Կիւրեղ Ալեքսանդրացի

Jump to navigation Jump to search
POPE kyrellos.JPG

Կիւրեղ Ալեքսանդրացի (Յունարէն՝ Κύριλλος Α΄ Αλεξανδρείας) (376 - 444 27 Յունիս), նշանաւոր եկեղեցական գործիչ, 412-444 Ալեքսանդրիոյ եպիսկոպոս, աստուածաբան, յունական հայրաբանութեան հիմնական ներկայացուցիչներէն մէկը, քրիստոնեայ եկեղեցւոյ ընդհանրական սուրբ։ Յայտնի է նեստորականութեան դէմ իր անզիջող կեցուածքով։ Կիւրեղի գրածները վաղ միջնադարուն հայերէնի թարգմանուած են։ Կիւրեղի նշանաւոր բանաձեւը՝ «Բնութիւն Բանին մարմնացելոյ», դարձած է Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Քրիստոսի բնութեան վարդապետութեան հիմնաքարը[1]:

Կիւրեղ Ալեքսադրացիի երկերը եւ Հայոց եկեղեցին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կիւրեղ Ալեքսադրացիի երկերը հայացուած են V–VIII դարերուն։ Շարք մը գործեր պահպանուած են միայն հայերէն թարգմանութիւններով։ 714 –715-ին Դաւիթ Հիւպատոսի եւ Ստեփանոս Սիւնեցիի ջանքերով թարգմանուած է «Գիրք պարապմանցը», որու 44 ճառերուն մասին Գրիգոր Տաթեւացին գրած է «Լուծմունք ի պարապմունս սրբոյն Կիւրեղի» ընդարձակ եւ հմտալից մեկնութիւնը (տպագրուած է «Գիրք պարապմանցի» հետ)։ «Գիրք պարապմանցը» եւ «Գիրք գանձուցը» իբրեւ դաւանաբանական կարեւորագոյն ձեռնարկներ մեկնաբանուած ու դասաւանդուած են հայ միջնադարեան վարդապետարաններուն բարձրագոյն դպրոցներուն մէջ։ Կիւրեղ Ալեքսադրացիի աշխատութիւններէն հատուածներ կամ ամբողջական գործեր տպագրուած են «Գիրք թղթոց» եւ «Կնիք հաւատոյ» ժողովածուներուն մէջ։

Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի երկերը եւ հայ եկեղեցւոյ քրիստոսաբանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի աստուածաբանութիւնը երեք տիեզերական ժողովներու դաւանական որոշումներու կուռ ամբողջացումն է, ուստի եւ Հայ եկեղեցւոյ քրիստոսաբանութիւնը համերաշխ է Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի վարդապետութեան։ Հայ դաւանաբանական մատենագրութեան մեջ լայնօրէն կիրառուող «Քրիստոս յերկուց բնութեան միացեալ» արտայայտութիւնը Աթանաս Ալեքսանդրացիի ընդունած եւ Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի կանոնակարգած «Մի է բնութիւն Բանին մարմնացելոյ» կամ «Յերկուց բնութեանց մի» բանաձեւի բիւրեղացումն է։ Հայ եկեղեցին, ընդունելով Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի քրիստոսաբանութիւնը, անոր ոգիով եւ դաւանական սկզբունքներով կը պարզաբանէ դաւանական նոր խնդիրները, կը մերժէ այն ամէնը, որ կը շեղի անոնցմէ։ Հայ դաւանաբանները Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի գրութիւնները օգտագործած են իրենց հակաճառութիւններուն մէջ՝ Հայ եկեղեցւոյ ուղղափառութիւնը պաշտպանելու ատեն։

Հայ եկեղեցին սուրբ Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի յիշատակը կը տօնէ տարին երկու անգամ. Սուրբ Ծննդեան երկրորդ կամ երրորդ Կիրակիի նախորդ Շաբաթ օրը եւ Հոկտեմբերի վերջին Շաբաթ օրը՝ «երկոտասան վարդապետաց» հետ։

Կիւրեղ Ալեքսանդրացին եւ Հիպատիան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նոր շրջանի պատմագիտական եւ գեղարուեստական գրականութեան մէջ արծարծում կը գտնէ հին յոյն փիլիսոփայ եւ գիտնական՝ Հիպատիայի, սպաննութեան մէջ, Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի դերը։ Հիպատիա կը մասնակցէր Ալեքսանդրիոյ քաղաքականութեան, մեծ ազդեցութիւն ունէր քաղաքի կառավարիչ՝ Օրեստեսի վրայ եւ անոր մերձաւորներէն էր։ Իր հերթին, Օրեստես հակամարտութեան մէջ կը գտնուէր Կիւրեղի հետ՝ փորձելով սահմանափակել անոր իրաւասութիւնները։ Ալեքսանդրիոյ լուրերը կը շրջանառուէին, որ Օրեստեսի եւ Կիւրեղի միջեւ հակամարտութիւնը կը դատապարտուէր նաեւ Հիպատիայի կողմէ։ Ե. դարու յոյն պատմագիր՝ Սոկրատես Սքոլաստիկոսի, դէպքերու հաղորդմամբ, Հիպատիայի վրայ յարձակած եւ սպաննած է Պետրոսի գլխաւորութեամբ մէկը, որ Կիւրեղի կողմնակից ամբոխին մաս կը կազմէր։ Սոկրատես Սքոլաստիկոսը հետեւեալ ձեւով կը նկարագրէ տեղի ունեցածը[2] ։

Aquote1.png Երբ ան (Հիպատիան) ինչ-որ տեղէն տուն կը վերադառնար, զինք վար իջեցուցին, քարշ տուին եկեղեցի, որ կոչուած էր Կեսարիոն, յետոյ մերկացնելով, սպաննեցին քարերով, մարմինը մասերու բաժնեցին, իսկ մարմինը տարին վայր մը, որ կը կոչուէր Կինարիոն, եւ այնտեղ այրեցին։ Aquote2.png

Ըստ պատմիչի, Հիպատիայի սպաննութիւնը Կիւրեղի կողմէ չէ արտօնուած։ Սոկրատես Սքոլաստիկոսը կը գրէ, որ անիկա մեծ վիշտ պատճառած է Կիւրեղի եւ Ալեքսանդրիոյ եկեղեցւոյ, քանի որ «սպաննութիւնները, խժդժութիւնները եւ նման կարգի այլ երեւոյթները բոլորովին խորթ են Քրիստոսի ոգիով մտածող մարդոց համար»։

Հակառակ Սոկրատեսի պնդումին, այլ ուշ շրջանի հեղինակներ Հիպատիայի մահուան մէջ մեղաւորութեան բաժին կը տեսնեն նաեւ Կիւրեղի մէջ։ Պ.Ֆ. Պրեոբրաժենսկի կը նշէ, որ «... Քրիստոնէական եկեղեցին որոշակի անյարմար կը զգար Հիպատիայի դէմ արիւնարբու դատաստանին պատճառով։ Ան ստիպուած էր մանրակրկիտ ձեւով հովանիին տակ առնել Կիւրեղ Ալեքսանդրացին... Ճակատագրի տարօրինակ զաւեշտով, այդ նախանձախնդիր ու անխոնջ մարտիկը... դարձաւ աղջկան զզուելի պատառոտման գաղափարական ոգեշնչողը..»։[3]։

Քննադատութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կիւրեղ յայտնի է նաեւ քանի մը այլ իրադարձութիւններով։ Ըստ եկեղեցական պատմիչ՝ Սոկրատես Սքոլաստիկոսի, Ալեքսանդրիոյ քրիստոնեայ եւ հրէական բնակչութեան միջեւ բախումներու արդիւնքով, Կիւրեղի միջնորդութեամբ հրեաները արտաքսուած են քաղաքէն։ Իր իշխանութիւնը օգտագործելով, Կիւրեղ կը փակէր նովաթականներու եկեղեցիները եւ կը գրաւէր անոնց ունեցուածքը։ Կիւրեղն ի վերջոյ Ալեքսանդրիայէն կ'արտաքսէ նաեւ նովաթականները։

Հռոմի կայսր՝ Թէոդոսիոս Բ., կը քննադատէր Կիւրեղը «հպարտ փարաւոնի» պէս ինզինք պահելուն համար։ Նեստորացի հոգեւորականները Եփեսոսի Ժողովին կը յայտարարեն հերետիկոս, «հրէշ, որ ծնած է ու կրթուած՝ եկեղեցին կործանելու համար»[4]

Ի. Մեյենտորֆ կը նշէ, որ Կիւրեղ Ալեքսանդրացին, որ ծանր վիճակի մէջ կը գտնուէր 431-ին, Եփեսոսի ժողովին իր հակառակորդներուն դէմ ինքնակամ հաշիւներ մաքրելու համար, կը կարողանայ առաջարկել 2500 ֆունտ ոսկի Բիւզանդիա մայրաքաղաքին դատարանները կաշառելու նպատակով։[5]

Կիւրեղ՝ ժամանակակից մշակոյթին մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կիւրեղ ներկայացուած է եգիպտացի գիտնական՝ Եուսէֆ Զիտանի, «Ազազիլ» վէպին մէջ։ 2009-ին, վէպը կը շահի Արաբական արձակագրութեան Միջազգային մրցանակ։ Վէպը կը պատմէ (Ք.Ե.) Ե. դարու Եգիպտոսի եւ Սուրիոյ միջեւ տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն մասին, ինչպես նաեւ քրիստոնէութեան վաղ շրջանի պատմութիւնը կը ներկայացնէ։ Գիրքը յառաջացուցած է հակասական վերաբերում կրօնական մոլեռանդութեան եւ քրիստոնեայ ամբոխներու կողմէ խմբակային բռնութիւններու տեսարաններ ներկայացնելուն համար։ Վէպին մէջ, Կիւրեղ նկարագրուած է որպէս մոլեռանդ, որ կը սպաննէ հրեաները եւ անոնք, որոնք չեն մերժած իրենց կրօնն ու մերժած են քրիստոնէութիւնը։ Կիւրեղի մասին այս նկարագրութիւնը քրիստոնեաները շատ զայրացուցած է։

Կիւրեղ Ալեքսանդրացին նաեւ ներկայացուած է 2009-ին, նկարահանուած Ագորա ֆիլմին մէջ[6]։ Հոս եւս ան նկարագրուած է որպէս ծայրահեղական։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. http://www.araratian-tem.am/holdetails.php?id=2009
  2. Սոկրատես Սքոլաստիկոս, «Եկեղեցական պատմութիւն», VII, 13-15.
  3. Պ.Ֆ. Պրեոբրաժենսկի.// Չ. Քինգսլի, Ֆ. Մաունթեր, «Իպատիա», 1994
  4. Edward Gibbon, Decline and Fall of the Roman Empire, 47
  5. Ի. Մեյենդորֆ «Կայսրության միասնությունը և քրիստոնյաների բաժանումը»
  6. http://www.imdb.com/title/tt1186830/
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է « Քրիստոնեա Հայաստան» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png

Կաղապար:Օրուա յօդուած նախագծի մասնակից