Աւետիս Նագգաշեան

Jump to navigation Jump to search
Picto infobox med.png
Աւետիս Նագգաշեան
Ծնած է 1868
Ծննդավայր Այնթէպ, Հալէպի նահանգ
Վախճանած է 1943
Վախճանի վայր Կաղապար:Դրոշավորում
Ազգութիուն Հայ
Կրթութիուն Պէյրութի Ամերիկեան համալսարան
Մասնագիտութիուն Բժիշկ, գրող, թարգ­մա­նիչ, հրա­պա­րա­կա­խօս

Աւետիս Ս. Նազգաշեան (1868, Այնթէպ, Հալէպի նահանգ - 1943, ԱՄՆ), հայ բժիշկ, գրող, թարգմանիչ, հրապարակախօս։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծնած է 1868 թուականին, Հաէպի նահանգի Այնթէպի գաւառի նոյնանուն գաւառակի կեդրոն Այնթէպ քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Ասատուր խալֆայի «դպրո­ցիէն ներս»։ 1887 (1888) թուականին աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու Այնթէպի Կեդրոնական Թուրքիոյ գոլէճը։ 1888-89 թուականներուն սորված է Այնթապի բժշկական վարժարանին մէջ, որ փակուելուն պատճառով ուսումը կիսատ կը ձգէ։

1889-90 թուականներուն, բժիշկ Ալթունեանի օգնական աշխատած է։ 1890-94 թուականներուն ուսանած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի մէջ եւ սատացած է բժշկական վկայական։ 1895 թուականին՝ հայկական կոտորածներու ժամանակ, գտնուած է Մարաշի մէջ եւ շահելով տեղի կառավարչի ու զինուորական հրամանատարութեան համակրանքը, անոնց աջակցութեամբ արտասահման փախիլ։

1896 թուականին մեկնած է Փարիզ եւ 9 ամիս մնացած է այնտեղ, այնուհետեւ անցած է Լոնտոն, ապա՝ Պերլին եւ այդ քաղաքներու հիւանդանոցներուն մէջ աշխատած։ Որոշ ժամանակ անց վերադարձած է Ատանա։ Ամրան ամիսներուն մեծ յաջողութեամբ աշխատած է Անատոլիոյ տարբեր վայրերու մէջ։ Մի քանի տարի անց հաստատուախ է Կ. Պոլսոյ մէջ։ Բացի բժշկական եւ հասարակական աշխատանքէն, զբաղած է նաեւ գրական-հրապարակախօսական գործունէութեամբ։ Եղած է Կ. Պոլսոյ՝ հայատառ թուրքերէնով հրատարակուող «Րահ­նիւ­մա» շաբաթաթերթի սիրուած աշխատակիցներէն մէկը, քանի որ ընթերցողները հաճույքով էին կարդում զավեշտներով համեմված նրա գրվածքները։ Երգիծական գրութիւններով թղթակցած է նաեւ Կ. Պոլսոյ «Աւե­տա­բեր»ին եւ այլ պարբերականներու։ Այդ բոլորին լաւագոյնները ամփոփուած են «Սէյե­ա­հաթ խա­թը­րէ­լե­րի» («Ճա­նա­պար­հոր­դա­կան յու­շեր») հայատառ թուրքերէն հատորին մէջ։

1913 թուականին՝ «Աւե­տա­բեր» թերթի խմբագրապետ պատուելի Գրիգորեանի ԱՄՆ կատարած ճամփորդութեան ժամանակ, անոր փոխարինած է։ Եղած է եռանդուն հանրային եւ ազգային գործիչ։ Կ. Պոլսոյ մէջ ապրած է Կոմիտաս վարդապետի եւ ԱՄՆ-ի դեսպան՝ Հենրի Մորգենթաուի հարեւանութեամբ։

