Աքքայի Պաշարում (1291)

Jump to navigation Jump to search
Աքքայի պաշարում
Խաչակրաց արշաւանքներ
SiegeOfAcre1291.jpg
Հիւանդախնամներու մարշալ Մաթյո դը կլերմոնը կը պաշտպանէ Աքքայի պատերը[1], Գալիլեա, 1291, (ֆր.՝ Guillaume de Clermont défend la ville d'Acre en 1291)
Թուական 1291
Վայր Աքքա, Պաղեստին
Արդիւնք Մամլուքներու յաղթանակ
Հակառակորդներ
Flag of Kingdom of Jerusalem.svg
Երուսաղէմի թագաւորութիւն



Mameluke Flag.svg
Մամլուքներ
Հրամանատարներ
Тамплиеры Գիյոմ դը Բոժե Mameluke Flag.svg Խալիլ ալ-Աշրաֆ
Մանսուր Կալաուն
Կողմերի ուժեր
1100 հեծեալ
17 000 հետեւակային
60, 000 հեծեալ
160, 000 հետեւակային
92 պաշարողական մեքենայ
Կորուստներ
անյայտ անյայտ


Աքքայի պաշարումԱքքայի գրաւումը եգիպտացի մամլուքներու կողմէն։ Ճակատամարտը տեղի ունեցած է 1291-ին եւ դարձած է Խաչակրաց արշաւանքներու կարեւոր իրադարձութիւններէն մէկը, քանզի խաչակիրները կորսնցուցին իրենց վէրջին հենակէտերէն մէկը։

Ռազմական գործողութիւններու սկիզբը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

27 ապրիլ 1289-ին, Մամլուքներու սուլթանութեան զօրքերը սուլթան Կալաուի հրամանատարութեամբ, մէկ ամիս տեւած պաշարումէն ետք, գրաւեցին Դրիբոլին: Հռոմի Պապ Նիկողայոս IV-ը Տրիպոլին, կորսնցնելու մասին տեղեկանալէ ետք, Աքքա ուղարկեց 1, 600 վարձկան։ Հռոմի Պապը վարձատրած չէր վարձկաններուն, իսկ վէրջիններս տեղ հասան եւ մնացին առանց ապրուստի միջոցի, սկսան թալանել շրջակայ իսլամական բնակավայրերը։

Օգոստոս 1920-ին մուսուլմաններու թաղամասերուն մէջ անոնք ջարդեր կազմակերպեցին։ Անխնայ կ՛եսպաննէին բոլոր անոնց որոնք մօրուք կը կտրէին։ Այսպէս կը ներկայացնէ այս իրադարձութիւնները Ժէրար Մոնրեալցին՝

«Երբ այդ մարդիկ Աքքայի մէջ էին, արքային եւ սուլթանին միջեւ կնքուած զինադադարը երկու կողմերու միջեւ կը պահպանուէր: Աղքատ եւ հասարակ սարակինոսները, ինչպէս նախկինին մտան քաղաք իրենց բարիքները վաճառելու: Սատանայի կամքով նատահեցաւ, որ նոր ժամանած խաչակիրները` որոնք ժամանած էին իրենց եւ քաղաքի համար բարի գործեր կատարելու, սկսան սպաննել բոլոր վաճառականներուն, նոյն կերպով սպաննեցին բոլոր մօրուք կրող սուրիացիներուն, այս արարքները դարձան սարակինոսներու կողմէն Աքքայի գրաւման հիմնական պատճառը…»

Տեղացի ասպետները ձեռփակալեցին կողոպտիչներուն, սակայն իրադարձութուններու մասին Կալաուին տեղեկացուցին։ Վէրջինս զինադադարը խախտուած համարեց, եւ Աքքա ուղարկեց նամակ մեղաւորները պատժելու պահանջով։ Աւագանին նախկին տիւրոսցի արքեպիսկոպոս Բերնարի ճմշան տակ հրաժարեցաւ պատժելէ մեղաւորներուն, մատնանշելով այն փաստը, որ մեղադրուող խաչակիրները կը գտնուին Հռոմի Պապի անմիջական ենթակայութեան տակ։ Տաճարականներու առաջնորդ Գիյոմ դը Բոժեն առաջարկեց խաբել սուլթանին եւ մեղաւորներու փոխարէն մահապատիժի ենթարկել քաղաքի կալանավայրերուն մէջ գտնուող աւազակներուն, սակայն այս առաջարկը չընդունուեցաւ աւագանիի կողմէն։ Կալաուն ի պատասխան իր պահանջները չբաւարարելուն հրաւիրեց իմամներու ժողով եւ չեղեալ համարեց զինադադարը։ Գիյոմ դը Բոժեն Կալաուի մօտ ուղարկեց դեսպաններու հաշտութեան խնդրանքով, իսկ Կալաուն պահանջեց մէկ ցեխին (դրամ) իւրաքանչյուր զոհի դիմաց։ Աւագանին դարձեալ մերժեց սարակինոսներու առաջարկը։

