Երուսաղէմի Պաշարում (1099)

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Զինուած Հակամարտութիւն Երուսաղէմի պաշարում, Խաչակիրներու Առաջին արշաւանքի գլխաւոր իրադարձութիւնը։ Տեղի ունեցած է 7 Յունիս 1099-էն մինչեւ 15 Յուլիս 1099-ը, որուն իբրեւ արդիւնք քաղաքը կը գրաւուի խաչակիրներուն կողմէ։

Նախապատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1095-ին Ուրպանոս Բ․ Պապը կը գումարէ Քլերմոնի ժողովը եւ կը յայտարարէ Խաչակիրներու արշաւանք ընդդէմ իսլամներու։ Նպատակն էր ազատագրել իսլամներու տիրապետութեան տակ գտնուող Երուսաղէմ քաղաքը, ուր մեծցած, սպանուած եւ թաղուած էր Յիսուս Քրիստոսը: Ուրպանոսը կը խոստանար մեղքերու թողութիւն տալ արշաւանքի մասնակիցներուն։ Եւրոպացիները թիւր կարծիք ունէին իսլամներու մասին եւ կը մտածէին, որ դիւրին յաղթանակ կրնան տանիլ անոնց նկատմամբ։

Գիւղացիներու Խաչակիրներու արշաւանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հոկտեմբեր 1096-ը սիզբը կը համարուի գիւղացիներու կամ աղքատներու Խաչակիրներու արշաւանքին։ Արշաւի մասնակիցներու մեծ մասը կանոնաւոր բանակի անդամներ չէին, հետեւաբար լուրջ ռազմական ուժ չէին կազմեր։ Սուրբ Երկրի ճամբուն, խաչակիրները կը թալանեն խաղաղ բնակչութիւնը եւ կը կազմակերպեն հրէական համայնքի ջարդեր։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կը հաւաքուին շուրջ 180 հազար մարդ, որոնք մեծ վտանգ կը սպառնան Բիւզանդիոնի համար։ Ալեքսիոս Ա. Քոմնենոսը կը հասկնայ, որ Հռոմի Պապը հմուտ զինուորներու փոխարէն իր մօտ ուղարկած է աղքատներու հիւծուած խումբեր, որոնք կարողութիւն չունին մարտնչելու լաւ պատրաստուած եւ զինուած իսլամներուն դէմ։ Բացի անոնցմէ «բանակը» Բիւզանդիոնի մէջ գտնուելու ընթացքին կ'ոչնչացնէ շատ տուներ, պալատներ, ինչպէս նաեւ առեւտրականներու կրպակներ։ Ալեքսիոսը չի կրնար համոզել Պետրոս Ամյենցիին՝ սպասելու համար ասպետ-խաչակիրներու տեղ հասնելուն։ 21 Հոկտեմբեր 1096-ին Նիկիոյ մօտ գտնուող Ցիվետոտոս քաղաքին մօտ սելճուքները գլխովին կը ջախջախեն խաչակիրները։

Արշաւանքի շարունակութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական 1099-ի յիշատակարան Երուսաղէմի գրաւման մասին

Աղքատներու Խաչակիրներու արշաւանքի տապալումէն ետք, Կոտֆրիտ Պուլիոնցին իր եղբայրներու` Պալտուինի եւ Էսթաշի հետ միասին կը գլխաւորեն խաչակիրներու կազմակերպուած բանակը, որոնք կ'ընկալուէին որպէս Հռոմի Պապի դաշնակիցներ։ Աննա Քոմնենոսի վկայութեամբ, Կոտֆրիտի բանակը կազմուած էր 10 հազար հեծեալ եւ 70 հազար հետեւակայիններէ, սակայն այս թիւերը զգալիօրէն ուրճացած էին։ Մինչեւ զօրքերը գլխաւորելը Կոտֆրիտը կը վաճառէ իր ունեցուածքի զգալի մասը, որոնցմէ է նաեւ Պուլիոնի կոմսութիւնը[1]: Սկիզբը կ'արշաւեն Լոթարինկիացիները։ Անոնց առաջնորդներէն կը պահանջուի մեծ ջանքեր գործադրել, որպէսզի ընդհանուր յայտարարի գան Հունգարիոյ բնակիչներուն հետ, որոնք լաւ կը յիշէին աղքատ-խաչակիրներու անմարդկային գործողութիւնները։ Պելկրատէն ոչ հեռու Կոտֆրիտը կը հանդիպի Բիւզանդիոնի կայսեր Ալեքսիոս Ա. Քոմնենոսի դեսպաններուն եւ անոնց հետ կը կնքէ դաշինք մը, որուն հիման վրայ բիւզանդացիները պարտաւոր էին սննդամթերք տրամադրել խաչակիրներուն՝ իրենց հողերը պաշտպանելու պայմանով։ Այս համագործակցութիւնը կը տեւէ մինչեւ խաչակիրներու Սելիփրիա քաղաքի պաշարումը։ Տագնապահար Ալեքսիոսը կը հրամայէ, որ Կոտֆրիտին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ ներկայանայ իրեն։ Սակայն Կոտֆրիտը կը հրաժարի։ 23 Դեկտեմբեր 1096-ին Լոթարինկիացիները կը հասնին Կոստանդնուպոլսոյ պարիսպներուն[2] քով։ Ալեքսիոսը կ'որոշէ դադրեցնել խաչակիրներու սնուցումը մթերքներով, սակայն, երբ խաչակիրները կը սկսին թալանել քաղաքի շրջակայքը՝ կայսրը կ'որոշէ վերականգնել սնուցումը։ Զինուած բախումներէն ետք, Ալեքսիոսը եւ Կոտֆրիտը դաշինք կը կնքեն։ Կոտֆրիտը կ'երդմնակալէ եւ Ալեքսիոսին փոխարէն շատ գումար կը ստանայ։ Երբ Կոստանդնուպոլիս կը ժամանեն, մնացած խաչակիրները կը շարժին դէպի Նիկիա։ Նիկիան գրաւելէ ետք, խաչակիրները կը բաժնուին, առաջնագիծը կը ղեկավարէ Պոհեմունտը, իսկ թիկունքը՝ Կոտֆրիտը։ Խաչակիրներու հրամանատարները դարձեալ ընդհանուր յայտարարի չեն կրնար գալ. գրաւել Դամասկո՞սը, թէ խայտառակել Ֆաթիմեանները Գահիրէի մէջ, սակայն ի զարմանս բոլորին կ՛որոշեն գրաւել Երուսաղէմը:

Պաշարումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Émile Signol Երուսաղէմի նուաճումը խաչակիրներու կողմէն, 1099. 15 Յուլիսին 1847 թ.-ի նկար

7 Յուլիս 1099-ի վաղ առաւօտեան, խաչակիրները կը հասնին Երուսաղէմ: Երուսաղէմի մօտ կը հաւաքուի 20-40 հազարանոց Խաչակիրներու բանակ։ Երուսաղէմի ամիրա Իֆթիքար ալ-Տաուլան խաչակիրներու մօտ կ'ուղարկէ դեսպաններ՝ թոյլատրելով, որպէս ուխտագնացութիւն, փոքր անզէն խումբերով մտնել քաղաք։ Սակայն ամիրայի առաջարկին քրիստոնեաները չեն համաձայնիր[3]: Երուսաղէմի պաշարումը կը յիշեցնէր Անտիոքի պաշարումը. քաղաքի ամիրան կը վռնտէ քաղաքի քրիստոնեաները եւ կը սկսի ամրացնել պարիսպները։ Բացի անկէ իսլամները կը թունաւորեն շրջակայքի ջրհորները. խաչակիրները ստիպուած ջուր կը բերեն 10 քմ. հեռաւորութեան վրայ գտնուող ջուրի աղբիւրէն։ 13 Յունիսին խաչակիրները կը սկսին գրոհել քաղաքի պարիսպները։ Աստիճաններով բարձրացող քրիստոնեաները մարտի կը բռնուին պաշարուածներուն հետ, սակայն պարիսպներու բարձրութեան եւ ամրութեան շնորհիւ քրիստոնեաները տանուլ կու տան առաջին գրոհը։ Յունիսի վերջը խաչակիրները տեղեկութիւններ կը ստանան, որ ֆաթիմեաններու բանակը Եգիպտոսէն կը շարժի դէպի պաշարուածները։ Հասկնալով, որ կրաւորական պաշարումը կրնայ երկար տեւել, քրիստոնեաները Սամարիոյ մէջ անտառներէն փայտ կը բերեն եւ կը սկսին կառուցել պաշարողական մեքենաներ։ Այնուհետեւ, տեղի կ'ունենայ ռազմական ժողով, որուն ընթացքին հրամանատարներուն կը բաժնուին առաջադրանքներ։ Իւրաքանչիւր հրամանատար պարտաւոր էր գրոհել քաղաքէն հատուած մը։ Վճռական գրոհը տեղի կ'ունենայ 14 Յուլիս-ին. քրիստոնեաները պաշարողական մեքենաներէն կը սկսին քարեր արձակել, սակայն պատերու վրայ իսլամներու կողմէն տեղադրած բամբակով լեցուած պարկերու շնորհիւ հարուածները լուրջ վնաս չեն հասցներ քաղաքին։ Գրոհը կը շարունակուի ամբողջ օրուան ընթացքին։ Իսլամները կը վախնային, որ քրիստոնեաները նոր գրոհ կը ձեռնարկեն, իսկ քրիստոնեաները կը վախնային, որ սարաքինոսները կ'այրեն պաշարողական մեքենաները։ 15 Յուլիս-ի առաւօտը կը սկսի համընդանուր աղօթքով։ Եւրոպայէն տէգակիրները ցոյց կու տան մինչ այդ իսլամներու համար անյայտ զինատեսակի` տէգի հզօրութիւնը` դիպուկ կրակելով պատերու վրայ կանգնած իսլամներուն։ Ասպետները կը ձեռնարկեն նոր գրոհ. բարձրանալով պարիսպներու վրայ՝ սարսափելի վնասներ կը հասցնեն իսլամներուն։ Նման ճնշման իսլամները չեն կրնար դիմակայել։ Կ'իյնան քաղաքի բոլոր պաշտպանները, եւ արդէն ոչինչ կրնար կանգնեցնել քրիստոնեաներուն՝ հասնելու իրենց նպատակին։ Խաչակիրները կը սկսին ներխուժել քաղաք։ Ըստ աւանդութեան, առաջինը քաղաք մտած է Լեթոլտ անունով ասպետ մը, որմէ ետք ալ՝ Կոտֆրիտ Պուլիոնցին։

