Աւատատիրութիւն

Jump to navigation Jump to search
Գիւղացիները հարկ վճարեն կալուածատիրոջ

ֆէոտալիզմ կամ Աւատատիրութիւն (գերմաներէն՝ Feudalismus, ֆր.՝ feodalite, ուշ լատիներէն, feodum, feudum ֆեոդ), համաշխարհային պատմութեան զարգացման մեջ ստրկատիրական հասարակարգին (մի շարք երկրներուն՝ նախնադարեան համայնական հասարակարգին) հաջորդող եւ դրամատիրութեան նախորդող դասակարգային հակամարտ հասարակարգ։

Աւատատիրութեան հասարակարգի հիմնական դասակարգերն են՝ իշխող ֆէոտալ, հողատէրերը եւ կախյալ գիւղացիները։ Աատատիրութեան սեփականութեան կողքին գոյութիւն ունեցած է գիւղացիներու ու արհեստաւորներու միանձնեայ սեփականութիւն՝ աշխատանքի գործիքներու եւ անձնական աշխատանքի վրայ հիմնուած մասնաւոր տնտեսութեան արդիւնքներու նկատմամբ։ Ան առաջ բերած է անմիջական արտադրողի որոշ շահագրգռվածութիւն աշխատանքի արտադրողականութեան բարձրացման մեջ, որ պայմանաւորուած է աւատաիրութեան առաջադիմական բնոյթը նախորդ հասարակարգերու համեմատութեամբ։ Աւատատիրութեան բնորոշ է ագրայրային էկոնոմիկան, բնատնտեսութիւնը, մանր անհատական արտադրութիւնը, գիւղատնտեսական դանդաղ զարգացումը եւ ավանդոյթի մեծ ուժը։ Միջին դարերու բովանդակութիւնը կազմող աւատատիրութիւնըԱւատատիրութիւնը անցած է զարգացման տարբեր փուլեր՝ ծնունդի (գնեզիսի), զարգացած աւատատիրութեան եւ ուշ ֆէոտալիզմի, որոնց ժամանակագրութեան շրջանակները աշխարհի զանազան շրջաններու եւ երկրներու համար տարբեր են։

Աւատատիրութիւն Եւրոպական Երկիրներու մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւատատիրութեան ծնունդը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւմտեան Եւրոպայի երկրներուն մէջ աւատատիրութիւնը ձեւաւորուած են ժողովուրդներու մեծ գաղթի ընթացքին՝ բարբարոսներու (գլխաւորապէս գերմաններու՝ ֆրանկներու, վեստգոթերու, բուրգունդներո, լանգոբարդներու եւ ուրիշներու) նուաճած Արեւմտեան Հռոմեական կայսրութեան աւերակներու վրայ, V դ. վերջէն մինչեւ X-XI դարեր։

Մարքսիստական պատմագիտութիւնը մինչ աւատատիրական կարգերէն աւատատիրական անցումը կը դիտէր որպէս յեղափոխական պրոցես։ Նախկին Արեւմտեան Հռոմեական կայսրութեան տարածքին մէջ այդ անցումը տեղի ունեցած է քայքայուող ստրկատիրական (ուշ շրջանի անտիկ) եւ նախնադարեան համայնական (գերմանական, բարբարոսական) հարաբերութիւններու համադրութեան (սինթեզի) ձեւով, որ հանգեցած է որակապէս նոր կարգի ստեղծմանը։ Բարբարոսական հասարակութիւններու՝ դեպի աւատատիրական աստիճանական զարգացման վճռորոշ գործօն դարձած է ազատ, լիիրաւ հողագործներուն միաւորող գիւղացիական համայնքի քայքայումը։ Անհատական-ընտանեկան գիւղացիական աշխատանքային տնտեսութեան՝ որպէս հասարակական արտադրութեան հիմքի, տիրապետութիւնը եղած է աւատատիրական ծնունդի հիմնարար սոցիալ-տնտեսական նախադրեալը։ Աւատատիրականացման հետեւանքով գիւղացին բաժնուած է հողին, աւատատիրոջ օգտին կատարել զանազան ֆեոդ, պարտաւորութիւններ։ Աատատիրականացումը գաղափարախոսութեան ոլորտում ուղղեցուած է քրիստոնեութեան տարածմամբ։