Դրիպոլին գրաւելէ ետք Կալաուն հաշտութեան պայմանագիր կը կնքէ Կիպրոսի թագաւորութեան արքայ Հենրիխ II-ի հետ երկու տարի երկու ամիս երկու օր եւ երկու ժամ ժամկէտով, բացի անոնցմէ Կալաուն առեւտրական պայմանագիրներ կը կնքէ Ջենովայի եւ Արագոնի թագաւորութեան: Այսպիսով մամլուքները վերջիններուս հետ անմիջական կապեր հաստատելէ ետք այլեւս Երուսաղէմի թագաւորութեան հետ դաշնակցելու կարիք չունէին (նախկինին Երուսաղէմի թագաւորութիւնը կապող օղակի դէր կը խաղար Եւրոպական երկրներու հետ առեւտուրի համար)։

Հոկտեմբեր 1290-ին Սուրիան եւ Եգիպտոսը միաւորուեցան, զօրահաւաք եւ պաշարողական մեքենաներու կառուցում սկսաւ։ Սուլթան Կալաուն երդուեց Ղուրանի վրայ, որ զէնքը ձեռքէն չի ձգեր մինչեւ չի վռնդուի վէրջին ֆրանկը։ 70-ամեայ ծերունիի շրթունքէն այս երդումը առանձնայատուկ արժէքաւոր կերպով կը հնչէր։ Սակայն 4 նոյեմբեր-ին Գահիրէյէն դուրս ելլելէ ետք, սուլթանը հիւանդացաւ, իսկ 6 օր ետք վախճանեցաւ։ Միայն անոր մահը կ՛րցաւ քանի ամիս հետաձգել ռազմական գործողութիւնները։ Անոր որդին՝ Հալիլ ալ-Աշրաֆը հօրը խօսք տուեաւ, որ պիտի գրաւէ Աքքան։ 1291-ին Հալիլը Պաղեստին ներխուժեց, իսկ սուրիական խումբերը ինեն միացան մայիսին։

Սուլթանի ժամանակագիրը կը պատմէ, որ ոմն Աբու-լ-Ֆիդան, որ այդ ժամանակ ընդամէնը 18 տարեկան էր, եւ պատերազմին իր հօր հետ կը մասնակցէր, կը ղեկավարէր «Զօրավար» անուամբ խումբը, որ քաղաքին մատոյցներ մասնատուած վիճակի մէջ բերին։

«…Սայլերը այնքան ծանր էին, որ տեղափոխութիւնը մեզմէ խլեց աւելի քան 2 ամիս, այն պարագային, երբ սովորաբար տեղափոխութիւնը առաւելագոյնը ութ որ կը տեւէր: Տեղ հասնելուն պէս գրեթէ բոլոր ցուլերը սատկեցան հիւծուածութենէն եւ ցուրտէն:

Մարտը սկսագ արդէն երբ հասան, - կը շարունակէ ժամանակագիրը.

- Մենք Համացիներս տեղակայուած էինք աջ բաժնը` ծովու ափին: Ծովէն մեր վրայ կրակ կը բանային ֆրանկերու փայտերով ու կովու կաշիով լաւ պաշտպանուած նաւերը յատուկ տեգակիրներու եւ նետաձիգներու համար նախատեսուած հարմարութիւններով: Այսպիսով մենք ստիպուած էինք մարտնչել երկու ֆրոնտով առաջինը մեր առջեւ գտնուողներու դէմ, իսկ երկրորդը քրիստոնեաներու նաւատորմի դէմ: Մենք լուրջ վնասներ կրեցինք, երբ խաչակիրներու նաւերէն մէկուն վրայ տեղակայուած կատապուլտը մեր վրայ սկսաւ մեծ քարեր շպրտել, սակայն անգամ մը գիշերը փոթորկի ժամանակ այդ կատապուլտը ոչնչացաւ, մէկ այլ գիշեր ֆրանկերու ջոկատ մը անսպասելիօրէն դուրս եկաւ քաղաքէն եւ մեր ճամբարը հասաւ։ Սակայն մթութեան մէջ անոնցմէ ոմանք խճճուեցան վրաններու պարաններու մէջ, մէկը նոյնիսկ ինկաւ, իսկ երբ յայտնաբերուեցաւ, ստաննուեցաւ։ Մեր ռազմիկները ուշքի գալու հասան, յարձակեցան ֆրանկներու վրայ եւ անոնց դուրս բերինմ ճամբարէն։ Յաջորդ առաւօտը իմ զարմիկ՝ ալ-Մալիք-ալ-Մեւզաֆֆարը՝ Համայի կառավարիչը կարգադրեց սպաննուածներու գլուխները ձիերէն կապել եւ ձիերը սուլթանին նուիրեց»։

