Բիւզանդիան Քոմնենոսներու Թագաւորութեան Ժամանակ

Բիւզանդական կայսրութիւն կամ Բիւզանդիա, պատմաբաններուն կողմէ բնականօրէն օգտագործուող եզրոյթ է, որ նկարագրած է միջնադարեան Հռոմէական յունախօս կայսրութիւնը։ Վերջինս 395 թուականին բաժնուած է արեւմտեան եւ արեւելեան հատուածներու։ Ի տարբերութիւն արեւմտեան Հռոմէական Կայսրութեան, որ կործանեցաւ 476 թուականին, բիւզանդական կայսրութիւնը գոյատեւեց մինչեւ 1453 թուականը, երբ զայն նուաճեցին թուրք-օսմանները։

Բիւզանդական կայսրութեան պատմութեան 1081-1185 թուականներու միջեւ ինկած ժամանակահատուածը կը կոչուի «կոմենոսեան դարաշրջան», քանի որ այդ մէկ տարուայ ընթացքին անիկա կառավարուած է Կոմենոսներու հարստութեան կողմէ։ Հարստութիւնը ունեցաւ 5 ներկայացուցիչ (Ալեքսիոս Ա, Յովհաննես Բ, Մանուիլ Ա, Ալեքսիոս Բ եւ Անդրոնիկոս Ա), որոնց օրերուն կայսրութիւնը ունեցաւ նշանակալից, բայց վերջիվերջոյ անաւարտ ռազմական, տարածքային, տնտեսական եւ քաղաքական դիրքի վերականգնում։

Այս դարաշրջանին Բիւզանդիան խաղաց կարեւորագոյն դեր խաչակիրներու արշաւանքներուն եւ ունեցաւ ահռելի մշակութային եւ քաղաքական ազդեցութիւն Եւրոպայի, Մերձաւոր Արեւելքի եւ Միջերկրական ծովի Վազանի երկիրներուն մէջ։ Ալեքսիոս Ա-ը ունեցաւ կարեւորագոյն դեր խաչակիրներու արշաւանքներու կազմակերպման գործին մէջ, իսկ Յովհաննես եւ Մանուիլ Քոմնենոսները ունեցան մեծ ազդեցութիւն նոր ստեղծուած խաչակիրներու պատմութիններու նկատմամբ։

Այս դարաշրջանը Բիւզանդիոյ եւ Արեւմտեան Եւրոպայի միջեւ կապերու զարգացման կարեւորագոյն փուլն է։ Վենետիկցի եւ այլ իտալացի վաճառականները դարձան մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսոյ բնակիչներ (մօտ 60-80,000) եւ անոնց ու բազմաթիւ լատին վարձկաններու շնորհիւ բիւզանդական, գիտական եւ արդիւնաբերական նուաճումները, մշակոյթը եւ գրականութիւնը տարածուեցան արեւմտեան Եւրոպայով։ Այս ամէնը ունեցան նշանակալից եւ երկարատեւ ազդեցութիւն լատինական Արեւմուտքի վրայ։

Քոմնենոսները մեծ դեր խաղացին նաեւ Փոքր Ասիայի կեանքին մէջ։ Վերանուաճելով թերակղզիի մեծ մասը, անոնք երկու դարով յետաձգեցին թուրքերու յառաջախաղացքը։ Այս ժամանակաշրջանին կառուցուած ամրութիւնները մեծ ազդեցութիւն ունեցան Փոքր Ասիոյ ռելիէֆի կերտման գործին վրայ։

Ճգնաժամ եւ Մասնատում

Քոմնենոսեան դարաշրջանը ծնունդ առաւ Բիւզանդական կայսրութեան համար մեծ դժուարութիւններու եւ պայքարի ժամանակաշրջանի մը մէջ։ Մակեդոնական հարստութեան օրով (շուրջ 867–1054) արձանագրուած յաջողութիւններէն եւ ընդարձակումէն ետք, Բիւզանդիոն ապրեցաւ քանի մը տասնամեակ տեւող լճացում եւ անկում։ Ասիկա յանգեցաւ զինուորական, տարածքային, տնտեսական եւ քաղաքական կացութեան վատթարացման, մինչեւ որ 1081-ին գահ բարձրացաւ Ալեքսիոս Ա. Քոմնենոսը։

Կայսրութեան դիմագրաւած խնդիրները մասամբ յառաջացած էին ազնուականութեան աճող ազդեցութենէն եւ զօրութենէն, ինչ որ տկարացուցած էր կայսրութեան զինուորական կառոյցը՝ խաթարելով «թեմական» (բանակաթեմերու) համակարգը, որ կը մարզէր եւ կը կառավարէր բանակները։ Սկսելով յաջողակ զինուոր-կայսր Բարսեղ Բ.-ի մահէն (1025 թ.), թոյլ գահակալներու շարք մը արձակած էր այն մեծ բանակները, որոնք կը պաշտպանէին արեւելեան նահանգները յարձակումներէ։ Փոխարէնը՝ ոսկին կը կուտակուէր Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, իբր թէ տագնապներու պարագային վարձկաններ վարձելու համար։ Իրականութեան մէջ, դրամին մեծ մասը կը տրուէր որպէս նուէր կայսրերու մտերիմներուն, շռայլ պալատական խնջոյքներուն եւ կայսերական ընտանիքի շքեղութիւններուն համար։