Զարգացած Աւատատիրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Զարգացած աւատատիրականութեան փուլը Եւրոպայի մէջ (XI-XII դարեր) բնութագրուած է աւատատիրական հասարակարգի բազիսի եւ վերնաշէնքի ձեւաւորման աւարտով։ Բենեֆիցիումը փոխակերպուած է ժառանգական եւ արտոնեալ տիրոյթի՝ ֆեոդի, որ պահպանած է պայմանագրի եւ ծառայական բնոյթը։ Այդ փուլին մէջ գիւղացիներու զգալի մասը գտնուած է խիստ կախեալ վիճակի մէջ (սերվերը՝ Ֆրանսայի եւ Իտալիոյ մէջ, վիլլաները՝ Անգլիոյ եւ այլն)։ Ալլոդային հողատիրութիւնէն աւատատիրական անցումը քաղաքացիական վերնաշենքէն ուղղեցուած է աւատատիրական մասնատուածութեան առաջացմամբ։ XI-XII դարերուն արագօրէն աճած են միջնադարեան քաղաքները՝ որպէս արհեստներու եւ առեւտուրի կեդրոն, ի հայտ եկած նոր հասարակական խաւ՝ քաղաքացիները, զարգացուցած է պարզ ապրանքային արտադրութիւնը։ Տնտեսութեան դոմենային համակարգը, անոր հետ մէկտեղ՝ նաեւ կոռը Արեւմտեան Եւրոպային մէջ սկսած են տեղը զիջել բահրային, դրամ, ռենտային։ XIV-XV դարերուն խիստ նուազած է աւատատիրական տնտեսութեան դերը, եւ աւատատիրական ռենտայի արտադրութեան կեդրոնը դարձած է գրեթէ բացառապէս գիւղացիական տնտեսութիւնը։ Բողոքի տեղային դրսեւորումներու կողքին սկսած են գիւղացիական խոշոր ապստամբութիւններ (Դոլչինոյի ապստամբութիւնը Իտալիոյ մէջ՝ 1304-1307 թուականներուն, Ժակերիան Ֆրանսայի մէջ՝ 1358 թուականին, Ուոտ Թայլերի ապստամբութիւնը 1381 թուականին՝ Անգլիոյ մէջ, Հուսեան յեղափոխական շարժումը՝ Չեխիայի մէջ եւ այլն)։ Զարգացած աւատատիրական ժամանակաշրջանին ձեւաւորուած է ասպետութիւնը, որու հիման վրայ՝ ազնուականութիւնը։ Բարձր եւ միջին հոգեւորականութիւնը կազմած է միւս տիրապետող դասը։ Երրորդ՝ անիրաւահաւասար դասի մեջ միաւորուած մնացած են «հասարակ» մարդիկ։ Տնտեսական կապերու ծաւալմամբ սկսած է ազգային շուկայի ձեւաւորումը։ Դասային միապետութեան՝ կենտրոնացուած աւատատիրական պետութեան շրջանակներուն մէջ վերջնականապէս համախմբուած են աւատատիրական ժողովուրդները, ձեւաւորուած ազգային լեզուներն ու գրականութիւնը։

Ուշ աւատատիրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ուշ աւատատիրութեան փուլին մէջ քայքայուած է ֆէոտալան ֆորմացիան, որուն ընթացքին առաջացած են կապիտալիստական արտադրաեղանակի տարրեր։ XIV-XV դարերուն անձնական կախումէն գիւղացիներու ազատագրումը ստեղծած է կապիտալաստական արտադրութեան կարեւորագոյն նախադրեալներէն մեկը՝ աշխատաւորի անձնական ազատութիւնը։ Կապիտալի նախասկզբնական կուտակման ընթացքին առաջացած է երկրորդ անհրաժեշտ նախադրեալը՝ հողազրկուած է գիւղացին (այդ պրոցեսն աւարտած է միայն Անգլիոյ մէջ)։ Աւատատիրութեան քայքայման ժամանակաշրջանին աւատատիրութեան դասակարգի տիրապետութիւնի ընդունած է բացարձակ միապետութեան ձեւ։ Աւատատիրութեան հասարակութեան հոգեւոր զարգացումը հակասական բնոյթ կրած է, կաթոլիկութեանը հարուած հասցուցած է Ռեֆորմացիան։ Ձեւաւորուած է Վերածնունդի աշխարհիկ մշակոյթը եւ հումանիստ, գաղափարախոսութիւնը։ Ծագած է փորձնական իմացութեան վրայ հիմնուած գիտութեանը։