Այս մէկը «Զօրավարի» ոչնչացման դէմ ուղղուած տաճարականներու գրոհն էր Գիլյոմ դը Բոժեի հրամանատարութեամբ։

Ուժերու Դասաւորութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Սուլթաններու սուլթան, արքաներու արքայ, առաջնորդներու առաջնորդ... հզօրագոյն, ահեղ, ապստամբներուն ճնշած, ֆրանքերուն եւ թաթարներուն եւ հայերուն յաղթած, անհաւատներէն ամրոցներ խլած... ձեզ՝ մագիստրոսին, Տաճարի միաբանութեան ազնիւ մագիստրոսին, իրականին եւ իմաստունին, ողջոյն եւ մեր բարի կամքը։ Քանզի ձեզ՝ իսկական տղամարդուն, մենք մեր կամքի մասին ուղերձ կ՛ուղարկենք, մենք ձեր ջոկատներու վրայ կ՛երթանք, որպէսզի լրացնենք ձեր հասցուցած վնասը, որմէ կը հետեւցնենք, որ մենք չենք ցանկանար, որ Աքքայի իշխանութիւնները մեզ որեւէ նամակ կ՛ուղարկեն, որեւէ ընծայ, հակառակ դէպքի ընթացքին մենք անոնց չենք ընդուներ...»

- Այս մէկը հատուած է Տաճարականներու միաբան՝ Գիյոմ դը Բոժեին ուղղուած Հալիլ սուլթանի ուղերձէն[2]։

Քաղաքի աւագանին ամէն դէպքի ընթացքին չմտածեց աւելի լաւ գաղափար քան սուլթանի մօտ դեսպաններ ուղարկելը[3]։ Բնականաբար, վերջինս ինչպէս խօսք տուած էր, հրաժարեցաւ առաջարկուող ընծաներէն, իսկ դեսպաններուն զնդան նետեց... Քաղաքի պատերէն պաշարուածները անվերջ հարթավայր կը տեսնէին, վրաններով ծածկուած։

«Իսկ սուլթանին վրանը՝ «դեհլիզը» կանգնած էր բարձր բլուրի վրայ, այնտեղ, ուր կար գեղեցիկ աշտարակ ու պարտէզ եւ Տաճարի միաբանութեան խաղողի վազերը, «դեհլիզը» ամբողջովին կարմիր էր՝ Աքքա քաղաքին նայող բաց դռնով...»

Սուլթանին բանակը տարբեր գնահատականներով 85-էն մինչեւ 600 հազար մարտիկ կը ներառէր։ Քրիստափոր Մարշալլը իր «Մերձաւոր Արեւելքի ռազմական գործը 1191-1291 թթ.» աշխատութեան ընթացքին յղում կատարելով տարբեր ժամանակագիրներու կը ներկայացնէ այդ թիւերը՝

  • 70 000 հեծեալ եւ 15 000 հետեւակային («Կիպրոսցիներու գործերը»).
  • 40 000 հեծեալ եւ 200 000 հետեւակային («Աքքայի կործանման ողբը»).
  • 200 000 հեծեալ եւ «մեծաքանակ» հետեւակայիններ («Սուրբ Պետրիի ժամանակագրութիւնը»).
  • Ընդհանուր 600 000. (Լյուդոլֆ Սադհեյմցի )[4]

Սակայն ամենայն հաւանականութեամբ մէկ դար ետք իրենց աշխատութիւնները հեղինակած՝ պատմիչները կը ներկայացնէին ժամանակաշրջանին չհամապատասխանող թիւեր։ Անկասկած մամլուքները քաղաքի պաշտպաններուն կը գերակշրէին, սակայն աւելի վտանգաւոր եւ թիւով շատ չէին, քան մոնկոլները[5]։

Բանակի կազմի որոշումը շատ աւելի բարդ է, քան քանակի որոշումը։ Անտարակոյս մամլուքները՝ սուլթանի հատընտիր պաշտպանը, իրենից կը ներկայացնէր ժամանակի ամենամարտունակ բանակներէն մէկը։ Մարտիկներու մեծ մասը մանուկ հասակին գնուած էր ստրուկներու շուկայէն եւ յատուկ ձեւով վարժուած էին ռազմական գործին։ Կատարեալ սպանութեան մեքենաներ, որոնց մէջ առկայ մոթեռանդութիւնը արեւելքի խառնուածքին կը համապատասխանէր։ Այս կանոնաւոր բանակին մէջ 9-12 հազար մարտիկներ կը ծառայէին (ըստ որոշ աղբիւրներու մինչեւ 24 հազ.), միջուկը հեծելազօրը կը կազմէր 24 բեյերու հրամանատարութեամբ։ Դժուար է ըսել, մամլուքներու ընդհանուր քանակէն քանի տոկոսը կը կազմէ հեծեալներու քանակը, իսկ քանի է հետեւակայիններուն տոկոտսը, բայց կը համարուի, որ մեծամասնութիւնը հեծեալները կը կազմէին, իսկ հետեւակայինները իրենցմէ լուրջ ռազմական ուժ չէին ներկայացներ եւ հիմնականին ճարտարագիտական գործով կը սպաղէին։

