Միսաք Մեծարենց

Jump to navigation Jump to search
Միսաք Մեծարենց
Metsarents.jpg
Ծնած է 19 Յունուար 1886(1886-01-19)
Ծննդավայր Բինկյան
Վախճանած է 5 Յուլիս 1908(1908-07-05) (22 տարեկանում)
Մահուան վայր Կոստանդնուպոլիս, Թուրքիա
Ուսումնավայր Մեսրոպեան Վարժարան
Anatolia College in Merzifon
Մասնագիտութիւն բանաստեղծ, գրագէտ

Միսաք Մեծարենց (Մեծատուրեան) (19 Յունուար 1886(1886-01-19), Բինկյան5 Յուլիս 1908(1908-07-05), Կոստանդնուպոլիս, Թուրքիա), արեւմտահայ քնարերգակ բանաստեղծ, հայ գրականութեան ամէնէն գեղապաշտ բանաստեղծը։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծնած է Ակնի Բինկեան գիւղը։ Տասնվեց տարեկանին կը փոխադրուի Պոլիս, ուր կը յաճախէ տեղւոյն Մեսրոպեան վարժարանը, բայց երեք տարի ետք ստիպուած կ՛ըլլայ ձգել դպրոցը՝ հիւանդութեան պատճառաւ։ 1902-ին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Կ. Պոլիս, մինչեւ 1906 թուական յաճախած է Կեդրոնական վարժարանը, խորացած՝ հայագիտութեան մէջ։

Թոքախտը, որ տարիներ առաջ արդէն բոյն դրած էր թոքերուն մէջ, կը քայքայէ իր մարմինը ու Մեծարենց կը մահանայ 22 տարեկանին։

Զինք ճանաչողները կը վկայեն թէ Մեծարենց եղած է նուրբ ու փափկակազմ պատանի մը, հեզ եւ համակրելի բնաւորութեամբ: Գաւառացի տղու պարզութիւնը եւ հոգիի անկեղծութիւնը զինք սիրելի դարձուցած են բոլորին: Իր յարաբերութիւններուն մէջ եղած է անհամարձակ եւ «աղջկան մը պէս շինկոտ»:

Պետրոս Դուրեանի նման եւ նոյն հիւանդութեամբ շատ երիտասարդ մահացած արեւմտահայ բանաստեղծներէն մէկն է Մեծարենց:

Գրական նախափորձերը ստորագրած է զանազան ծածկանուններով՝ Շաւասպ, Ծիածան, օր. Սիրանոյշ Պէրպէրեան, Հրաչեայ, եւայլն:

1903-էն աշխատակցած է «Մասիս», «Հանրագիտակ», «Արեւելեան Մամուլ» եւ այլ պարբերականներու հետ։ Մեծարենց ունի բանաստեղծական երկու հատորներ «Ծիածան» եւ «Նոր Տաղեր», որոնք լոյս տեսած են իր մահէն մէկ տարի առաջ։

Ստեղծագործութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրական յատկանիշեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ինքնատիպ բանաստեղծ մը, որ իր բերած պատկերի, լեզուի ու զգայնութեան նորութիւններով ժամանակին սխալ հասկցուեցաւ շատերու կողմէ եւ նոյնիսկ բուռն քննադատութեանց ենթարկուեցաւ:

Հազիւ 3-4 տարի տեւած է իր գրական գործունէութիւնը, բայց Մեծարենց Գեղապաշտ սերունդին ամենէն օժտուած եւ մեծ բանաստեղծներէն մէկն է՝ իրագործած արժէքով:

Մեծարենցի բանաստեղծութիւններուն մէջ ամէն բանէ առաջ ուշագրաւ կը դառնայ հեղինակին բնութենապաշտ հոգին: Գաւառը ներկայ է երկու հատորներուն մէջն ալ, իբրեւ գոյն, պատկեր եւ ապրում: Մանկութենէն ստացած տպաւորութիւնները երգի կը վերածուին եւ ապա կը դառնան բանաստեղծութեամբ հիւսուած գեղջական հմայիչ գեղանկարներ: Այսպէս, Մեծարենցի մշակած գրականութիւնը մեզի կու տայ հարազատ պատկերը դաշտային տեսարաններու: Ճամբու մը եզրին նստած մենաւոր հիւղերու, ջրտուքի, ծառաստաններու, աղբիւրէն դարձող աղջիկներու, եւայլն:

Բնութեան պահերէն իր ամենէն սիրածը իրիկուննէ եւ գիշերը, երբ անդորրութիւն կ'իջնէ մարդոց եւ իրերուն վրայ, երբ գոյները կը մարին եւ ձայները կը մեղմանան: Գիշերը մանաւանդ, իր աստղազարդ երկինքով ու զով շունչով, կը բուժէ կարծեց բանաստեղծին հիւանդ հոգին: Ոչ մէկ ուրիշ քերթող այնքան խոր զգացումով եւ հեշտագին գինովութեամբ երգած է գիշերուան քաղցրութիւնը, որքան Մեծարենց:

Բնութեան սէրը Մեծարենցի մօտ կը հասնի երկիւղած պաշտամունքի եւ կը դառնայ կեսակ մը կեանքի արբեցութիւն: Իրեն համար բնութիւնը «ոսկի բաժակ» մըն է, ուրկէ կ'ուզէ ըմպել կեանքը իր յորդուն աւիշներով: Մեծարենցի երազները, բաղձանքները, սիրոյ անորոշ եւ նորազարթ խռովքներով անգամ միախառնուած կը գտնենք բնութեան հետ: Ոչ թէ բնութիւնը պարզ շրջանակ մըն է անոր զգացումներուն, ինչպէս է պարագան յաճախ այլ բանաստեղծներու համար, այլ աղբիւր յուզումներու եւ ցանկութեանց: Աւելին, Մեծարենց բնութեան գեղեցկութիւններուն ընդմէջէն կը հաղորդուի ամբողջ տիեզերքին հետ: Մարդը կը դառնայ բնութեան անբաժանելի մէկ մասնիկը: Տիեզերական մարդկայնութեան մը ապրումներուն հետ Մեծարենցի հոգիին յաւերժացումը կը փնտռէ բնութեան ծոցին մէջ:

Մեծարենց երգած է նաեւ իր ցաւը, մահուան անմիջական շունչը զգացող բանաստեղծ պատանիի ահաւոր ապրումը: Սակայն այդ «ցաւը» չի նմանիր Պետրոս Դուրեանի պոռթկացող տառապանքին, որ կը յանդգնէր երկինքը ցնցել: Մեծարենց խառնուածքով աւելի մեղմ է, վերապահ, ինքնամփոփ: Գիտակից է աշուշտ անբուժելի իր վէրքին եւ զինք հարուածող սեւ ճակատագրին, սակայն այդ բոլորը հազիւ կը զգացնէ ընթերցողին, թելադրական ու քողարկուած տողերով: Լուսաբաղձ հիւանդ մըն է աւելի քան կենսաբաղձ: Հոգիին լոյսերը կը մարին «մաշող խարոյկի մը պէս», իր կեանքը դարձած է «սպասումի գիշեր»: Մահուան «սրսփուք» կը զգայ մարմնին վրայ, բայց չյուսակատիր, չ'ընդվզիր: Անէծք չունի շրթներուն: Թռչուններ, բոյրեր, վերջալոյսի շողեր, ծաղիկներ եւ ժպիտ մը բաւ են զինք մխիթարելու: Եթէ իրականութենէն յուսահատի՝ մանկութեան յուշերուն կը կառչի: Եւ այսպէս, լոյսով ողողուած եւ գոյներու սիրահար իր հոգին մինչեւ վերջին վայրկեանը կեանքին կապուած կը մնայ: Դարձեալ ու միշտ փրկութիւնն ու մխիթարանքը կը փնտռէ բնութեան մէջ:

Մեծարենցի սիրոյ երգերը, նոյն ամօթխած եւ մրմունջային նակարագիրը ունին: Պատանեկան սիրոյ զարթնումն է որ երգածը. Երած եւ սպասում. Որոնում եւ տենչանք: Պտոյտ մը լուսնի լոյսին տակ, ծաղիկ մը ձեռքին, միշտ առանձին բայց հոգիով՝ երազած քաղցր էակին հետ: «Երազներու պերճուհի» մը կ'անցնի օր մը քովէն եւ զինք կը մատնէ խռովայոյզ շփոթութեան: Այս ու նման պահերու նկարագրութեան մէջ խտացած կը գտնենք Մեծարենցի սէրը: Խոստում մը՝ որ կը ծագի բնութեան շռայլ հմայքներուն ընդմէջէն եւ որ կը շփոթուի երբեմն ապրելու խոստումին հետ:

Մեծարենցի արուեստը նուրբ է, բազմերանգ եւ խնամուած: Ձեւի, լեզուի եւ պատկերներու ներդաշնակութիւնը անոր հիմնական յատկութիւնը կը կազմէ:

Իր արուեստին տիրական հարստութիւնը նկարչական շնորհն է անկասկած: Գիտէ կառուցանել գունագեղ պատկերներ, օգտագործելով ծիածանի եօթը երանգներն ու թանկարժէք քարերու բոլոր բիւրեղները: Վերացական գաղափարներն անգամ տեսանելի կը դարձնէ նման նկարներով՝ «Ձիւնեղէն դիւթանքներ», «բոսոր իղձ», «բուստէ համբոյր», «կապոյտ յուզումներ», եւն.: Ինտրային հետ Մեծարենց մեր ամենէն աւելի նկարիչ զգայարանք ունեցող հեղինակն է՝ Ճիշդ այդ պատճառբվ ալ քննադատներ իր մէջ ուզեցին տեսնել խորհրդապաշտ դպրոցին հետեւող մը:

Մեծարենցի քերթուածներուն երկրորդ ուշագրաւ յատկանիշն է երաժշտականութիւնը: Ունի բանաստեղծութիւններ, որոնք երգի պէս են՝ բառերուն եւ տողերուն ներդաշնակ հնչականութեամբ: Արեւմտահայ գրականութեան առաջին բանաստեղծն է որ նուրբ ճաշակով հետամտած է երաժշտական մասնայատուկ հիւսուածք մը տալու իր բառերուն, անկախ չափի եւ յանգերու ընթացիկ կշռոյթէն:

Երկերու մատենագիտութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ծիածան (քերթուածներ), Կ. Պոլիս, 1907, 64 էջ:
  • Նոր տաղեր, Կ. Պոլիս, 1907, 64 էջ:
  • Ծիածան եւ նոր տաղեր, Կ. Պոլիս, 1924, 151 էջ:
  • Ոսկի արիշին տակ (արձակ երկերու հաւաքածոյ), Կ. Պոլիս, 1934, 182 էջ:
  • Յերկերի լիակատար ժողովածու, ՅԵրեւան, 1934, 376 էջ:
  • Ծիածան: Նոր տաղեր եւ քերթուածներ, Պէյրութ, 1954, 137 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, Երեւան, 1956, 388 էջ:
  • Բանաստեղծութիւններ (Ծիածան: Նոր տաղեր), Վենետիկ, 1959, 116 էջ:
  • Քերթուածներ, Վենետիկ, 1960, 112 էջ:
  • Իրիկվան ձայներ, Երեւան, 1974, 58 էջ:
  • Երկերի լիակատար ժողովածու, Երեւան, 1981, 456 էջ:
  • Ամբողջական երկեր, Անթիլիաս, 1986, 316 էջ:
  • Երկեր. Տաղեր, Արձակ էջեր, Հոդվածներ, Նամակներ, Թարգմանություններ և փոխադրություններ, Երեւան, 1986, 256 էջ:
  • Հատընտիրներ (բանաստեղծություններ), Իսթանպուլ, 1994, 128 էջ:
  • Ինչ արբեցութեամբ (բանաստեղծութիւններ), ա. տ., 2006, 48 էջ:
  • Թրթռուն ձայներիզ (բանաստեղծություններ), Երեւան, 2009, 112 էջ:
  • Ընտրանի, Երեւան, 2012, 112 էջ:
  • Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2013, 192 էջ:

Աղբիւրներ եւ գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ալեքսան Աթթարեան, «Տիր», Հալէպ, 1995:
  • Մուշեղ Իշխան, Արդի Հայ Գրականութիւն, Գեղապաշտ շրջան, 1900 - 1915, Պէյրութ, 2001:
  • Անուշաւան Մակարեան, Մ. Մեծարենցի ստեղծագործութիւնը, Երեւան, Երեւանի հեռակայ մանկավարժական հիմնարկի հրատարակութիւն, 1968, 61 էջ։