XVI-XVIII դարերուն տեղի ունեցած են շարք մը բուրժուական յեղափոխութիւններ։ Կեդրոնական եւ Արեւելեան Եւրոպայի որոշ երկրներուն մէջ ուշ աւատատիրական փուլը տեւած է մինչեւ XIX դարու կեսը, որմէ հետոյ պահպանուած են աւատատիրականութեան մնացուկներ (հատկապէս ագրարային հարաբերութիւններուն եւ քաղաքացիական վերնաշէնքին մէջ)։

Աատատիրութիւնը Արեւելքի երկիրներուն մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւելքին մէջ աւատատիրականացման գործընդացքը տեւած է մ.թ.ա. I հազարամեակի վերջէն մինչեւ մ.թ. I հազարամեակի վերջը - II հազարամեակի սկիզբը։ Ստրկատիրական աւատատիրականութենէն ֆեոդազմին անցումը վկայող փոփոխութիւնները (Հնդկաստան, Չինաստան) համընկած են «բարբարոսների» հարձակումներուն եւ բուդդայականութեան տարածմանը։ Մերձաւոր Արեւելքի շարք մը երկիրներուն մէջ աւատատիրականութեան ֆորմացիայի սկիզբը նշանաւորող իրադարձութիւններ են իսլամի ծագումը եւ արաբական նվաճումները։ Արեւելեան աւատատիրականութիւնը բնորոշ է մասնաւոր ֆէոտալական շահագործման ասպարեզին մէջ արտատնտեսական հարկադրանքի համեմատաբար փոքր դերը, ինչպես նաեւ, որպէս կանոն, աւատատիրական խոշոր կոռային տնտեսութան բացակայութիւնը։

Նախաաւատատիրականութեան տարրերը կրոնագաղափարախոօական վերնաշենքին հաղորդած են առանձնայատուկ պահպանողականութիւն։ Արեւելքին մէջ աւատատիրականութեան քայքայման ընթացքը զգալիօրէն փոխակերպուած է եւրոպական կապիտալիզմի ազդեցութեամբ։ Ուշ աւատատիրականութեան ժամանակաշրջանը Չինաստանի, Հնդկաստանի, Իրանի եւ շարք մը այլ երկրներուն մէջ սկսած է հաւանաբար XIX դ.։ Արեւելքի երկրներու գաղութային ստրկացումը ուղղեցուած է աւատատիրական հարաբերութիւններու պահպանմամբ եւ, նոյնիսկ (որոշ շրջաններուն մէջ)՝ ծաւալմամբ։ Այդ երկրներոն մէջ կապիտալիստական շահագործման ձեւերը միացած են աւատատիրանական, իսկ առանձին բնագաւառներուն կապիտալիստական հարաբերութիւններու ձեւաւորումը եղած է օտար երկրի կապիտալի ներդրման արդիւնք։

Ասիայի եւ Ափրիկէյի գրեթէ բոլոր երկրներում ֆէոտալիզմը որպէս անցյալի մնացուկ, փոխակերպուած ձեւով պահպանուած է մինչեւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։

Աւատատիրութիւնը նախկին ԽՍՀՄ–ի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ԽՍՀՄ տարածքին մէջ աւատատիրական հարաբերութիւնները անցած են զարգացման երկարատեւ ուղի։ Անդրկովկասին մէջ աւատատիրական ձեւավորումը սկսած է մ.թ. I հազարամեակի սկիզբին, Միջին Ասիոյ մէջ՝ V-VIII դդ., արեւելեան սլաւոններու մօտ՝ VI-VIII դդ., Մերձբալթիկայի մէջ՝ IX—XI դդ.։ Անդրկովկասի եւ Միջին Ասիոյ ժողովուրդները աւատատիրականութեան անցած են ստրկատիրական հարաբերութիւններու քայքայման եւ ստրկատիրական պետութիւններու անկման հետեւանքով։ Այդ անցումը ուղղեցուած է օտար երկրի նվաճողներու (Իրան, Հին Հռոմ, Բիւզանդիա, Արաբական խալիֆայութիւն եւ այլն) դեմ տեղի ժողովուրդներու ազատագրական պայքարով։ Նոր հասարակարգի գաղափարախոօութեան հիմնաւորման ծառայած են քրիստոնեութիւնը եւ իսլամը։