«Աքքայի կործանման ողբը» գործին մէջ կը ներկայացուի՝ սատանայական 666 թիւը։ Հենց այդքան պաշարողական մեքենայ հաշուած էր հոգեւորական Ռիկալդո դը Մոնտէ Կռոչեն։ Ամենայն հաւանականութեամբ այս թիւը նոյնպէս չափազանցուած է։

Աքքայի քարտէսը (1291)

Ամենայն հաւանականութեամբ այդ թիւը 92-ի կը հասնէր, ներառեալ 4 հսկայական պաշարողական մեքենաները։ Մէկ պաշարողական մեքենան, միջին հաշուով կ՛ըսպասարկէր չորս զինուորներ, իսկ հսկայականներուն մինչեւ քսան։

Տնտեսական տեսանկիւնէն նոյնիսկ սուլթանի բանակի 100 հազար հոգիէ բաղկացած ըլլալու փաստը խիստ չափազանցուած է։ Շրջակայ հողերը աղքատ էին եւ չէին կ՛րնար կերակրել նման բանակ մը, իսկ սննդամթերքի առաքումը Սուրիայէն կամ Եգիպտոսէն կը թանկացնէր արշաւանքը քանի մը անգամ։ Բանակը երեք մասերէ բաղկացած էր՝ Համայի զօրքերը, Տամասկոսի զօրքերը եւ Եգիպտական բանակը.[6][7] ։ Բանակը Աքքա գնաց երու ճամբայով՝ Գահիրէյէն եւ Տամասկոսէն։ Ըստ վկաներէն մէկուն, Սուրիայէն Աքքա գացող շարասեան երկարութիւնը 20 քմ-ի կը հասնէր։

Անշուշտ 1291 թ. գարնան Աքքան տարածաշրջանի ամենաժամանակակից եւ հզօր ամրոցը կը ներկայացնէր։ Արտաքին պարիսպները քաղաքը կը պաշտպանէին բոլոր կողմերէն, ընդւորուն ցամաքային պարիսպները երկշարք էին, իսկ ծովայինները միաշարք։ Քաղաքի բոլոր թաղամասները եւս լաւ պաշտպանուած էին։ Քաղաքը ներսէն մեծ պարիսպով երկու մասի կը բաժնուէր բուն Աքքան եւ Մոնմազառ արուարձանը։ Աքքան իրենից միառժամանակ կը ներկայացնէր թէ ռազմական հիմք եւ թէ նաւահանգիստ, իսկ քաղաքին մէջ արդէն հաւաքուած էին նուաճուած քաղաքներէն գաղթած փախստականները։ Քաղաքին մէջ առկայ էին տասնըեոթ ռազմական միութիւններ, որոնք փաստացի ամրոցներ կը ներկայացնէին քաղաքի պատերու մէջ[8]։

Ըստ տարբեր աղբիւրներու, քաղաքը կը պաշտպանէին՝

  • 700—800 հեծեալ եւ 14 000 հետեւակային («Կիպրոսցիներու գործերը»)
  • 900 հեծեալ եւ 18 000 հետեւակային («Աքքայի կործանման ողբը»)
  • 1200 ասպետ եւ ընդհանուր 30 000 մարտիկ (James Auria, «Annales»)[4]

Դժբախտաբար տեղեկութիւններ չեն պահպանուած։

Տաճարականներու եւ Հիւանդախնամներու ասպետներու ընդհանուր թիւը, XIII դարու երկրորդ կիսուն, ըստ պատմիչներու, 500-ը չէր գերազանցէր, իսկ միաբանութիւններու զինապարտ անդամներու թիւը 5000-ը չէր անցնէր։

Տեւտոնների ընդհանուր թիւը Մերձբալթիկայի մէջ ջախջախուելէ ետք տակաւին 2000-ը չէր անցնէր, ընդ որուն մէկ մասը Եւրոպայի մէջ կը գտնուէր։

Սուրբ Թովմաս Աքքացիի միաբանութեան անդամներ - 9 ասպռտ եւ Մագիստրոսը

Լազաեաններու եւ Աստուծոյ Սբ. Գերեզմանի եւ Սուրբ Ոգիի միաբանութեան անդամներուն կը յիշեն որպէս՝ քաղաքի պաշտպաններ, սակայն անոնց քանակը անյայտ է (չնչին կը համարուի)։

