Հայ Դատի Յանձնախումբ
Հայ դատի յանձնախումբ (անգլ. Armenian National Committe^iuj ազգային կոմիտէ), ՀՅԴ կուսակցութեան Ամն-ի մասնաճիւղի հասարակական աշխատանքներու եւ կառավարական յարաբերութիւններու ազգային յանձնախումբն է։ Կը պաշտպանէ հայ ժողովրդի պահանջներն ու ազգային ձգտումները, կը ներկայացնէ հայութեան հաւաքական տեսակէտը բոլոր մակարդակներով։ ԱՄՆ-ի մէջ ունի երկու հիմնական բաժանմունք՝ արեւելեան եւ արեւմտեան։ Տնօրէններուն խորհուրդը յարաբերութիւնները կ'իրականացնէ դաշնակցային, իսկ մասնաճիւղային խորհուրդները՝ շրջանային մակարդակով։ Հայ դատը գրասենեակներ կան Ուաշինկթընի, Պոսթընի, Լոս Անճելըսի, Սան Ֆրանսիսքոյի եւ Ֆրեզնոյի մէջ, իսկ յանձնախումբներ ունի ԱՄՆ-ի միւս հայաշատ քաղաքներուն մէջ։
Հայ Դատը միայն պատմական յիշողութեան պահապանը չէ, այլեւ ժամանակակից քաղաքական գործօն մը, որ կ'աշխատի Հայաստանի եւ հայութեան անվտանգութեան ու իրաւունքներու պաշտպանութեան համար։
Հայ դատի կանոնադրութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ըստ յանձնախումբի կանոնադրութեան, Հայ դատը կամ աւելի լայն առումով՝ հայկական հարցը համադրոյթ մըն է, որ ունի քաղաքական, տարածքային, բարոյական, ընկերային-տնտեսական եւ իրաւական հայեցակէտեր։
Ելնելով հայ իրականութեան այժմու վիճակէն, երբ ներկայ Հայաստանի եւ Կովկասի հայաբնակ շրջաններուն մէջ կ'ապրի հայ ժողովուրդի գրեթէ կէսը, իսկ միւս կէսը՝ Խորհրդային Միութեան այլ մասերուն ու աշխարհի տարբեր երկիրներուն մէջ, եւ երբ Հանրապետութեան տարածքը կը զբաղեցնէ Սեւրի դաշնագիրով (1920) ճանչցուած ու Ու. Ուիլսընի գծած սահմաններով հայկական հողերու միայն 1/6 մասը. երբ բռնագրաւուած Արեւմտեան Հայաստանը ամայի ու դատարկուած կը մնայ իր բնիկ բնակչութենէն (մինչդեռ սփիւռքահայերը իրենց ինքնութիւնը կորսնցնելու մշտական վտանգի տակ են), եւ թրքական կառավարութիւնը նպատակաուղղուած կերպով կը փորձէ ջնջել Արեւմտեան Հայաստանի մէջ հայերու պատմական ներկայութեան ամէն մէկ հետք (պատմական յուշարձաններու աւերում եւ անոնց պատկանելութեան խեղաթիւրում). երբ միջազգային իրաւունքը 1915-ին սկսած հայոց ցեղասպանութիւնը կը ճանչնայ որպէս շարունակուող յանցանք, Հայ դատը կը գտնէ, որ Արեւմտեան Հայաստանն ու Արեւելեան Հայաստանը պէտք է միաւորուին մէկ միացեալ հայկական պետութեան մէջ։
Այն պէտք է ընդգրկէ նաեւ ԽՍՀՄ-ի (այժմ արդէն՝ նախկին) հայկական այն տարածքները, որոնք արհեստականօրէն անջատուած են այսօրուան Հայաստանէն։ Հայկական հարցի լուծումը կը պահանջէ ոչ միայն գոհացում ու հատուցում ցեղասպանութեան կամ հայերու կորուստներուն համար, այլեւ ազատ ու ժողովրդավար պետութեան ստեղծում։
Հայ դատի գործառոյթները
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հայ դատի քաղաքական գործողութիւններու եւ կառավարական կապերու բաժինը կ'օժանդակէ հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող օրէնսդրական աքթերու ստեղծման՝ տեղական, դաշնակցային (ֆետերալ) եւ միջազգային մակարդակներով, ինչպէս նաեւ ուշադրութիւն կը հրաւիրէ հայ ժողովուրդի ինքնորոշման իրաւունքի խախտումներուն վրայ։
Յիշատակելի միջոցառումներէն են հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ ԱՄՆ-ի քոնկրեսի Ներկայացուցիչներու պալատի որդեգրած բանաձեւը (1984) եւ Լեռնային Ղարաբաղի մասին ծերակոյտի յանձնարարականը (1989)։ Քալիֆորնիոյ մէջ նահանգային իշխանութիւններու որոշումով, 1990-ի Ապրիլ 24-ը նշուած է որպէս ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օր։ Նահանգի հանրային դպրոցներուն մէջ ներառուած են հայոց ցեղասպանութեան դասընթացքներ, կազմուած է «Հայ դատ» դասագիրքը։
Հայ դատը ֆինանսաւորած է ցեղասպանութեան մասին շարժանկարներու արտադրութիւնը, կազմակերպած է ցոյցեր ու հանրային այլ միջոցառումներ Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի դէմ՝ դատապարտելով հայոց ցեղասպանութիւնն ու ջարդերը այդ երկիրներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Արցախի ու Հայաստանի շրջափակումը։