Եկեղեցին ամենուրէք դարձած է խոշոր աւատատիրական կազմակերպութիւն։ Արեւելեան սլաւոնները աւատաիրականութեան անցած են անմիջականօրէն նախնադարեան համայնական հասարակարգից։ Սոցիալական եւ գոյքային շերտաւորումը նախադրյալներ ստեղծած են աւատատիրական հարաբերութիւններու եւ պետականութեան ձեւաւորման համար։ Վերջինիս քայքայումէն հետոյ, XII դ. երկրորդ քառորդէն սկսած է աւատատիրական մասնատուածութեան ժամանակաշրջանը։ Ձեւաւորուած են նոր պետական կազմաւորումներ՝ Ռոստով-Սուզդալեան (հետագային՝ Վլադիմիր Մուզդալեան), Գալիցիա-Վոլինեան իշխանութիւնները, Նովգորոդի աւատատիրական հանրապետութիւնը եւ այլն։ XIII դ. աւատատիրական հարաբերութիւններու զարգացումը Միջին Ասիոյ մէջ, Անդրկովկասին եւ Ռուսիոյ մէջ դանդաղած է մոնղոլ-թաթարական, իսկ Մերձբալթիկայի մէջ փոխակերպուած՝ գերմանական ներխուժումներու հետեւանքով։ Անդրկովկասի (XV-XVIII դդ.) եւ Միջին Ասիոյ (XVII դ. սկսած) դրսեւորուած է տնտեսաական լիճի մէջ, չեն կազմաւորուած կայուն կեդրոնացուած պետութիւններ։ Մերձբալթիկայի մէջ հաստատուած է վաղաւատատիրութեան եւ զարգացած աւատատիրական հարաբերութիւններու համադրութեան գերմանա-բալթեան ձեւը, XVI դ. աւարտած է սակաւահող եւ անհող գիւղացիներու ճորտացումը։

XV—XVI դդ. Ուքրանիայի եւ Բելառուսիայի մէջ աճած է աւատատիրական խոշոր տնտեսութիւններու՝ ֆոլուարկներւ թիւը։ XIV-XV դդ. Մոսկովեան մեծ իշխանութիւնը դարձած է ռուսական հողերու միաւորման կեդրոն։ XV-XVII դդ. զարգացած է պետական կալուածային համակարգը, ձեւաւորվուած տիրապետող դասակարգի բարձակալութեամբ կարգաւորուող աստիճանակարգութիւնը, առաջացած են իւրայատուկ դասային-ներկայացուցչական հաստատութիւններ՝ Զեմստվային ժողովները։

1649-ի Ժողովային օրենսգրքով իրաւաբանօրեն ձեւակերպուած է Ռուսաստանի ճորտատիրական իրավունքի համակարգը։ ճորտատիրութեան եւ սոցիալական ճնշման ուժեղացումը XVII-XVIII դդ. առաջացրած է շարք մը գիւղացիական զինուած ելոյթներ (գիւղացիական ապստամբութիւն Ի. Ի. Բոչոտնիկովի առաջնորդութեամբ 1606-07, Գիւղացիական պատերազմ Ստեփան Ռազինի առաջնորդութեամբ 1670-67 թթ., Գիւղացիական պատերազմ Եմելեան Պուգաչովի գչխաւորութեամբ 1773-1775)։

XVII դ, զօրացած են աոեւտրատնտեսական կապերը երկրի տարբեր մասերու միջեւ, աճած է ապրանքային արտադրութիւնը, ի հայտ եկած առաջին ճարտարարուեստական գործիքները, սկսած է ձեւավորուիլ համառուսաստանեան շուկան եւ այլն։ XVII-XVIII դդ. Ռուսսատսնի մէջ զուգահեռ զարգացած են ճորտատիրական եւ սաղմնաւորվուղ կապիտալիստական հարաբերութիւնները։ XIX դ. երկրորդ քառորդին ակնառու դարձած է կալուածատիրական տնտեսութեան անկումը։ Ճորտատիրական իրավունքի վերացումէն հետոյ, աելի քան կէս դար, պահպանուած են աւատատիական մնացուկները՝ կալուածատիրական հողատիրութիւնը եւ ինքնակալութիւնը։