Քաղաքի պաշտպանութեան նպատակով քաղաքի պատերը 4 մասերու բաժնուած էին։ Տաճարականները եւ Հիւանդախնամները կը վերահսկէին ափէն մինչեւ սբ. Անտոնիոսի դարպասներ երկարող հատուած անոնց հետ էին «մանր միաբանութիւններու» ասպետները, յետոյ տեղակայուած էին Տեւտոնները և Լազարեանները, յետոյ ֆրանսացիները եւ սբ. Թովմասի միաբանութեան անդամները Ժակ դը Գրալլիի հրամանատարութեամբ, ապա Ամորի դը Լուզինեանի հրամանատարութեամբ Կիպրոսի թագաւորութեան զօրքերը, աջ բաժինը վենեցիացիները եւ «Պապի վարձկանները» կը պաշտպանէին։

Եթէ ելլել այն փաստէն, որ պարիսպներու համար պատասխանատուութիւնը բաշխուած է ենթակայ ուժերու հետ յարաբերակցութեամբ, ապա կը յայտնաբերուի, որ Տաճարականներու եւ Հիւանդախնամներու բաժինը 40%-ը կը կազմէ, իսկ մնացածին (միաբանութիւններուն, ֆրանսացիներուն, կիպրոսցիներուն, վենեցիացիներուն, պիզացիներուն)՝ 60%-ը։ Այս հաշուարկէն կ՛րնանք հետեւցնել, որ պաշտպաններու իրական քանակին ամենամօտ թիւերը ներկայացուած է «Կիպրոսցիներու գործերը» աշխատութեան մէջ։ Այսպիսով պաշարման սկիզբը աւագանիի կողմէն ընտրուած Գիլյոմ դը Բոժեն իր տրամադրութեան տակ ունէր 15000 մարտիկ եւ 650-700 հեծեալ ասպետ:

Հետազոտողները վաղուց արդէն պարզած են սառը զէնքի ժամանակաշրջանի համընդհանուր «նորմը»՝ 1, 2 մարդ մէկ մեթր պատի համար եւ միջինը 50 մարդ աշտարակներու համար։ Աքքայի երկշարք պատերու ձգուածութիւնը կը կազմէր 2 քմ, իսկ աշտարակներու քանակը կը հասնէր 23-ի։ Պարզ թուաբանական հաշուարկի վրայ հիմնուելով կարելի է ըսել, որ աշտարակներու համար բաւական է 1500 խաչակիր, իսկ պարիսպներու համար 14500 խաչակիր բաւարար է։ Այսպիսով կարելի է ըսել, որ դը Բոժեի տրամադրութեան տակ գտնուող ուժերը բաւարար էին պաշարմանը դիմակայելու համար։

Ռազմական գործողութիւններու նկարագրումէն կը պարզուի, որ պաշտպաններու շարքերուն մէջ առկայ էին շատ տեգակիրներ, սակայն քաղաքին մէջ առկայ մեծաւորներու քանակի մասին տեղեկութիւններ չկան։ Քաղաքը ազատ ծովային կապ ունէր տակաւին չգրաւուած քրիստոնէական քաղաքներու եւ Կիպրոսի հետ, քաղաքին մէջ զգալի չէր սննդամթերքի եւ խմելիք ջուրի խնդիրները, բաւարար քանակութեամբ ուժեր առկայ էին արդյունավետ պաշտպանութեան համար, բան մը որ թոյլ տուաւ պաշտպանել քաղաքը քանակով քանի մը անգամ գերազանցող թշնամիէն, այնուամենայնիւ մուսուլմանները կոտրեցին քաղաքի պաշտպանութիւնը ընդամենը քառասուն չորս օրուայ ընթացքին։

5 ապրիլ- 17 մայիսի պաշարումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

5 ապրիլ-ին Գահիրեէն Աքքա կը ժամանէ սուլթան Հալիլ ալ-Աշրաֆը, իսկ զօրքերը կը գրւաեն իրենց դիրքերը։ 6 ապրիլ-ին պաշտօնապէս կը սկսի պաշարումը։ Երկու օր ետք պաշարողական մեքենաները կը բերուին, իսկ 11 ապրիլ-ին մուսուլմանները կը սկսին քաղաքի գնդակոծումը։

«Մեքենաներէն մէկը` Հաւեբենը տեղակայուած էր Տաճարականներու դիրքերու դիմաց, միւսը` Մանսուրը (Զօրավարը) պիզացիներու դիմաց, յաջորդ մեծ մեքենան, որուն անունը ես չեմ գիտեր Հիւանդախնամներու դիրքերը կը գնդակոծուէր, իսկ չորրորդի նետած քարերը կը զարնէին Աիծեալ աշտարակը...»

