետիք Եւդոկիացի Ծայրագոյն Վարդապետի Գաւազան ստացած է[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իր այդ վարքին համար Երզնկայի Սահակ Կիւմիշխանացի Եպիսկոպոսէն Ծայրագոյն Վարդապետի Գաւազան ստացած է, իսկ Ս. Էջմիածին երթալով՝ Եպիսկոպոս ձեռնադրուած է 35 տարեկանին։ Բայց Երզնկա վերադարձին՝ ուղղակի իր կեանքին սպառնացած են։ Ստիպուած՝ ապաստանած է Ս. Էջմիածին, ուր չորս ամիս մնալէ ետք՝ 1691ին, Ամենայն Հայոց Նահապետ Կաթողիկոսի կողմէ նշանակուած է Կարնոյ հայոց Առաջնորդ եւ ղրկուած է Կարին։ Այս շրջանին զուգադիպած է Բասէնի Վանքին մէջ հաստատուելու գործունէութիւնը Մխիթար Սեբաստացիիի, որուն մօտենալու եւ ներգրաւելու յիշատակելի ճիգ թափած է Աւետիք Եպիսկոպոս։

Աւետիք Եւդոկիացի ընտրուած է Կ. Պոլսոյ Պատրիարք նաեւ Երուսաղէմի հայոց Պատրիարք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարնոյ Առաջնորդութեան շրջանը տասը տարի տեւեց, որմէ ետք Աւետիք Եւդոկիացի ընտրուեցաւ Կ. Պոլսոյ Պատրիարք, 1702ին։ Պատրիարք ընտրուեցաւ ճիշդ այն ժամանակ, երբ Սուլթանին եւ Ֆրանսայի թագաւորին միջեւ Երուսաղէմի սրբավայրերուն վրայ հակակշռի հարցով լարուածութիւնը իր գագաթնակէտին հասած էր։ Հռովմի Պապը իր ազդեցութեան տարածման լծակի վերածած էր Ֆրանսայի դեսպանը, որ ի սպաս լատինականութեան ձեռնարկած էր հայ թէ յոյն եկեղեցականները դաւանափոխ դարձնելու արշաւին։ Հետեւանքը եղաւ Երուսաղէմի միաբանութենէն շարք մը եկեղեցականներու ըմբոստացումը՝ օրուան Երուսաղէմի Մատթէոս Պատրիարքին դէմ։

Այդ ծանրագոյն ժամանակաշրջանին Կ. Պոլսոյ Պատրիարք ընտրուելով եւ իբրեւ նստավայր նախընտրելով հաստատուիլ ու գործել Եւրոպայի մերձաւոր Ատրիանուպոլսոյ (Էտիրնէ) մէջ՝ Աւետիք Եւդոկիացի օսմանեան արքունիքէն ձեռք ձգեց սուլթանական հրովարտակ մը (Օրմանեանի համաձայն՝ 13 Յուլիս 1702ի թուակիր), որուն վրայ հիմնուելով պաշտօնապէս հռչակուեցաւ նաեւ Երուսաղէմի հայոց Պատրիարք։

Աւետիք Պատրիարք պաշտօնանկ, աքսորուած Ֆրանսա եւ բանտային կալանքի տակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թուրք եւ ֆրանսական այդ մրցակցութեան ծանր գին վճարեց անձնապէս նաեւ ինք՝ Աւետիք Պատրիարք, որ Օսմանեան Կայսրութեան մօտ Ֆրանսայի դեսպանին հետեւողական պահանջներուն եւ ճնշումներուն հետեւանքով, ի վերջոյ շնորհազուրկ դարձաւ յաչս Սուլթանին, պաշտօնանկ եղաւ եւ 1706ին աքսորուեցաւ Ֆրանսա։ Իսկ Ֆրանսայի մէջ Լուդովիկոս ԺԴ. թագաւորը հայոց պատրիարքին շղթայակապ բանտարկել տուաւ նախ Ս. Միքայէլի Վանքէն ներս, ապա՝ նոյնինքն Պասթիյի մէջ։

Պապական Աթոռը Աւետիք Պատրիարքին բանադրեց իբրեւ հերետիկոս եւ հերձուածող ու Ֆրանսայի թագաւորին վրայ ամէն ճնշում գործադրեց, որպէսզի Աւետիք Եւդոկիացի «դարձ»ի բերուի՝ ի հարկին ֆիզիքական ծեծի, բանտային չարչարանքի եւ հաւատաքննչական ճնշումի տակ։ Դեկտեմբեր 1706 մինչեւ 1710ի տարեվերջը, Աւետիք Պատրիարք բանտային կալանքի տակ ապրեցաւ իր կեանքին վերջին տարիները։ Պատրիարքարանի շրջապատը եւ Ադրիանուպոլսոյ թէ Կ. Պոլսոյ ազդեցիկ հայերը եւ զինք սիրողները նիւթական եւ քաղաքական մեծ զոհողութեանց դիմեցին, որպէսզի կարենան իր կալանաւորման տեղը գտնել եւ օգնութեան ձեռք երկարել Եւդոկիացիին, բայց այդ բոլոր ճիգերը ապարդիւն… մնացին։