Հոկտեմբերեան Սոցիալիստական Յեղափոխութեան հաղթանակէն հետոյ սովետներու II համագումարի 1917հոկտոմբերի 25-ին ընդունած «Հողի մասին» դեկրետով ընդմիշտ ոչնչացուած է կալուածատիրական հողատիրութիւնը եւ այդպիսով ԽՍՀՄ-ին մրջ վերջ դրուած երկրին աւատատիրոթեան մնացուկներուն։

Աւատատիրականութիւնը Հայաստանի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի մէջ աւատատիրական կացութաձեւը արտադրութեան հիմնական եղանակ դարձած է III դարուն (I - II դդ. ընդունուած համարած է անցման ժամանակաշրջան)։ Հայ Արշակունիները, կենդոնական իշխանութեան թուլացման եւ արտաքին քաղաքական բարդ իրադրութաեն պայմաններուն մէջ աշխատած են հողերը շնորհել ոչ թէ որպէս «Հայրենիք», այլ՝ պարգեւական, սակայն վերջիններիս տէրերը ջանացած են պայմանական տիրոյթը վերածել ժառանգական պայմանական ավրատի, իսկ այնուհետեւ՝ ժառանգական սեփականութեան։ Հողի պայմանական տիրապետումը բնորոշ եղած է հատկապէս ազատներու դասին եւ գիւղացիական հոգեւորականութեանը։ Աւատատիրական հարաբերութիւններու ձեւաւորման ընթացքին համայնքի անդամ ազատ շինականը ինկած է կախման մեջ եւ հաւասարցուած է հողին ամրացուած հողագործ մշակներուն, ծառաներուն։

V դ. վերջին «շինական» տերմինը արդէն կը նշանակէ կախեալ գիւղացի։ Այնուհետեւ ամբողջ միջնադարին այդպէս անուանած գիւղացի հողագործ բնակիչներուն։ Աւատատիրականութեան գաղափարախօսական հիմնաւորման ծառայած է 301-ին Հայաստանի մէջ որպէս պետական կրօնք ընդունուած քրիստոնեութիւնը։ Խոշոր հողատիրութեան ընդլայնման հետեւանքով զօրացած է նախարարներու դասը, թուլցած պետական իշխանութիւնը։ հակասութիւնները Խորացած են արտադրական նոր հարաբերութիւններու եւ Արշակունիներու՝ պետական կառաւարման հելլենիստական համակարգի միջեւ, որ փոխարինուած է իշխանութեան նախարարական մարմնով։ Քաղաքներու, արհեստներու եւ առեւտուրի անկումին հետեւանքով տիրապետող դարցած է բնատնտեսութիւնը, որ արագացուցած է հայկական վաղ աւատատիրական միասնական պետութեան տրոհումը նախարարութիւններու։ Անով ավարտուած է աւատատիրական հարաբերութիւններու հասունացումը, եւ սկսած է տնտեսւարման ու քաղաքական իշխանութեան նախարարական համակարգի ժամանակաշրջանը։ 387-ին Մեծ Հայքի միասնական թագավորութիւնը բաժանուած է Սասանեան Իրանի եւ Հռոմեական կայսրութեան միջեւ։ Ինքնին առաջադիմական աւատատիրականացման արտաքին վտանգի առկայության պայմաններում հանգեցրել է երկրի քաղական անկախության կորստին։

Սասանըան Իրանի զաղթած նախարարական Հայաստանին մէջ իւրաքանչիւր տիրոյթ ժառանգական սկզբունքով գլխաւորած է հանրային-իրաւական իշխանութեամբ օժտուած «տերը» կամ «նախարարը» (սենիորը)՝ արքայէն արքայի վասալը, որը հաւաածլ է հարկերը, լուծել դատական հարցեր, ունեցել իր զորքը, տոհմական զինանշանն ու դրոշը։