11 ապրիլ-էն մինչեւ 7 մայիս, պաշարողական մեքենաները անընդհատ պատերը կը գնդակոծէին, իսկ մարտիկները կը թորձէին հող լեցնել խրամներու մէջ, սակայն անոնց ջանքերը ապարդիւն էին, քանզի նետաձիգներու արձակած նետերը կը հարուածէին։ Ասպետներու այրուձին արդիւնավետ չէր քաղաքի ներսը։ Այդ իսկ պատճառով, Տաճարականները պաշարման առաջին շաբաթուան ընթացքին լայնածաւալ հարձակումի նախաձեռնեցին եւ գերեւարեցին 5000 մարտիկի մուսուլմաններու բանակից ժամանակագիր Լանկրոստի բերած այս տուեալները ամենայն հաւանականութեամբ չափազանցուած են, սակայն կարելի է եզրակացնել, որ պաշարողներու բանակի հիմնական մասը կը կազմէին չվարժուած աշխարհազօրայինները։

Գիյոմ դը Բոժեն առաջարկեց ջրային ճանապարհով քաղաքէն դուրս բերել զօրքերը, եւ քաղաքի տակ՝ բաց դաշտավայրին մէջ մարտնչել, բայց Միջերկրական ծովուն բնորոշ գարնանային փոթորիկները թոյլ չտուին իրականացնել դը Բոժեի առաջարկը։ 13 ապրիլ եւ 14 ապրիլ-ին խաչակիրները ծովային գրոհի նախաձեռնեցին մամլուքներու աջ բաժնի վրայ, սակայն նաւերը ալեկոծութեան պատճառով վնասուեցան, իսկ խաչակիրներու հրամանատարները որոշեցին այլեւս չդիմել։

15 ապրիլ-ի լոյս 16-ի գիշերը տաճարականները որոշեցին գրոհել Համայի բանակի ճամբարը։ Ինչպէս կ՛ըսէ ժամանակագիր Աբու-լ-Ֆիդան ամենինչ լաւ սկսաւ, սակայն մթութեան մէջ ասպետներու ձիերը խճճուեցան, իսկ Համացիները նկատեցին ասպետներուն, վերջիններս մեծ կորուստներ տալով դուրս շպրտուեցան։

Յաջորդ գրոհը հիւանդախնամները նախաձեռնեցին, 18 ապրիլ-ի լոյս 19-ի գիշերը, հարաւային բաժնի ուղութեամբ, սակայն այս գրոհը ինչպէս նախորդող գրոհները անյաջողութեան մատնուեցան, քանզի մամլուքները գիշերային կայազօր տեղակայծ էին իրենց ճամբարի ընթացքին։ Այս գրոհէն ետք որոշում կայացուեցաւ, ըստ որուն պէտք էր հանդարտեցնել հակագրոհները։

Անյաջող գրոհներէն ետք, քաղաքին մէջ տարհանում սկսաւ։

Ապրիլի վերջը սուլթանի ճարտարապետները աւարտեցին պաշարողական մեքենաներու պատրաստումը, իսկ 4 մայիս-ին զանգուածային գնդակոծումը սկսաւ, որ տաս օր շարունակ չդադրեցաւ։ 4 մայիս-ին Աքքան ժամանեց Հենրիխ արքան 40 նաւերեվ։ Ան իր հետ 100 հեծեալ եւ 3000 հետեւակային բերաւ։

7 մայիս-ին Հենրիխը ալ-Աշրաֆի մօտ դեսպանութիւն կը ղէրկէ, սակայն վերջինս պահանջեց քաղաքը յանձնել։ Ալ-Աշրաֆը կը սկսի արքայական պալատին հարակից պատերու գրոհը։ Բանակցութիւններու երրորդ օրը քաղաքի իրավիճակին մէջ տեղի կ՛ունենայ լուրջ շրջադարձ։ Գնդակոծութիւներու իբրեւարդիւնք, ինկան Անգլիական եւ դը Բլուա աշտարակները, սբ. Անտոնիոսի դարպասները եւ սբ. Նիկողայոսի պատերը, գրեթէ ամբողջ ֆրանկո-կիպրոսական բաժինը։ 15 մայիս-ին Արքայական աշտարակի արտաքին պարիսպները քանդուեցան։

Անյաջողութիւններէն ետք, Հենրիխը իր եղբօր հետ կը հաւաքէ իր զօրքերը եւ կը լքէ քաղաքը։ Հենրիխի զօրքերու փսխուստը փաստացի քաղաքի կեդրոնական պարիսպը անպաշտպան կը ձգէ։ 16 մայիս-ին, մամլուքները նոր գրոհ կը ձեռնարկեն կիպրոսցիները, վենեցիացիները, պիզացիները, եւ տեղաբնիկները նոյնպէս քաղաքը կը լքեն։ Տաճարականները եւ Հիւանդախնամները լքուած կեդրոնական հատուածին մէջ երեք անգամ կը կեցնեն մամլուքներու գրոհները։ Մամլուքները ահռելի կորուստներ կրելով պատերը եւ աշտարակները կը քանդեն եւ 60 արմունկի հասնող լայնութեամբ բացուածք կը բանան։ Աշտարակները եւ պատերը քանդելէ ետք, 18 մայիս-ին սուլթանը նոր գրոհ կը նշապնակէ։

18-20 մայիսի գրոհը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւածագին սկսաւ գրոհը։ Արքայական գունդը ձախ բաժինը փոխադրուեցաւ, իսկ Տաճարականները եւ Հիւանդախնամները՝ կեդրոն, անոնք կը փորձէին վերստին գրաւել կորսուած հատուածը, սակայն ապարդիւն։ Գիյոմ դը Բոժեն փորձեց համախմբելով պաշտպաններուն հակագրոհ ձեռնարկել, բայց մահացու վիրաւորուեցաւ։

«Մագիստրոսը լաւ պաշտպանուած չէր, իսկ, երբ ձեռքը բարձրացուց մուսուլմաններէն մէկը նետով, խոցեց մագիստրոսի անութը: Վիրաւոր վիճակին մէջ ան շարունակեց մարտնչել, անոր ասպետները տեսնելով թուլացաց մագիստրոսին հորդորեցին դիմանալ հանուն քաղաքի, անոնք նկատեցին, որ դը Բոժեն վիրաւոր է, ան ձիէն վար ինկաւ եւ ասպետները զայն պալատ տեղափոխեցին, ուրան իր մահկանացուն կնքեց»

Ասպետներու մէկ մասը դը Բոժեի աճիւնը Կիպրոս տեղափոխեց։ Սակայն այնուամենայնիւ մնացածները շարունակեցին դիմադրութիւնը քաղաքին մէջ խուճապ սկսաւ: Բնակիչները նաւահանգիստ կ՛երթային փախուստի յոյսով, սակայն փոթորիկ սկսաւ: Երեկոեան ամբոողջ մնացածները ինչպէս նաեւ ալեկոծութեան պատճառով քաղաքը չլքած բնակիչները հաւաքուեցան Տաճարականներու ամրոցին մէջ եւ որոշում կայացուցին ըստ որուն պիտի պայքարէին մինչեւ վերջ։ Պայքարը ղեկավարուեցաւ տաճարականներու մարշալ Պյեր դը Սեւրին կողմէ։

Տաճարականներու ամրոցի պաշտպանությիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկու օր ու գիշեր քաղաքի ներսը խառնաշփոթ կը տիրէր։ Զաւթիչները քաղաքը կը թալանէին, իսկ Թամփլի պաշտպանները վերախմբաւորուեցան։ Դժուար է ըսել, որ բոլոր փախստականները կ՛րցան նաւահանգիստ հասնիլ, սակայն ակնյայտ է, որ շատ փախստականներ խեղդուեցան ծովուն մէջ։

Երկու շաբաթ մամլուքները կը փորձէին Թամփլը գրաւել, սակայն էական արդիւնքի չէին կ՛րնար հասնիլ։ Այս ընթացքին պաշտպանները օգտուելով ծովային ազատ մուտքէն կ՛րցան տարհանել քաղաքացիներ եւ միաբանութեան գանձարանը։

28 մայիս-ին սուլթանը տաճարականներուն առաջարկեց պատուաւոր պայմաններով ամրոցը հանձնել՝ զէնքը ձեռքին ազատ դուրս գալ նաւահանգիստ։ Այս պայմանները ընդունուեցան խաչակիրներու կողմէն։ Քաղաքի հանձնման նշան հանդիսացաւ աշտարակի գագաթին բարձրացած իսլամի դրօշը։ Ամիրաներէն մէկը, որ տեղեակ չէր իրադարձութիւններէն եւ կողոպուտով զբաղած էր, տեսնոլով դրօշը՝ եզրակացրեց, որ ամրոցը գրաւուած է, հարձակեցաւ նաւահանգստի մէջ հաւաքուած փախստականներուն վրայ։ Պաշտպանները զայն զէնքով պատասխանեցին եւ ամրոց վերադարձան։ 29 մայիս-ին դը Սեւրին երկու ասպետներու ուղեկցութեամբ գնաց սուլթանի մօտ բանակցութեան։ Սակայն ալ-Աշրաֆը ընդունեց խաչակիրները որպէս ուխտադրուժներու եւ մահապատժի ենթարկեց։

Ողջ մնացած պաշտպանները արգելափակուեցան Մագիստրոսի աշտարակին մէջ։ Սակրաւորները մէկ օրուայ ընթացքին փորեցին եւ քանդեցին աշտարակի հիմքը, 30 մայիս-ին աշտարակը քանդուեցաւ, իսկ ներխուժած մուսուլմանները կոտորեցին ողջ մնացածներուն[9]։