1915 թուականի Ապրիլ 11 (24)-ին, ի թիւս Կ. Պոլսոյ բազմաթիւ ակնառու հայ մտաւորականներու, ձերբակալուած է եւ բանտարկուախ՝ Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ։ 1915 թուականին Ապրիլի 12 (24)-ին, Կ. Պոլսոյ բազմաթիւ հայ մտաւորականներու հետ շոգեկառքով տեղափոխուած է Այաշ աւանի ծայրամասի բլուրի վրայ գտնուող «Սարը քըշլա» հին զօրանոց-բանտը եւ մի քանի ամիս բանտարկուած մնացած է այնտեղ։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքվուծ համրիչի՝ 99 հատիկներէն մէկի վրայ։ Որոշ ժամանակ յետոյ դեսպան Մորգենթաուի միջնորդութեամբ ազատուած է բանտէն եւ վերադարձած՝ Կ. Պոլիս։

1922 թուականին մեկնած է Եգիպտոս, բնակուած է Ալեքսանդրիոյ մէջ։ 1924 թուականին հաստատուած է ԱՄՆ։

Հայկական եւ ամերիկեան մամուլոյ մէջ տպագրած է երգիծական գործեր։ Հայերէն գործերու մէկ մասը հրատարակած է «Զուարթ Պատ­մու­թիւն­ներ» ժողովածուին մէջ։ Յետագային, յուշեր գրած է Չանղըրըի եւ Այաշի ողբերգութիւններու մասին։

Հաւանաբար ծերունական տարիքին անոր մօտ հոգեկան խանգարում առաջացած է։ Մահացած է 1943 թուականին՝ 75 տարեկան հասակին[1]։

Դուստրը՝ Ֆիլիրա Նագգաշեանը, բնակուած է Ալեքսանդրիոյ մէջ եւ իր մօտ պահած՝ հօր օրագիրը։

Աշխատութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հենրի Վուտի «Լե­դի Իզա­բել» (Լէյտի Իզապէլ) վէպը անգլերէնէ թարգմանել է հայատառ թուրքերէն, Կ. Պոլիս, 1910 թուականին։
  • Սէյեահաթ խաթըրէլերի (Ճանապարհորդական յուշեր), հայատառ թուրքերէն գիրք, Կ. Պոլիս, 1913 թվականին, 303 էջ։
  • Միգրոպավախութիւն, Վահան Ղազարեանի «Բժշկա­կան եւ առող­ջա­պա­հա­կան տա­րե­ցոյց» գրքում, Կ. Պոլիս, 1914։
  • Հենրի Վուտի «Լե­դի Իզա­բել» անգլերէնից հայատառ Թուրգերէն թարգմանած վէպ, Պէյրութ, 1938 թուականին։
  • Զուարթ պատմութիւններ, Հայերէն երգիծական գործերի ժողովածու։
  • Հայրենիք գտած մարդը (անգլ.), Կենսագրական վէպ, որ գրել է իր սիրած հեղինակ Մարկ Տուէյնի ոճով, Նիւ Եորք, 1940։
  • Եղեռնի հետքերով, «Հայ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու ձեր­բա­կա­լու­թիւ­նը եւ Այա­շի բան­տը», Պէյրութ, 1969։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ղազարեան Վահան, Բժշկական եւ առողջապահական տարեցոյց, Կ. Պօլիս, 1914։
  • Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Վիեննա, 1922։
  • Հաւաքեց Կարապետ Թէրզեան, «Պատ­մա­գիրք Ստա­նո­զի Հա­յոց», տպ. Տօնիկեան եւ Որդիք, Պէյրութ, 1969, 374 էջ։
  • Սիմոն Հովիւեան, «Ապ­րի­լե­ան Նա­հա­տակ­նե­րուն Շա­ւի­ղով, Մեծ Եղեռ­նի 60ամե­ա­կի Սե­մին», Պէյրութ, 1975, 349 էջ։
  • Հայ Եղեռնը, Բ տպագրութիւն, Պէյրութ, 1978, 171 էջ։
  • Ստեփանյան Գառնիկ, Կենսագրական բառարան, հ. Գ, Ե., 1990։
  • Պալաքյան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Երեւան, 1991։
  • Ավագյան Կարինե, Եղեռնահուշ մասունք կամ խոստովանողք և վկայք խաչի, Երեւան, 2002։
  • Ստեփանյան Հ., Հայատառ Թուրգերէն գրքերի և հայատառ Թուրգերէն պարբերական մամուլի մատենագիտություն (1727-1968), Ստամբուլ, 2005։
  • Ավագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թվականին ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12։
  • Իսկահատեան Հարութիւն, Վկայարան Հայկական Ցեղասպանութեան, Գիրք Բ., Պէյրութ, 2011, 352 էջ։
  • Իսկահատեան Հ., Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան, Գիրք Գ, Պէյրութ, 2011, 395 էջ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Ծո­րան` Ռայ­մոնտ Թել­ֆեա­նի յայտ­նած տե­ղե­կու­թիւ­նը ազ­գագ­րա­գետ Վեր­ժի­նէ Սվազ­լեա­նին եւ անոր դուստր, պատ­մա­բան Քնա­րիկ Աւա­գեա­նին։ «Իմ տա­տիկ Ֆի­լի­րա Նագ­գա­շեա­նը` պոլ­սե­ցի Աւե­տիս Նագ­գա­շեա­նի դուստ­րը, Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նէն յե­տոյ ապ­րած է Ալեք­սանդ­րի­ոյ մէջ։ Աւե­տիս Նագ­գա­շեա­ն եղած է Օս­մա­նեան բա­նա­կի բժիշկ։ Սի­րած է գրել եւ գրած է բազ­մա­թիւ գրքեր թուրք-հայ­կա­կան թե­մա­նե­րով։ Եղած է Մարք Տուէյ­նի երկր­պա­գուն։ Ան անգ­լե­րէն գրած է ինք­նա­կեն­սագ­րա­կան վէպ Տուէյնի ոճով. «Եր­կիր Գտած Մար­դը»: Ան Կ. Պոլ­սոյ մէջ ապ­րած է Կո­մի­տա­սի եւ Մոր­գեն­թա­ո­ւի հա­րեւ­ա­նու­թեամբ։ Անոնք սո­վո­րու­թիւն ու­նե­ցած են մի­ա­սին նար­տի խա­ղալ։ Մոր­գեն­թա­ուն իր օրագ­րին մէջ գրած է, թէ 1915 թուականին Ապ­րի­լի 24-ին, Նագ­գա­շեա­ն ինչ­պէս ձերբակալ­ուած է, կո­ղոպտ­ուած ու մեր­կացուած Թուր­քիոյ մայ­րա­քա­ղաք Կ. Պոլ­սոյ կեդ­րո­նը։ Ես ու­նիմ անոր օրա­գի­րը, որ ստա­ցած եմ իմ տա­տի­կէն։ Օրագ­իրին մէջ, 1915 թուականի Ապ­րի­լի 24-ին, գրուած առա­ջին էջին վե­րեւի մեջ­տե­ղը յուշ կայ, որ անոր կեան­քը խա­թարուեցած։ Ան այդ օրը ձեր­բա­կալուած այն քիչե­րէն մէկն էր, որ յե­տոյ ազատուեցաւ։ Ան ստիպուած էր կի­րա­ռել իր բժշկա­կան մաս­նա­գի­տու­թիւ­նը, որ­պէս­զի ձեռք բե­րեր հա­գուստ, որ վե­րա­դառ­նար քա­ղա­քակր­թու­թեան, բայց ան վեր­ջի­վեր­ջոյ կը խե­լա­գար­ուի, ինչ­պէս Կո­մի­տա­սը, տես­նե­լով իր շուր­ջը կա­տար­ուող ջար­դը։ Իմ հայ­րը` Ռո­լանդ Թել­ֆե­ա­նը կը յի­շէ, թէ ինչ­պէս ան կորսնցուց իր բա­նա­կա­նու­թիւ­նը։ Ես տուփ մը ու­նիմ, իր որոշ գիրքե­րէն»:

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։