ֆէոտալիզմի հետագա զարգացմանը զուգընթաց նախարարական տիրույթները մասնատվել են նրանցից վասալական կախման մեջ գտնվող մանր կալվածների։ Կախյալ գյուղացիները՝ շինականները, ենթարօվա… են կրկնակի շահագործման, անոնք Սասանյաններուն վճարած են հողային հարկ («հաս») եւ գլխահարկ, իսկ նախարարներուն ու եկեղեցիին՝ բազմաթիւ տուրքեր, կատարել կոռ, զանազան պարհակներ։ Խորացած է գիւղական համայնքի սոցիալական շերտաւորումը, որուն ներսը VII դ. սկզբին ի հայտ եկած է գիւղացիներու երեք շերտ՝ ունեւորներ («թուանիկ»), «տառապյալներ» եւ «վարելահող ու խաղողի այգի չունեցող» գյուղացիներ։ ֆէոտալական շահագործման սաստկացումը սրած է գիւղացիներու դասակարգային պայքարը։ Ծաւալած է Պավլիկեան շարժումը։ V-VII դդ. զարգացած է Հայաստանի ֆէոտալակամ մշակոյթը՝ հելլենիստական զգալի տարրերով հանդերձ։ Արաբական նուաճումը Հայաստանի մէջ ամբողջ հարիւրամեակ կասեցած է ֆէոտալական հարաբերութիւններու զարգացումը։ Նախարարական տուներու մէկ մասը ոչնչացած է, շատերն ալ ապաստանուած են Բիւզանդական կայսրութեան կողմէ, իսկ երկրին մէչ մնացածները՝ զգալիօրեն իրաւազրկուեցաւ։ Հողազրկուած գիւղացիները աշխատած են ստրկակական պայմաններու մէջ։ Սաստկացած է հարկային լուծը։ Հակաոակ նախարարականին՝ ամրապնդուած է եկեղեցական հողատիրութիւնը։ Հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարի շնորհիւ IX դ. 2-րդ կէսին վերականգնոած են է հայկական ֆէոտալակա պետականութիւնը (Բագրատունիներու թագավորութիւնը), եւ Հայաստանը թեւակոխած է զարգացած ֆէոտալիզմի ժամանակաշրջանը (IX-XIII դդ.)։

Վերականգնած եւ զարգացած է ժառանգական հողատիրութիւնը։ Ի հայտ եկած են աւատատիրութեան խոշոր տիրոյթներ, կազմաւորուած է ֆէոտալական մասնատիրական խոշոր կալուածը, որուն վրայ հողատերերը եւ վանքերը վարած են սեփական ընդարձակ տնտեսութիւն։ Անոր հետեւանքով IX դ. վերջին և X դ. սկսած է գիւղացիներու մէկ մասի ամրացումը հողին, որ Հայաստանին մէջ թոյլ դրսդւորած է եւ կրած է սահմանափակ բնոյթ։ Նշանակալից երևույթներ տեցի ունեցած են ֆեոդական քաղաքի ձեւաւորումը, քաղաքային արհեստագործութիւնը, մասամբ՝ գիւղատնտեսական արտադրութեան ապրանքային բնոյթ ստանալը, առեւտրափոխանակային, վաշխային հարաբերութիւններու զարգացումը, քաղաքային դասի եւ մեծատուններու առաջացումը։ Սիրուած է դասակարգային հակամարտութիւնը, ծաւալած է Թոնդրակեան շարժումը, գիւղացիական ապստամբութիւններ տեղի ունեցած են Սիւնիքի եւ Այրարատի մէջ։

Հայաստանի մէջ աւատատիրական բնականոն զարգացումը խանգարած են թուրքական, այնուհետեւ մոնղոլ-թաթարական հորդաներու աւերիչ հարձակումներն ու տիրապետութիւնը։ Անկումի մէջ ապրած քաղաքները, քայքայուած են գիւղացիական տնտեսութիւնները, ոչնչացուած է նիւթական եւ հոգեւոր մշակոյթի բազմաթիւ յուշարձաններ։ XV դ. հայ աշխարհիկ ֆէոտալները, հիմնականին մէջ, դուրս մղուած են քաղաքական ասպարեզէն։ Պահպանուած է հայ եկեղեցուոյ հողատիրութիւնը։ Հայաստանի մէջ աւատատիրութեան հետագայ զարգացումը շարունակուած է այն գրաւուած թուրք-պարսկական տերութիւններու սոցիալ-տնտեսական եւ քաղաքական կարգերու շրջանակներուն մէջ։ Արեւելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալէն հետոյ, XIX դ. 40—50-ական թթ. այնտեղ խորացած աւատատիրութեան հարաբերութիւններու ճգնաժամը, աշխուժացուցած են քաղաքային կեանքը, արհեստներն ու աոետուրը, աստիճանաբար զարգացած են բուրժուական հարաբերութիւնները։ Երկրամասի սոցիալ-տնտեսական, մասնավորապէս՝ կապիտալիզմի զարգացմանը նպաստած է այնտեղ անցկացուած փոփոխութիւնը։