Լատինական Արեւելքի վերջին օրերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

19 մայիս-ին առանց Տիւրոսը առանց մարտի հանձնուեցաւ։ Յունիսի վերջը Սիդոնը, 31 յուլիս-ին Պէյրութը։ Սուրբ երկիրին մէջ մնացած տաճարականները Ռուադ կղզիին մէջ հաստատուեցան, կղզին անոնց տիրապետութեան տակ մնաց տասներկու տարի։ Ալ-Աշրաֆը հրամայեց ոչնչացնել բոլոր ափամերձ ամրոցները, որպէսզի կողմերը այլեւս անոնց վրայ չտիրէին։ Վերջին հզօր քրիստոնեայ թագաւորութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի մէջ՝ Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը, կ՛րցաւ գոյատեւել մինչեւ մամլուքներու կողմէն Սիսի գրաւումը 1375 թ.։ Հիւանդախանմաներու հոգեւոր-ասպետական միաբանութիւնը պահեց Հռոդոս կղզին մինչեւ 1522 թ.։ Հետագային Հիւանդախնամներու մէկ մասը գրաւեց Մալթան եւ զայն կառավարեցին մինչեւ անոնց վերացումը Նապոլեոն Պոնաբարտի կողմէն 1798 թ.։ Իսկ Կիպրոսը մնաց Լուսինեանների իշխանութեան տակ մինչեւ Վենետիկի հանրապետութեան կողմէն նուաճումը 1570 թ.։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Daunou, Émeric-David, Lajard Félix, Paris Paulin, Le Clerc Victor, Fauriel (1842)։ Didot frères Firmin, Treuttel, Wurtz, խմբգրնր․։ Histoire littéraire de la France (ֆրանսերեն) 20։ Paris: Imprimerie nationale։ էջ 83 
  2. The Templar of Tyre, Chronicle Gestes des Chiprois, p.104 part 3
  3. Templar of Tyre, p.98. Asili, p.125
  4. 4,0 4,1 Քրիստոֆեր Մարշալլ. «Մերձավոր Արևելքի ռազմական գործը 1191-1291 թթ.» // Cambrige University press, 1992., էջ. 220, աղյուս. 5
  5. Nicolle David. Bloody Sunset of the Crusader states. Acre 1291// Osprey Publishing Limited, 2005., էջ. 30
  6. The Crusaders. Asili, p.111
  7. Michaud, ibid, pp. 75–76,
  8. Sir Otto de Grandison. Transactions of the royal historical society., էջ 136
  9. Ludolphi, Rectoris Ecclesiæ Parochialis in suchem, p.46

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Delaville le Roulx, Joseph, ed. Cartulaire general de l’ordre des Hospitaliers, no. 4157; translated by Edwin James King, The Knights Hospitallers in the Holy Land (London, 1931), pp. 301–2: amended by H. J. Nicholson.
  2. Israel Ministry of Foreign Affairs. Akko: The Maritime Capital of the Crusader Kingdom// The State of Israel, 2004. (по ист. http://www.jewishvirtuallibrary.org)
  3. Marshall Christopher. Warfare in the Lathin east 1192—1291// Cambrige University press, 1992.
  4. McGlynn, Sean. The Myths of Medieval Warfare// History Today v.44, 1994.
  5. Nicolle David. Bloody Sunset of the Crusader states. Acre 1291// Osprey Publishing Limited, 2005.
  6. Nicolle David. Medieval Siege Weapons (2), Bisantium, the Islamic World & India AD 476—1526// Osprey Publishing Limited, 2003.
  7. Nicolle, David. Medieval Warfare Sourcebook. Volume I. Warfare in Western Chrisendom// Arms and Armour Press, 1995.
  8. Paul E. Chevedden, Les Eigenbrod, Vernard Foley and Werner Soedel. The Trebuchet (Recent reconstructions and computer simulations reveal the operating principles of the most powerful weapon of its time)// Scientific American, Inc., 2002.
  9. Sir Otto de Grandison. Transactions of the royal historical society.
  10. Wise Terence. The Knigts of Christ// Osprey Publishing Limited, 1984.
  11. Wolff, R. L, Hazard, H. W., ed. The History of Crusades, vol.2, The later Crusades, 1189—1311// University of Wisconsin Press, 1969.

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. http://www.totalwars.ru/index.php/krestovie-pohodi/poslednyaya-bitva-zamorya-.-padenie-akri-v-1291-g.html
  2. http://www.arlima.net
  3. http://www.akko.org.il
  4. http://www.templiers.info
  5. http://it.encarta.msn.com

Կաղապար:Խաչակիրների ճակատամարտերը Մերձավոր Արևելքում