Հայ դատի յանձնախումբերը
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հայ դատին կից կը գործէ հետազօտական կեդրոն մը, որ կ'ուսումնասիրէ ու կը վերլուծէ իրավիճակը Հայաստանի, Անկախ պետութիւններու համագործակցութեան (ԱՊՀ) եւ Թուրքիոյ մէջ։ Անոր ջանքերով մասնաւորապէս լոյս տեսած են հայոց ցեղասպանութեան, Արցախի եւ Ազրպէյճանի իրադրութեան վերաբերող շարք մը աշխատութիւններ։
Հայ դատի տեղական յանձնախումբեր կը գործեն Եւրոպայի, Մերձաւոր Արեւելքի, Լատինական Ամերիկայի շարք մը երկիրներու մէջ, իսկ 1991-էն սկսեալ՝ Երեւանի մէջ։
Եւրոպայի, յատկապէս Ֆրանսայի եւ Գերմանիոյ մէջ գործող Հայ դատի յանձնախումբերը 1970-1980-ական թուականներուն զգալի աշխատանք կատարեցին հայկական հարցի վերաբերեալ միջազգային հասարակական կարծիքի ձեւաւորման ուղղութեամբ եւ նպաստեցին հայկական հարցի քննարկման Եւրոպական խորհրդարանին մէջ։
Միջազգային Քրէական Դատարանը եւ Ցեղասպանութեան ճանաչումը
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Վերջին տարիներուն Հայ Դատի գործունէութիւնը կեդրոնացած է ոչ միայն պատմական ճանաչման, այլեւ իրաւական հատուցման վրայ։ Հայ Դատի ջանքերով շարք մը երկիրներ (օրինակ՝ Ֆրանսա, Իտալիա, Գերմանիա) ընդունած են օրէնքներ, որոնք կը քրէականացնեն Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը։
ԱՄՆ-ի կողմէ պաշտօնական ճանաչումը (2019-2021)
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Տասնամեակներու հետեւողական աշխատանքի արդիւնքը եղաւ այն, որ 2019-ին ԱՄՆ-ի Ներկայացուցիչներու պալատը եւ Սենատը (Ծերակոյտը) գրեթէ միաձայն ընդունեցին Ցեղասպանութիւնը ճանաչող բանաձեւերը (H.Res.296 եւ S.Res.150)։ Իսկ 2021-ի Ապրիլ 24-ին, նախագահ Ճօ Պայտըն պաշտօնապէս գործածեց «Ցեղասպանութիւն» եզրոյթը։
Արցախի իրաւունքներու պաշտպանութիւնը եւ «907-րդ յօդուածը»
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հայ Դատի յանձնախումբը տարիներ շարունակ պայքարած է ԱՄՆ-ի «Ազատութեան աջակցութեան աքթի» (Freedom Support Act) 907-րդ յօդուածի պահպանման համար, որ կ'արգիլէր ԱՄՆ-ի կառավարութեան ուղղակի օգնութիւնը Ազրպէյճանին՝ վերջինիս կողմէ Հայաստանի եւ Արցախի շրջափակման պատճառով։
Դաստիարակչական գործունէութիւն եւ «ANCA Rising Leaders»
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հայ Դատը ունի յատուկ ծրագիրներ երիտասարդներու համար (ինչպէս՝ Leo Sarkisian Internship), որոնք կը պատրաստեն ապագայ քաղաքական գործիչներ եւ քարոզիչներ (lobbyists)։ Այս ծրագիրը կը նպաստէ սփիւռքահայ երիտասարդութեան քաղաքականացման եւ հայկական շահերու պաշտպանութեան գործին մէջ անոնց ներգրաւման
Տե՛ս նաեւ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Աղբիւրներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- «Յառաջ» (Փարիզ) եւ «Ազդակ» (Պէյրութ) օրաթերթերու արխիւներ, ANC Europe պաշտօնական տեղեկագրեր։
- Armenian National Committee of America (ANCA) պաշտօնական կայքէջ եւ Congressional Record (ԱՄՆ Քոնկրեսի արձանագրութիւններ)։
- «Հայրենիք» (Պոսթըն) շաբաթաթերթ, ANCA Policy Papers։
- ANCA Annual Reports, «Ասպարէզ» (Լոս Անճելըս) օրաթերթ։
- ANCA (Armenian National Committee of America) Official Website (anca.org). Հիմնական աղբիւր ԱՄՆ-ի մէջ կատարուած քաղաքական աշխատանքներուն համար։
- European Armenian Federation for Justice and Democracy (eafjd.eu). Եւրոպական մակարդակի վրայ կատարուած աշխատանքներու համար։
- Յարութիւն Իսկահատեանի «Հայ Դատի Երեկն ու Այսօրը» աշխատութիւնը, որ մանրամասն կը ներկայացնէ յանձնախումբերու պատմականը։
- ՀՅԴ արխիւներ եւ «Դրօշակ» պաշտօնաթերթ. Գաղափարական եւ կազմակերպչական ուղղութիւններու համար։