Հայաստանին մէջ աւատատիրական մնացուկները վերջնականապէս անհետացած են խորհրդային կարգերի հասաատմամբ։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ադոնց Ն., «Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում» ((ռուս.), 1908, (անգլ.), 1969, Կաղապար:Ref-hy, 1987),
  • Մարքս Կ., Կապիտալիստական արտադրությանը նախորդող ձեերը, Ե., 1941։
  • Մարքս Կ., Կապիտալ, հ. 1—3, Ե., 1933—49։
  • Մարքս Կ., Էնգելս Ֆ., Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստը, Ե., 1973։
  • Էնգելս Ֆ., Ընտանիքի, մասնավոր սեփականության և պետության ծագումը, Ե., 1965։
  • Լենին Վ. Ի., Կապիտալիզմի զարգացումը Ռուսաստանում, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 3։
  • Լենին Վ. Ի., Ի՞նչ են «ժողովրդի բարեկամները» ինչպե՞ս են նրանք մարտնչում սոցիալ-դեմոկրատների դեմ, Ե., հ. 1։
  • Լենին Վ. Ի., Պետության մասին, Ե., հ. 39։
  • Լենին Վ. Ի., Ճորտատիրական տնտեսությունը գյուղում, Ե., հ. 25։
  • Մանանդյան Հ., ֆէոտալիզմը հին Հայաստանում, Երկ., հ. 4, Ե., 1981։
  • Պոդոսյան Ս. Պ., Գյուղացիների ճորտացումը և գյուղացիական շարժումները Հայաստանում IX - XIII դդ., Ե., 1956։
  • Բաբայան Լ. Հ., Հայաստանի ֆէոտալիզմի դարաշրջանի պատմության ուսումնասիրությունը սովետահայ պատմագրության մեջ, Ե․, 1970։
  • Джавахишвили И․, Государственный строй древней Грузии и Армении, СПБ, 1905;
  • Петрушевский И․ П․, Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI—нач․ XIX вв․, JTT․, 1949;
  • Еремян С․ Т․, Опыт периодизации истории Армении эпохи феодализма, «ВИ», № 7, 1951;
  • История СССР с древнейших времен до наших дней, т․ 1—6, М․, 1966)—68; Новосельцев А․ П․, Пашута В․ Т․, Черепнин Л․ В․,
  • Пути развития феодализма (Закавказье, Средняя Азия, Русь, Прибалтика), М․, 1972
  • Блок М. Феодальное общество. — М.։ Издательство имени Сабашниковых, 2003. — 504 с. — 4000 экз.
  • Андерсон П. Переходы от античности к феодализму = Passages from Antiquity to Feodalism / Пер. с англ. Артем Смирнов. — М.։ Территория будущего, 2007. — 288 с. — (Университетская библиотека Александра Погорельского). — 1000 экз. — ISBN 5-91129-045-6
  • Илюшечкин В. П. Теория стадийного развития общества. — М.։ Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1996. — 406 с. — 700 экз
  • Bloch, Marc, Feudal Society. Tr. L.A. Manyon. Two volumes. Chicago։ University of Chicago Press, 1961 ISBN 0-226-05979-0
  • Brown, Elizabeth, 'The Tyranny of a Construct։ Feudalism and Historians of Medieval Europe', American Historical Review, 79 (1974), pp. 1063–8.
  • Cantor, Norman F., Inventing the Middle Ages։ The Lives, Works, and Ideas of the Great Medievalists of the Twentieth century. Quill, 1991.
  • Ganshof, François Louis (1952). Feudalism. London; New York։ Longmans, Green. ISBN 0-8020-7158-9.
  • Guerreau, Alain, L'avenir d'un passé incertain. Paris։ Le Seuil, 2001. (Complete history of the meaning of the term.)
  • Poly, Jean-Pierre and Bournazel, Eric, The Feudal Transformation, 900–1200., Tr. Caroline Higgitt. New York and London։ Holmes and Meier, 1991.
  • Reynolds, Susan, Fiefs and Vassals։ The Medieval Evidence Reinterpreted. Oxford։ Oxford University Press, 1994 ISBN 0-19-820648-8
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png