Միեւնոյն ժամանակ, երբեմնի ահարկու զինուած ուժերու մնացորդները լքուած էին ու կը քայքայուէին այն աստիճան, որ այլեւս ընդունակ չէին որպէս բանակ գործելու։ Վատառողջ եւ անխնամ զէնքերով տարեց մարդիկ խառնուած էին նորակոչիկներուն, որոնք երբեք որեւէ զինուորական մարզումի չէին մասնակցած։

Նոր թշնամիներ եւ Մանազկերտի ճակատամարտը

Յարձակողական նոր թշնամիներու միաժամանակեայ յայտնուիլը՝ արեւելքէն թուրքերը, իսկ արեւմուտքէն նորմանները, յաւելեալ ազդակ մը եղաւ։ 1040-ին նորմանները, որոնք սկզբնապէս Եւրոպայի հիւսիսային շրջաններէն եկած անհող վարձկաններ էին եւ աւարի կը ձգտէին, սկսան յարձակիլ հարաւային Իտալիոյ բիւզանդական յենակէտերուն վրայ։ Անոնց դէմ պայքարելու համար 1042-ին Իտալիա ուղարկուեցաւ վարձկաններէ եւ զօրակոչիկներէ կազմուած խառն բանակ մը՝ ահարկու Գէորգ Մանիակեսի հրամանատարութեամբ։ Մանիակես եւ իր բանակը վարեցին դաժան, բայց յաջող արշաւանք, սակայն նախքան զայն աւարտելը, ան ետ կանչուեցաւ Կոստանդնուպոլիս։ Իր մրցակիցներէն մէկուն կողմէ իր կնոջ եւ գոյքին դէմ կատարուած անարգանքներէն զայրացած՝ ան զօրքին կողմէ կայսր հռչակուեցաւ եւ զանոնք առաջնորդեց Ադրիատիկ ծովուն վրայով՝ յաղթանակ տանելով կայսրութեան հաւատարիմ բանակին դէմ։ Սակայն մահացու վէրքը շուտով պատճառ դարձաւ անոր մահուան։ Պալքաններու մէջ դիմադրութեան բացակայութեան պատճառով, նորմանները կրցան ամբողջացնել բիւզանդացիներու վտարումը Իտալիայէն մինչեւ 1071 թուականը։

Հակառակ այս կորուստի լրջութեան, կայսրութեան մեծագոյն աղէտը պիտի պատահէր Փոքր Ասիոյ մէջ։ Սելճուք թուրքերը, թէեւ հիմնականին մէջ զբաղած էին Եգիպտոսի Ֆաթիմեանները յաղթելով, այսուհանդերձ շարք մը քայքայիչ արշաւանքներ կատարեցին դէպի Հայաստան եւ արեւելեան Անատոլիա, որոնք բիւզանդական բանակներու մարդուժի գլխաւոր աղբիւրն էին։ Տեսնելով, որ կայսերական բանակները տկարացած էին անբաւարար ֆինանսաւորման եւ քաղաքացիական պատերազմներու պատճառով, Ռոմանոս Դիոգենէս կայսրը անդրադարձաւ, որ վերակազմաւորման եւ վերազինման ժամանակ անհրաժեշտ է։ Հետեւաբար, ան փորձեց պաշտպանողական արշաւանք մը վարել արեւելքի մէջ, մինչեւ որ իր ուժերը բաւարար չափով վերականգնէին սելճուքները յաղթելու համար։ Սակայն, 1071-ին, Մանազկերտի ճակատամարտին, ան անսպասելի պարտութիւն կրեց Ալփ Արսլանէն (Սելճուք թուրքերու սուլթանը)։ Ռոմանոս գերի ինկաւ, եւ թէեւ սուլթանի հաշտութեան պայմանները բաւական մեղմ էին, երկարաժամկէտ հեռանկարով այս ճակատամարտը պատճառ դարձաւ բիւզանդական Անատոլիոյ ամբողջական կորուստին։

Ազատ արձակուելէ ետք, Ռոմանոս տեսաւ, որ իր թշնամիները դաւադրութիւն կազմակերպած են իր դէմ՝ իր բացակայութեան ընթացքին գահին բարձրացնելով իրենց թեկնածուն։ Ապստամբներու դէմ ճակատամարտերուն երկու պարտութիւն կրելէ ետք, Ռոմանոս անձնատուր եղաւ եւ սոսկալի մահով մահացաւ տանջանքներու տակ։ Նոր գահակալը՝ Միքայէլ Դուկասը, մերժեց յարգել Ռոմանոսի ստորագրած դաշնագիրը։ Իբրեւ պատասխան՝ թուրքերը 1073-ին սկսան ներխուժել Անատոլիա։ Հին պաշտպանողական համակարգի փլուզումը կը նշանակէր, որ անոնք որեւէ դիմադրութեան չհանդիպեցան։ Կացութիւնը աւելի վատթարացաւ, երբ կայսրութեան մնացած միջոցները վատնուեցան աղէտալի քաղաքացիական պատերազմներու շարքի մը մէջ։ Հազարաւոր թուրքմեն ցեղախումբեր անցան անպաշտպան սահմանը եւ հաստատուեցան Անատոլիա։ Մինչեւ 1080 թուականը, կայսրութիւնը կորսնցուցած էր 30,000 քառակուսի մղոն (78,000 քառ. քմ) տարածք։