Քաղաքի թալանը եւ ջարդերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յարձակողները կը սպասէին իրենց ճամբուն հանդիպած բոլոր իսլամներուն եւ հրէաներուն։ Քաղաքացիներէն շատերը կը փորձեն ապաստանիլ Երուսաղէմի տաճարի տանիքին վրայ։ Առաւօտեան, խաչակիրները կ'այրեն Սինակոկը՝ իր մէջ պատսպարուած բնակիչներուն հետ միասին։ 16 Յուլիսի առաւօտեան, մօտաւորապէս քաղաքի ամբողջ բնակչութիւնը, սպանուած էր։ Ըստ արեւմտեան ժամանակագրերու, սպանուածներու թիւը կը հասնի 10 հազարի, սակայն արեւելեան ժամանակագրերը կը յայտնեն քանի մը անգամ գերազանցող թիւեր։ Բացի սպանդէն Քրիստոնեաները նաեւ կը թալանեն քաղաք Թանքրետը. ըստ տեղեկութիւններու, Երուսաղէմի տաճարէն դուրս բերուած է անհամար քանակութեամբ ոսկի արծաթ եւ թանկարժէք քարեր։ Կիոմ Տիւրոսցին կը վկայէ, որ ամբողջ թալանուածը որոշ ժամանակ անց վերադարձուած է։ Պաշարուածները քաղաքէն վիրաւորական արտայայտութիւններ կ'ուղղէին քրիստոնեաներուն։

Յաղթանակէն ետք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երուսաղէմը գրաւելէ ետք Կոտֆրիտը արքայ կ'ընտրուի, սակայն կը հրաժարի թագադրուիլ այն քաղաքին մէջ, ուր Յիսուս Քրիստոսին թագադրեցին փուշէ պսակով։ Ան կ'ընդունի «Աստուծոյ գերեզմանի պաշտպան» տիտղոսը (լատ.՝ Advocatus Sancti Sepulchri)։ Փաստացի արքայ դառնալէ ետք կը սկսի ընդլայնել թագաւորութեան տարածքները՝ գրաւելով Կեսարիան։ Ասքալոնը իրեն ենթակայ կը դարձնէ Յորդանան գետի ձախ ափի արաբ բնակչութիւնը։ 1 Օգոստոսին առաջին լատինական պատրիարք կ'ընտրուի Առնուլֆ Շոքեսցին։ Ան կը հարցաքննէ քանի մը հրաշքով փրկուած բնակիչներու եւ կ'իմանայ թէ ուր պահուած է քրիստոնէութեան գլխաւոր մասունքներէն մէկը՝ Ամենափրկիչ խաչը (այն խաչը, որուն վրայ խաչեցին Յիսուս Քրիստոսը)։ 12 Օգոստոսին Կոտֆրիտ Պուլիոնցին Ասքալոնի հետ կը ջախջախէ ալ-Աֆտալի ղեկավարած ուժերը ու այդպիսով կը վերացնէ նորաստեղծ թագաւորութեան սպառնացող վտանգները։ Այս յաղթանակներէն ետք շատ խաչակիրներ իրենց պարտքը համարելով կը վերադառնան հայրենիք։ Առաջին Խաչակիրներու արշաւանքը կը պսակուի յաջողութեամբ, որուն իբրեւ արդիւնք Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կը ստեղծուին քրիստոնէական պետութիւններ։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Rodney Stark, God's Battalions: The Case for the Crusades, New York, 2009.
  • Hans E. Mayer, The Crusades, Oxford, 1965.
  • Jonathan Riley-Smith, The First Crusade and the Idea of Crusading, Philadelphia, 1999.
  • Frederic Duncalf, Parallel source problems in medieval history, New York, London : Harper & Brothers, 1912. via Internet Archive. See Chapter III for background, sources and problems related to the siege of Jerusalem.
  • Sir Archibald Alison, Essays, Political, Historical, and Miscellaneous – vol. II, London, 1850.
  • The Siege and Capture of Jerusalem: Collected Accounts Primary sources from the Internet Medieval Sourcebook.
  • Climax of the First Crusade Detailed examanination by J. Arthur McFall originally appeared in Military History magazine.

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Վիյմառ. - Էջ 50.
  2. Կոմնենոս. - Էջ 282.
  3. Խաչակրաց արշաւանքներու ժամանակաշրջանը / Ռամբո. — Մ.: ԱՍՏ, 2005. — С. 361-363.

Կաղապար:Օրուա յօդուած նախագծի մասնակից