Աւետիք Պատրիարք ազատ արձակուեցաւ միայն դաւանափոխ դառնալէ ետք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւետիք Պատրիարք Պասթիյէն ազատ արձակուեցաւ միայն դաւանափոխ դառնալէ ետք,[1] 1711ի Յունուարին, երբ արդէն խորտակուած էր ֆիզիքապէս թէ հոգեպէս, ինչպէս որ Օրմանեան կը վկայէ։ Բայց դաւանափոխութիւնն ալ բաւարար չնկատուեցաւ, որպէսզի Եւդոկիացի կարենար պահպանել Եպիսկոպոսական իր աստիճանն ու համապատասխան եկեղեցական ծառայութեան իրաւասութիւնը։

Աւետիք Պատրիարքի վախճանը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ան նկատուեցաւ պարզ քահանայ մը, որ միայն պատարագելու իրաւունք ունէր։ Այդպէ՛ս հիւծած մարմնով ու քայքայուած առողջութեամբ՝ Աւետիք Եւդոկիացի ապրեցաւ իր կեանքի վերջին վեց ամիսները, բուսաբանական այգիներու մնայուն այցելուն դարձաւ, մինչեւ որ վախճանեցաւ Յուլիս 10ին, 1711ին։[2]։


Աւետիք Եւդոկիացի Պատրիարքի «Ինքնակենսագրութիւն»ը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւետիք Եւդոկիացի Պատրիարք հայ ժողովուրդին կտակեց բանտային կալանքի պայմաններուն մէջ գրուած ու 1709ին աւարտած իր «Ինքնակենսագրութիւն»ը, որ այդ ժամանակաշրջանին վերաբերեալ պատմական հարուստ սկզբնաղբիւր մըն է՝ գրուած գրաբարի եւ խօսակցական աշխարհաբարի խառնուրդ հայերէնով մը։

Աւելի քան 170 տարի ձեռագրի վիճակով պահուելէ ետք, «Ինքնակենսագրութիւն»ը առաջին անգամ լոյս տեսաւ 1874ին, Պոլիս հրատարակուող «Մասիս» թերթի էջերուն։ «Ինքնակենսագրութիւն»ը նաեւ սրտաճմլիկ վկայութիւնն է Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ իր պատկանելութեան համար Հայոց Պատրիարքի մը կրած ահաւոր չարչարանքներուն եւ ապրած հոգեկան անհուն տառապանքին։

Ստեղծագործական ուղի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւետիք Եւդոկիացի Պատրիարք զբաղուեր է գրչագրութեամբ, ընդօրինակեր 6 հայերէն ձեռագրեր, 5-ը՝ Պասթիլի բանտի մէջ, վերջինը 1711 թուականին՝ ազատ արձակուելէն յետոյ, Փարիզի մէջ (Փարիզի Ազգային մատենադարան, ձեռագիր՝ № 28, 89, 155, 156, 197, 139): Պատմական արժէքաւոր սկզբնաղբիւր է իր «Ինքնակենսագրութիւն»ը (1709 թ.), հրատարակուեր է «Մասիս»-ի մէջ, 1874 թուականին 1874, № 1490–1496, 1498–1500), որու լեզուն իւրօրինակ խառնուրդ է գրաբարի եւ խօսակցական աշխարհաբարի։ Աւետիք Եւդոկիացին գրած է նաեւ տաղեր[3]՝ «Տաղ ի վերայ գարնան...», «Տաղ Աւետիքէ ասացեալ» (Մատենադարան, ձեռագիր՝ № 6517, 10167), «Տաղ Աստուածածնի» (Զմմառի մատենադարան, ձեռագիր՝ № 142), «Տաղ սուրբ Աստուածածնայ...» (Վիեննայի Մխիթարեաններու մատենադարան, ձեռ. № 156) եւ այլն: Քնարական ջերմ շնչով գրուած է անոր «Ահա եղեւ օրհեւեալ գարուն» սկզբնատողով տաղը («Բազմավէպ», 1873, էջ 333)։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Աւետիք Եւդոկիացի (Թոխաթցի, 1657-1711)
  2. Baghdasarian Aram։ «AV Production - Աւետիք Եւդոկացի»։ avproduction.am։ արտագրուած է՝ 2017-04-01 
  3. «Աւետիք Վարդապետ (Եւդոկիացի)»։ www.digilib.am (հայերեն)։ արտագրուած է՝ 2019-04-01 

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Չամչեանց Մ., Պատմութիւն Հայոց, հ. 3, Վենետիկ, 1786:
  • Ալպօյաճեան Ա., Պատմութիւն Եւդոկիոյ հայոց, Գահիրէ, 1952:
  • Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. 2, Կ. Պոլիս, 1914:
  • Անասեան Հ., Հայկական մատենագիտութիւն, հ. 2, Ե., 1976: